در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  قدرت و دانش Power and knowledge
نویسنده :  عبدالرضا آتشين صدف
كلمات كليدي  :  قدرت، دانش، استيلا، سركوب، انسان، نهاد، دولت، انضباط، حقيقت
قدرت Power اصلی ترین مفهوم نظری مورد استفاده میشل فوکو فیلسوف فرانسوی معاصر است. به گونه­ای که راز اشتهار فوکو در میان برخی از دست اندرکاران رشته های علوم انسانی و اجتماعی را نیز باید در همین امر جستجو کرد[1].
فوکو در شماری از نوشته­های خود می­کوشد تا پیوستگی متقابل قدرت و دانش، قدرت و حقیقت را اثبات کند. او نشان می­دهد که دانش صرفا از طریق مطالعات آکادمیک پدید نمی­آید بلکه به­واسطه فعالیت شماری از نهادها و روال­ها تولید می­شود و در جامعه رواج می­یابد. او ما را از این برحذر می­دارد که دانش را چیزی عینی و بی­طرفانه قلمداد کنیم و در عوض ما را به سمت دیدگاهی سوق می­دهد که معتقد است دانش هماره در جهت علایق و منافع گروه­های خاصی گام برمی­دارد. برای فهم نظرگاه فوکو لازم است ابتدا دو مفهوم قدرت و دانش از دیدگاه وی واکاوی شوند.
 
قدرت
نگرش فوکو به قدرت بر خلاف الگوی رایجی است که مارکسیست­ها و فمنیست­های متقدم از قدرت ترسیم می­کردند، چراکه آنها قدرت را صرفا شکلی از سرکوب­گری یا ستم­گری می­دانستند و این همان چیزی است که فوکو آن را «فرضیه سرکوب» می­نامید. در عوض، او قدرت را چیزی می­داند که مولد نیز هست، چیزی که رخدادها و شکل­های جدیدی از رفتار را به بار می­آورد، نه اینکه تنها آزادی را محدود و افراد را در بند کند[2].
کار فوکو بیش از همه در انتقاد از باور کسانی است که قدرت را چیزی در تملک یک نهاد یا گروهی از افراد می­دانند یا معتقداند که قدرت تنها با سرکوب و تحدید سرو کار دارد. همچنین اغلب تصور می­کنند که قدرت چیزی نیست جز سرکوب ضعیف به دست قوی؛ تلاش فوکو این است که این نگرش را تغییر دهد. غالبا تصور می­کنند که قدرت چیزی نیست جز توانایی عاملانی قدرتمند در اعمال اراده خویش بر مردمی بی­قدرت، توانایی واداشتن آنان به کارهایی که خود نمی­خواهند. نیز، اغلب قدرت را نوعی دارایی می­دانند- چیزی که صاحبان قدرت دو دستی به آن چسبیده­اند و زیردستان می­کوشند آن را از چنگ ایشان درآورند[3].
فوکو معتقد است قدرت را نباید به عنوان چیزی که در تملک طبقه یا دولت یا فرمانروایی خاص است، جستجو کرد. بلکه قدرت راهبردی خاص است که در روابط قدرت معنا می­دهد. همچنین قدرت را نباید صرفا به فردی مستبد یا طبقه­ای خاص منسوب نمود، بلکه قدرت از اجتماع عوامل غیرشخصی از جمله، نهادها، هنجارها، مقررات، قوانین و گفتمان­ها نشات می گیرد.[4] او با رد دیدگاه­های رایج در باب قدرت می­نویسد: «منظور من از کلمه «قدرت» مجموعه­ای از نهادها و دستگاه­هایی نیست که تابعیت شهروندان را در دولتی معین تضمین می­کنند. همچنین منظور من از قدرت شیوه­ای از انقیاد نیست که برخلاف خشونت، شکل قاعده دارد. و سرانجام منظور من از قدرت نظام عمومی استیلا (سلطه) نیست که فرد یا گروهی بر گروه دیگر اعمال می­کنند.[5]» او معتقد است «قدرت در کلیه سطوح جامعه حلول دارد و هر عنصری هر قدر ناتوان فرض شود خود مولد قدرت است. از این رو به جای بررسی سرچشمه­های قدرت باید به پیامدهای آن توجه کرد.[6]» و بالاخره درباره فراگیری و جریان آن می­نویسد: «قدرت در همه جا حضور دارد نه به این دلیل که همه چیز را در بر می­گیرد بلکه به این دلیل که از همه طرف جریان پیدا می­کند. و قدرت تا آنجا که دائمی، مکرر، با ثبات، و زاینده است عبارت است از نتیجه جمعی آنچه همه این تحرک­های جزئی [در اینجا و آنجا] حاصل می­شود. رشته­ای است که همه این تحرک­ها را به یکدیگر می­پیوندد و بدانها اجازه می­دهد تا به نوبت فعالیت خاص خود را ظاهر سازند[7]»
 
دانش (معرفت)
دیدگاه سنتی درباره دانش و به ویژه دانش علمی، این است که دانش را عده­ای از نوابغ خلاق و منفرد، چون انیشتین و پاستور پدید آورده­اند. آنها را انسان­هایی استثنایی قلمداد می­کنند که توانسته­اند از ایده­های سنتی زمانه خود فراتر روند و چشم­اندازهای نظری تازه­ و ایده­های یکسره نو را صورت­بندی کنند. به همین شیوه، تاریخ اندیشه فلسفی را نیز غالبا با پرداختن به اندیشمندانی چون هگل و ویتگنشتاین توصیف می­کنند، اندیشمندانی که به زعم بسیاری، مسیر کوشش فکری را تغییر داده­اند. قصد فوکو این است که برای این فرآیند تولید شناخت، الگوی ناشناس­تر، نهادی­تر و قانون­مندتری عرضه کند. همان طور که یان هانتر می­گوید: «کوشش فوکو این است که برای شناخت آنچه مردان و زنان اندیشیده­اند تاریخ­هایی عرضه کند؛ صورت­بندی تازه­ای که او از مفهوم «گفتمان» به دست می­دهد ریشه در همین کوشش او دارد. تاریخ­های فوکو تاریخ اندیشه­ها، باورها یا تاثیرگذاری­ها و تاثیرپذیری­ها نیست؛ تاریخ­های او حتی شرحی بر این نکته نیست که چگونه بسترهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، اندیشه­ها و باورها را شکل داده­اند، بلکه بازسازی­هایی است از شرایط مادی اندیشه یا دانش­ها. این تاریخ­ها در واقع بازتاب کوشش او است در راستای فراهم آوردن چیزی که خود آن را دیرینه­شناسی شرایط مادی «اندیشه/دانش»ها می­نامد، شرایطی که نمی­توان آنها را به ایده «آگاهی» یا ایده «ذهن» تقلیل داد.»[8]
بنابراین او به دانسته­های یک عصر چندان علاقه نشان نمی­دهد؛ علاقه او بیشتر به بررسی «شرایط مادی اندیشه» است، فرآیندهایی که طی آن شناخت به برخی واقعیت­ها و نه برخی دیگر تعلق می­گیرد. تمرکز فوکو بر سازوکارهایی است که از طریق آن دانش شکل می­گیرد و تولید می­شود و این امر علوم انسانی را نیز شامل می­شود، علومی که البته فوکو در حوزه آن­ها فعالیت می­کند.
قصد فوکو این است که در ماهیت بدیهی رشته­هایی چون جامعه­شناسی و روان­شناسی چون و چرا کرده، به بررسی این نکته بپردازد که انسان­ها چگونه در مورد نوع بشر می­اندیشیدند پیش از آنکه این رشته­ها پدید آیند و چه فرآیندهایی امکان مطالعه «انسان» به عنوان یک ابژه را فراهم آورد[9].
 
قدرت و دانش
فوکو دانش را پیوند روابط قدرت با جست و جوی اطلاعات توصیف می­کند و آن را «قدرت/ دانش» می­نامد. او در مقاله­ای تحت عنوان «بحث زندان» می­نویسد: «غیر ممکن است که قدرت بدون دانش اعمال شود و غیر ممکن است که قدرت منشا دانش نباشد.[10]» همچنین می­نویسد: «هیچ قدرتی بدون اکتساب دانش، یا به­خود تخصیص دادن آن، یا توزیع و یا توقیف­اش اعمال نمی­شود. در این سطح، ما از یک سو دانش را داریم و از سوی دیگر جامعه را، یا علم و دولت را، ما واجد شکل­های اساسی «قدرت/دانش» شده­ایم.[11]»
بنابراین، هرجا که در روابط قدرت میان گروه­های مردمی یا میان نهادها و دولت با عدم توازن روبه­رو باشیم، فرآیند تولید دانش هم در کار خواهد بود. به عبارت دیگر رابطه قدرت و دانش از نظر فوکو رابطه استلزام است و این دو مستلزم یکدیگرند. چنانکه در کتاب «انظباط و تنبیه: تولد زندان» می­نویسد: «ما باید این را بپذیریم که قدرت موجد معرفت است (نه اینکه صرفا مروج آن باشد از آن رو که ترویج معرفت به قدرت خدمت می­کند، و یا آنکه صرفا بکار برنده آن باشد، زیرا معرفت برای قدرت مفید است)، و باید بپذیریم که قدرت و معرفت مستقیما مستلزم یکدیگر هستند، و اینکه هیچ نوع رابطه قدرت، بدون یک حوزه معرفتی مرتبط با آن موجود نیست، و هیچ نوع معرفتی یافت نمی­شود که در آن واحد هم مسبوق به روابط قدرت نباشد و هم آن را به وجود نیاورد.[12]»
فوکو استدلال می­کند که به خاطر عدم توازن نهادینه شده در روابط قدرت میان مردان و زنان در کشورهای غربی، تولید اطلاعات درباره زنان رواج بیشتری دارد؛ از این رو است که در کتاب­خانه­ها کتاب­های بسیاری درباره زنان و کتاب­های کمی درباره مردان یافت می­شود و به همین منوال، کتاب­های بسیاری درباره طبقات کارگر و کتاب­های کمی درباره طبقات متوسط به چشم می­خورد. بسیارند کتاب­هایی که درباره مسائل سیاه­پوستان نوشته شده­اند، اما در مورد سفیدپوستان چنین نیست. معمولا تحلیلی از دگرجنس­خواهی عرضه نمی­شود، در حالی که همجنس­خواهی موضوع بسیاری از مطالعات است. این وضعیت در حال تغییر بنیادین بوده و مطالعاتی در مورد دگرجنس­خواهان و علوم انسانی بر کسانی متمرکز است که از جرگه حاشیه نشین شدگان­اند[13].
فوکو استدلال می­کند که ابژه چنین پژوهش­هایی را غالبا انسان­هایی تشکیل می­دهند که از موضع چندان قدرتمندی برخوردار نیستند. او به جای مسلم انگاشتن این فرض که کاروان اندیشه و دانش را اندیشمندان منفرد پیش می­برند، قدرت/دانش را این چنین توصیف می­کند: «قدرت/دانش» نیرویی انتزاعی است که تعیین می­کند که شناخت به چه چیزی تعلق خواهد گرفت. همچنین ابراز می­دارد: «سوژه­ای که فاعل شناخت است، ابژه­ای که متعلق شناخت است و حالت­هایی که شناخت به خود می­­گیرد، همه را باید از نتایج بی­شمار استلزامات بنیادی قدرت - دانش و دگرگونی­های تاریخی آنها به شمار آورد. در یک کلام، تولید پیکره دانش را نباید محصول فعالیت­ فاعل شناخت قلمداد کرد، چه دانشی که به نفع قدرت است و چه دانشی که در برابر قدرت مقاومت می­کند. آنچه که شکل­ها و قلمروهای ممکن دانش را تعیین می­کند، در واقع، قدرت-دانش و فرآیندها و کشاکش­هایی است که قدرت دانش پشت سر می­گذارد؛ چراکه قدرت - دانش خود  از همین فرآیندها و کشاکش­ها برساخته شده است[14].
ایده وابستگی دانش به قدرت در جلد یکم تاریخ جنسیت با عنوان «اراده به دانستن» که به سال 1976 انتشار یافت بسط بیشتری می یابد. فوکو استدلال می­کند که: «اگر قدرت چیزی جز یک نیروی سرکوب­گر نبوده­است، اگر قدرت کاری جز نه گفتن نداشته است، در این صورت واقعا فکر می­کنید که ما اجباری به اطاعت از آن داشته­ایم؟ مضمون این سخن آن است که باید، جدا از سرکوب­گری، چیز دیگری در کار باشد که مردم را به سازش و تطبیق دادن خود با وضعیت قدرت سوق می­دهد.  او در همان جلد یکم تاریخ میل جنسی  استدلال می­کند که درحالی که شیوه­های انظباطی در حوزه­هایی مانند جرم­شناسی و مسائل آموزشی سبب تبدیل انسان به ابژه یا موضوع شناسایی می­شود، شیوه­های به­کار گرفته­شده در دانش­هایی که به امور جنسی مربوط می­گردد انسان را به یک فاعل شناسایی که ناظر به احوال خویش است مبدل می­سازد. فوکو مدعی است که آدمیان به زعم خود، خود را از سلطه الگوهای جنسی و اخلاقی قدرت قدیم آزاد می­سازند اما غافل­اند از اینکه در دام الگوهای قدرت تازه افتاده­اند. قدرت جدید با دو ابزار تاکید بر استفاده از تن و بدن و تنظیم جمعیت سلطه خود بر افراد را اعمال می کند[15]. او در ادامه به شرح نگرانی­هایی می­پردازد که در سده نوزدهم در مورد استمنای پسربچه­ها به وجود آمد و نشان می­دهد که این نگرانی چگونه به انتشار دستورالعمل­ها و سفارش­نامه­هایی در باب نحوه­های منع یا جلوگیری از این عادت انجامید، که این امر به نوبه خود، نوعی نظارت تمام عیار بر پسران را در پی داشت. فوکو به جای این که این پدیده را صرفا نوعی سرکوب­گری کودکان و نظارت بر امیال و عادات جنسی آنان قلمداد کند، در قدرت / دانش استدلال می­کند که این پدیده در واقع «جنسی شدن بدن کودکان، جنسی شدن ارتباط بدنی میان پدر و مادر و فرزند و جنسی شدن قلمروی خانواده را در پی داشت... قدرت پیش از این سرکوب­گر میل جنسی بوده، اما اکنون میل جنسی محصول مثبتی از قدرت است.[16]»
 
تولید واقعیت
در نگاه فوکو، این قدرت/دانش است که واقعیت­ها را تولید می­کند و دانشمندان منفرد صرفا محمل­ها یا پایگاه­هایی هستند که دانش در آن­ها تولید می­شود. او می نویسد: «در واقع قدرت، توانایی خلق دارد. قدرت، واقعیت را، قلمرو اشیاء و موضوعات، و آیین حقیقت (صدق) را خلق می­کند. فرد و معرفتی که ممکن است از وی تحصیل شود به همین خلق و ایجاد تعلق دارند[17].» بنا بر این تلقی از نظر فوکو قدرت علاوه بر جنبه­های فسادآور و مخرب و سرکوب­گری که به همراه دارد، واجد جنبه­های مثبت نیز هست و به این اعتبار نیرویی صرفا منفی به شمار نمی­آید چراکه او قدرت را منشا حقیقت و معرفت به شمار می­آورد و چنانکه قبلا اشاره شد جامعه را محصول روابط قدرت در سطوح گوناگون معرفی می کند[18].
فوکو استدلال می­کند که دانش جست­وجویی ناب در پی «حقیقت» نیست و این قدرت است که در فرآیند اطلاعات وارد عمل می­شود و در نهایت تعیین می­کند که بر چه چیزی باید برچسب «واقعیت» زده شود. برای اینکه چیزی یک «واقعیت» به شمار آید، باید از سوی صاحبان قدرت فرایند تصویب را به طور کامل پشت سر گذارد. به عنوان نمونه­ای از این فرآیند پیچیده طرح و انتخاب، که طی آن چیزی تبدیل به «واقعیت» می­شود به این نکته توجه کنید که غربیان چگونه مایلند که تصاویر نشان داده شده در گزارش­های جزئی تلویزیون را «درست» و «واقعی» قلمداد کنند. اما پیش از آنکه این تصاویر به صفحه تلویزیون آنها راه پیدا کنند، فرآیند پیچیده و طولانی­ای از ویرایش و سانسور را پشت سر می­گذارند که آنها غالبا به آن توجه نمی­کنند. نمونه­های بسیاری از این موارد در اخبار و گزارش­های رسانه­های غربی درباره جنگ افغانستان و عراق قابل رصد کردن است[19].
 


[1] . پایا، علی، فلسفه تحلیلی: مسائل و چشم اندازها، تهران: طرح نو، چاپ دوم، 1383، ص 426.
[2] . میلز، سارا، میشل فوکو، ترجمه داریوش نوری، تهران: مرکز، چاپ اول، 1389، ص65.
[3] . همان، ص 59؛ دلوز، ژیل، فوکو، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشر نی، چاپ اول، 1386، ص110.
[4] . ضیمران، محمد، میشل فوکو: دانش و قدرت، تهران: هرمس، چاپ اول، 1378، ص 156
[5] . فوکو، میشل، اراده به دانستن، تهران: نشر نی، چاپ چهارم، 1386، ص 105.
[6] . میشل فوکو: دانش و قدرت، پیشین، ص 160.
[7] . اراده به دانستن، پیشین، ص 109-108.
[8] . میشل فوکو، پیشین، ص 113-112.
[9] . همان، ص 115-113
[10] . بنقل از همان: ص115.
[11] . به نقل از: دریفوس، هیوبرت و پل رابینو، میشل فوکو فراسوی ساختگرایی و هرمنیوتیک، ترجمه حسین بشیریه،تهران: نشر نی، چاپ پنجم، 1385، ص 218-217.
[12] . فلسفه تحلیلی: مسائل و چشم اندازها، ص 392؛ فوکو، 113.
[13] . میشل فوکو، پیشین، ص116-115.
[14] . همان، ص 117-116.
[15] . فلسفه تحلیلی: مسائل و چشم اندازها، پیشین،  ص 427-426؛ همچنین نگاه کنید به: میشل فوکو فراسوی ساختگرایی و هرمنیوتیک، پیشین، ص 214.
[16] . میشل فوکو، پیشین، ص 65-64.؛ میشل فوکو فراسوی ساختگرایی و هرمنیوتیک، پیشین، ص294-293.
[17] . فلسفه تحلیلی: مسائل و چشم اندازها، پیشین، ص 393.
[18]. همان، ص427.
[19] . میشل فوکو، پیشین، ص 120.

 


5/5 - (1)
 
 
 
1393/01/31
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas