در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  پيش داوري Prejudice
نویسنده :  علي كيا دربندسري
كلمات كليدي  :  پيشداوري، روشنگري، عقلانيت روشمند، پيش داشت، پيش ديد پيش تصور، هرمنوتيك رمانتيك، فاصله تاريخي
پیش­داوری در معنای متعارف به مجموعه­ای از آراء، باورها، و تصورات اشاره دارد که از تاریخ به ارث برده ایم.[1] در زبان انگلیسی از واژه­ی Prejudice برای اشاره به مفهوم پیش­داوری استفاده می­شود که ماخوذ از ریشه­ی لاتینی Praejudicum است و ناظر به داوری قبل از دلیل آوریست. پیشداوری در این معنا حکمی است که قبل از تایید کامل پذیرفته شود. یعنی حکمی که پیش از اقامه­ی دلیل بر تایید آن، معتبر دانسته شود.[2] در یک اصطلاح دیگر پیش­داوری به مثابه­ی خطایی تعریف می­شود که شخص حتی پس از مشاهده­ی شواهد کافی و آگاه شدن از خطا بودن آن همچنان در استدلال­های خویش به آن چنگ می­زند. در این معنا Prejudice در تقابل با prejudgment قرار دارد. Prejudgment به آن دسته از خطاهای فکری گفته می­شود که فرد پس از آگاه­شدن از خطابودن آنها از اعتقاد به آنها دست کشیده و امر بدیلی را جای­گزین­شان می­کند. از این منظر تفاوت بین Prejudice و prejudgment به عمل اخلاقی فرد معتقد به یک پیش­داوری باز میگردد. به گونه ای که اصرار و سماجت آگاهانه به امری اشتباه Prejudice، و استفاده­ی ناآگاهانه از باوری نادرست prejudgment نام دارد.[3] اما کاستی­های این تعریف از پیش­داوری سبب شد تا ولف گونتر یانکوویش (Wolf Günther Jankowitz)، فیلسوف آلمانی و هم­درس گادامر در دانشگاه هایدلبرگ، تعبیر تازه­ای از پیش­داوری ارائه دهد. از نظر یانکوویش تعریف یادشده از پیش­داوری اولا پیش­داوری را به مثابه­ی امری لزوما خطا ارزیابی کرده و ثانیا آن را عبارت از چیزی می­داند که ذاتا قابلیت ورود به حیطه­ی آگاهی را داراست. این هر دو از نظر یانکوویش با مشکلاتی روبه روست. اولا مفهوم پیش­داوری تلازم منطقی با خطا ندارد و نمی­توان آن را در ارتباط با مفهوم اشتباه فهمید. پیش­داوری مجموعه­ای از باورها، اعتقادات و رسوبات فرهنگی است که فرد از جامعه­ی خود به ارث می­برد. این مجموعه باورها سنگ بنای فهم فرد از عالم را تشکیل می­دهند و لزوما اشتباه نیستند.  ثانیا از آنجا که خود فرد به بسیاری از تاثیر و تاثرات سنت و رسوبات فرهنگ و اجتماع آگاهی ندارد ممکن است هیچ­گاه به چگونگی و چیستی این تاثیر و تاثرات پی نبرد. به عبارت دیگر پیش­داوری در بسیاری موارد اصولا به آگاهی فرد در نمی­آید تا نوبت به عمل اخلاقی وی در قبال آن برسد. یانکوویش با توجه به این نکات پیش­داوری را به امری که در نظر فرد به صورت بدیهی و خودپیدا صادق است تعریف می­کند. در این معنا همه­ی پیش­فرض­های ناآگاهانه، و داده­ها و دانسته­های مسلم انگاشته­شده، که فرد آنها را از بررسی نقادانه و ژرف­اندیشی محققانه بی­نیاز می­بیند مصداقی از پیش­داوری محسوب می­شوند.[4]
 
پیش­داوری در عصر روشنگری
پیش­داوری در تلقی فیلسوفان مدرن معنایی مذموم و منفی دارد و مانع تحقیق بی­طرفانه، فهم درست و شناخت عینی و دقیق تلقی می­شود. از نظر متفکرین عصر روشنگری و به ویژه دکارت دخالت پیش­داوری­های محقق در فرایند تحقیق عامل بروز خطا و مانع دست­یابی به شناخت عینی است. به گونه­ای که می­بایست با کاربرد روش­مند عقل بر دخالت پیش­داوری در فرایند فهم غلبه کرد و همه­ی باورهای گذشته را مورد ارزیابی نقادانه قرار داد. از همین روست که عقل­گرایی عصر روشنگری صرفا عقلانیت روش­مند را معتبر می­دانست و هر چه غیر از آن­را ـ اعم از مذهب و غیره ـ به عنوان مصادیقی از پیش­داوری طرد می­کرد. از نظر فیلسوفان عصر روشنگری نسبت منطقی پیش­داوری و عقلانیت به صورت مانعه الجمع تصویر می­شد و تاثیرپذیری از پیش­داوری در فرایند شناخت به منزله­ی شکست آشکار عقلانیت تفسیر می­گردید. بر طبق نظر عصر روشنگری پیش­داوری امری غیرمستدل و بی­وجه است که یا برخاسته از سرسپردگی کورکورانه به مرجعیت می­باشد و یا ناشی از جهل و شتاب­زدگی.[5] این تلقی روشنگری از پیش­داوری در هرمنوتیک مدرن نیز به گونه­ای تازه ظاهر شد. چنان­که شلایرماخر علت سوء فهم و منشا خطا را شتاب­زدگی و جانب­داری مفسر در فرایند فهم متن عنوان کرد. از طرفی هوسرل نیز در پدیدارشناسی خود با تاسیس اصل عدم پیش­فرض Presuppositionness مدعی شد می­بایست با تبعیت از روش دکارت و هیوم به خود اشیاء رجوع کرد و از دخالت­دادن هرگونه پیش­داوری در شناخت اشیا خودداری نمود. به طور کلی می­توان گفت عصر روشنگری با پیش­داوری سر ستیز داشت، تا آنجا که به قول گادامر یکی از پیش­داوری های بنیادین عصر روشنگری مقابله با پیش­داوری بود.[6]
اما این تلقی با ظهور فیلسوفانی نظیر نیچه و هایدگر به چالش کشیده شد. ابتدا نیچه با طرح نظریه­ی چشم انداز گرایی (perspectivism) و سپس هایدگر با پیش کشیدن مبحث پیش­ساختار داشتن فهم به طور جدی در مقابل نظریه­ی غالب در عصر روشنگری ایستاد. هایدگر بر آن بود که هر فهم و تفسیری واجد ساختار سه­گانه­ی فهم است و هیچ تفسیری بدون پیش­فرض حاصل نمی­شود. زیرا در مواجهه با هر امری نخست آن را در زمینه­ی خاصی قرار می­دهیم که لایه­ی اول فهم است و پیش­داشت نام دارد. این زمینه، زمینه­ای است که از پیش به ما داده شده و نتیجه­ی واقع­بودگی ما است. پس از قرار دادن آن امر در زمینه­ی خاص از منظر ویژه­ای به آن می­نگریم که هایدگر آن را لایه­ی دوم ساختار سه­گانه­ی فهم می­داند و آن را پیش­دید می­نامد. و دست آخر اینکه آن امر را به شیوه­ی خاصی می­فهمیم که هایدگر آن را پیش­تصور مینامد.[7] نظریه­ی هایدگر به این معناست که ما همواره در شرایط ذهنی و ساختار وجودی خاصی به فهم عالم می­پردازیم و در نتیجه هرگز از دخالت پیش­داوری در عمل فهم گریز و گزیری نداریم.
 
پیش­داوری از نظر گادامر
گادامر در ادامه­ی نظرات نیچه و مخصوصا هایدگر، مساله­ی پیش­داوری را در میان آورد و در مقابل ایده­ی روشنگری و تاریخ­گروی و هرمنوتیک رمانتیک از این مفهوم اعاده­ی حیثیت کرد و به آن نقشی محوری بخشید. به گونه­ای که معتقد شد: بی­تردید هیچ فهمی عاری از پیش­داوری نیست.[8] از نظر گادامر پیش­داوری­ها عناصر غیر مستدل فهم ما هستند که ما آنها را از طریق سهیم شدن در فرهنگ و اجتماع خود به ارث برده و به دست می­آوریم. در نتیجه عمل­کرد پیش­داوری، کمک کردن به ما برای زیستن در جهان است.[9] به عبارت دیگر دخیل­شدن پیش­داوری در فهم امری بوالهوسانه نیست بلکه اساسا پیش­داوری چیزی نیست که بتوان از آن دست کشید. پیش­داوری امری بی­مبنا نیست بلکه بر امکانات زندگی ما مبتنی است. پیش­داوری مقوم و شکل دهنده­ی وجود ماست و بدون آن زندگی ممکن نیست.[10] اگرچه پیش­داوری­ها از منظر علمی احتمالا مزاحم یک نگاه حقیقتا عینی به شمار خواهند آمد اما گادامر معتقد است که آنها مایه­ی غنا و اساسا عامل هرگونه امکان فهم هستند. از این رهگذر پیش­داوری به معنای گادامری آن مفهومی مثبت دارد و به­هیچ­وجه مخرب و منفی نیست.[11]
البته باید دانست که مراد گادامر اثبات ذهنی­گرایی محض و تحمیل تمام عیار فهم عالم و مفسر و عدم دخالت موضوعات، اشیاء و آثار در عمل فهم نیست. سخن او صرفا این است که تمایلات، دیدگاه­ها و انتظارات ما در فهم دخالت می­کنند. در حقیقت گادامر خود را در حد وسط پوزیتیویسم و نیچه می­بیند. از طرفی وی نه مانند پوزیتیویست­هاست که از نقش پیش­داوری به کلی غافل باشد و فهم را از ناحیه­ی ذهنیت مفسر متاثر نداند، و نه با نیچه هم­داستان است که فهم را، آن­چنان که گویی موضوع شناسایی در فهم بی­تاثیر است، یکسره مقهور چشم انداز و افق ذهنی مفسر میدانست.[12] در واقع گادامر در نظریه­ای میانه و به تبعیت از هایدگر به دور هرمنوتیکی و حلقوی بودن فهم معتقد است. تلقی این دو از دور هرمنوتیک با شلایرماخر متفاوت است. بر اساس تحلیل گادامر و هایدگر فهم از مفسر آغاز می­شود. یعنی پیش از آنکه متن یا اثر هنری چیزی به مفسر القا کنند این مفسر است که باب فهم را می­گشاید و معنایی را به سوی موضوع پیش می­افکند. فهم با پیش­داوری و پیش دانسته­های مفسر آغاز می­شود  و در گفت­وگوی با متن و اثر این فرافکنی تعدیل شده، فرایند حلقوی ادامه می­یابد و فرافکنی­های پهلوبه­پهلو جانشین هم می­شوند تا حالت قرار و وحدت معنایی برسد و مفسر احساس کند که متن معنای خویش را آشکار کرده  و به زبان درآمده است. تفسیر با پیش­تصور آغاز می­شود و در یک فراشد حلقوی و رفت و برگشت میان مفسر و متن پیش­داوری مناسب­تر جانشین پیش­داوری مناسب می­شود.[13]
به طور کلی از نظر گادامر تلاش برای رهایی از تصورات خودمان در امر تفسیر نه تنها ناممکن بلکه آشکارا بی­معنا و نامعقول است. پیش­داوری­ها واقعیت تاریخی  وجود فرد هستند. پیش­داوری امری نیست که بتوان آن را کنار گذاشت؛ پیش­داوری­ها مبانی­ای هستند که تفهم تاریخ را برای ما ممکن می­سازند.[14]
 
تفکیک میان پیش­داوری درست از پیش­داوری نادرست نزد گادامر
حال پرسش فرارو این است که آیا با این نوع نگرش به پیش­داوری راهی برای نقادی پیشداوری­های­مان باقی می­ماند یا خیر؟ گادامر خود این­گونه به طرح سوال می­پردازد که: مبنای موجه بودن پیش­داوری­ها چیست؟ چه چیز پیش­داوری­های موجه را از انواع بی­شمار دیگری که غلبه بر آنها وظیفه­ی انکار­ناپذیر عقل نقاد است متمایز می­کند؟[15] این پرسشی است که هایدگر نیز با آن دست به گریبان بود. وی برای حل این مشکل می­گوید: وظیفه­ی اول و آخر و دائمی ما در تفسیر آن است که هرگز اجازه ندهیم پیش­داشت و پیش­دید و پیش­تصوراتمان بر اثر اوهام و افکار عامیانه شکل بگیرند. در واقع هایدگر برای تشخیص پیش ساختار برخاسته از اوهام و خرافات و پیش ساختار صحیح و متقن معیاری ارائه نمی­دهد جز آنکه می­گوید پیش ساختار صحیح فهم آن است که مقتبس و ماخوذ از نفس اشیاء باشد.[16]
اما از نظر گادامر توجیه نقادی و ارزیابی پیش­داوری­ها مستلزم بیان متقن و مستحکم­تری است. به اعتقاد گادامر از آنجایی که پیش­داوری­ها تحت اختیار ما نیستند نمی­توان آنها را به راحتی با آگاهی مورد سنجش قرار داد. بنابراین آنها را می­بایست فقط از طریق تجربه­ی زنده و فرایند عینی و عملی در معرض نقد و آزمون قرار داد. تنها در کاربرد و در تجربه­ی زندگی و در عمل است که پیش­داوری­ها به ظهور در می­آیند و می­توان آن­ها را مورد دقت و سنجش قرار داد.[17]
راه حل دیگر گادامر برای تمیز پیش­داوری­های درست از نادرست توسل به ایده­ی فاصله­ی زمانی است. معمولا در میان مورخین این باور وجود دارد که در مطالعات تاریخی به منظور درک عینی­تر و واقعی­تر از حوادث تاریخی باید فاصله­ی زمانی با حادثه به وجود آید. کسانی که در بطن حادثه­ای به­سر می­برند یا فاصله­ی اندکی با آن دارند به خاطر وجود علایق و ارتباطات و احساسات خاصی که نسبت به آن حادثه دارند نمی­توانند درک عینی و روشنی از آن داشته­باشند. برای وصول به فهم درست از حوادث باید فاصله­ای زمانی با آن به وجود بیاید و درگیری­های ذهنی مفسر نسبت به آن کاهش یافته­باشد و احساسات و علایق او نسبت به حادثه تا حدی فروکش کرده­باشد تا بتوان آن را در زمینه­های واقعیتری درک کرد.[18]
گادامر معتقد است فاصله­ی زمانی در ظهور و محو پیش­داوریها نقش دارد و همان­طور که منجر به محو و طرد پیش­داوری­های موضعی و محدود می­شود به آن پیش­داوری­هایی هم که فهم واقعی را به ارمغان می­آورند اجازه­ی ظهور می­دهد.[19] در واقع ایده­ی فاصله­ی زمانی یکی از اختلافات هرمنوتیک رمانتیسم و هرمنوتیک فلسفی است. از نظر هرمنوتیک رمانتیک فهم بازسازی و بازتولید ذهنیت مولف است و برای وصول به ذهنیت وی باید فاصله­ی زمانی را برداشت. بنابراین در شکل­گیری فهم نقشی برای فاصله­ی زمانی وجود ندارد و این فاصله امری است که باید بر آن غلبه کرد. اما هرمنوتیک فلسفی این دیدگاه را تاریخ­گروی خام می­نامد و معتقد است که بازتولید معنای گذشته اساسا ناممکن است و فهم به جای آنکه خصلتی بازتولیدی داشته باشد جنبه­ی تولیدی دارد. بنابراین فاصله­ی زمانی واقعیتی است که در سامان­دهی معنای اثر دخالت می­کند و چیزی نیست که بتوان بر آن غلبه کرد و نقش آن را در شکل­گیری فهم نادیده گرفت.[20]
       


[1]. شِرَت، ایون، فلسفه علوم اجتماعی قاره ای، ترجمه هادی جلیلی، تهران، نشر نی، 1387، چاپ اول، ص 131
[2].Swayne Barthold, Lauren, Prejudice and understanding: Gadamer`s ontological hermeneutics, George Washington University, 1987, p. 39 -40
[3]. Gordon W. Allport, The Nature of Prejudice, Cambridge, Mass.:Addison-Wesley Publishing Co., Inc., 1954, p.9
[4]. Fischer, Mark, CATHOLIC HERMENEUTICS: THE THEOLOGY OF TRADITION AND THE PHILOSOPHY OF GADAMER, Berkeley, California, 1983, p.16-17
[5]. Swayne Barthold, Lauren, Prejudice and understanding: Gadamer`s ontological hermeneutics, George Washington University, 1987, p.41
[6]. واعظی، احمد، درآمدی بر هرمنوتیک، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1386، چاپ چهارم، ص 247
[7]. همان؛ 248
[8]. همان؛ 249
[9]. Swayne Barthold, Lauren, Prejudice and understanding: Gadamer`s ontological hermeneutics, George Washington University, 1987, p.40
[10]. Ibid, p.41
[11]. شِرَت، ایون، فلسفه علوم اجتماعی قاره ای، ترجمه هادی جلیلی، تهران، نشر نی، 1387، چاپ اول، ص 131
[12]. واعظی، احمد، درآمدی بر هرمنوتیک، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1386، چاپ چهارم، ص249
[13]. همان؛ 250
[14]. ریخته گران، محمد، منطق و مبحث علم هرمنوتیک، تهران، نشر کنگره، 1378، چاپ اول، ص178
[15].  Gadamer, hans Georg, Truth and Method, Second Revised Edition, Translated by Joel Weinsheimer, New York, Continuum, 1989, p.278
[16]. واعظی، احمد، درآمدی بر هرمنوتیک، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1386، چاپ چهارم، ص252
[17]. Swayne Barthold, Lauren, Prejudice and understanding: Gadamer`s ontological hermeneutics, George Washington University, 1987, p.44
[18]. واعظی، احمد، درآمدی بر هرمنوتیک، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1386، چاپ چهارم، ص255
[19]. همان؛ 253
[20]. همان؛ 254

 

 


5/5 - (1)
 
 
 
1393/08/08
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas