پرسش: آیا كار و تلاش برای امر معاش و گذران زندگی، می‌تواند موجبات تقویت عقل عملی انسان را فراهم آورد؟ لطفا به نحو اجمال توضیح دهید.

 

پاسخ: یكی از مهم‌ترین فواید و آثار كار و تلاش برای امر معاش و گذران زندگی علاوه بر جنبه عبادی بودن آن، «تقویت عقل آدمی» است. البته منظور از این عقل، عقل فلسفی، استدلالی و نظری نیست، بلكه منظور «عقل معاش» یا عقل عملی انسان است. عقل معاش، همان عقل اقتصادی- اجتماعی است كه به فرد توانایی فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی می‌دهد، بدین معنا كه كسی كه در متن اجتماع و درگیر و دار تلاش اقتصادی حضور داشته باشد، مردم را بهتر می‌شناسد، كمتر فریب می‌خورد، بهتر سود می‌كند و در برخورد با افراد گوناگون و حوادث رنگارنگ روزگار، تصمیمات پخته‌تری می‌گیرد. راه كسب یا تقویت این عقل، شركت در كلاس‌های درس حوزه و دانشگاه و برخورداری از تحصیلات عالیه نیست. بلكه روش آن، درگیر شدن با مسایل پیچیده اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است كه در خلال آن، فرد برای پیشگیری از هرگونه ضرر و فریبی در حق خود، مجبور است تمام توان خود را به كار گیرد و از حقوق و منافع خود دفاع كند. به همین ترتیب است كه كم كم مهارت تدبیر همراه با «تجارت و تلاش» به دست آمده و به موازات بالارفتن درصد موفقیت او، درصد آسیب پذیری او كاهش می‌یابد. در روایات پیشوایان ما علاوه بر آن كه به صراحت «تجارت» باعث فزونی عقل آدمی شمرده شده است (وسایل الشیعه، ج 17، ص12) در نقطه مقابل آن «ترك تجارت» موجب از بین رفتن عقل آدمی معرفی شده است. عن ابی عبدالله(ع):

ترك التجاره مذهبه للعقل. (من لایحفره الفقیه، ج 3، ص 193)

 

اهمیت این ویژگی در حدی است كه حتی در صورت عدم نیاز به سود و درآمد، صرف كار كردن برای بالا رفتن تجربه و مهارت زندگی، امری لازم و ضروری است. شاهد این مدعا، مشورتی است كه یكی از اصحاب امام صادق(ع) به نام معاذابن كثیر با آن حضرت انجام داد و سوال كرد: اكنون من به راحتی زندگی می‌كنم (و از ثروت كافی برخوردارم) آیا مصلحت می‌دانید، تجارت را رها كنم؟ امام(ع) در پاسخ فرمود:

اگر چنین كنی عقلت به كاستی خواهد رفت. (وسایل الشیعه، ج 71، ص 41)

 

بنابراین كسب درآمد و سود اقتصادی، تنها یكی از اهداف كار تجاری است و مهم تر از آن، كسب مهارت معیشت و تعامل با مردمان است كه خود سرمایه‌ای گران بها است. این سرمایه حتی در مسایل غیراقتصادی، مانند مسایل اجتماعی، سیاسی و خانوادگی و... كارآمد است و انسان را از موفقیت‌های بیشتری برخوردار می‌كند.