موصول حرفی

"موصول"، اسم مفعول از ماده­ی "وصل" و در لغت به معنای پیوسته و متصل است.[1] "موصول" در علم نحو بر دو گونه است: "موصول حرفی" و "موصول اسمی"[2]؛ موصول­های حرفی، ادات مخصوصی هستند که بر صله[3] وارد شده و آن را به مصدر تأویل می­برند و به همین دلیل به آنها "حروف مصدری" نیز گفته می‌شود.[4] ادات مذکور قبل از جمله واقع شده و عبارت‌­اند از : "أنْ"[5]، "أنَّ"، "ما"، "کیْ"، "لوْ" و "همزه­ی تسویه"[6] که در ادامه به انواع موصول حرفی به همراه مثال آنها اشاره خواهد شد.

وجه نامگذاری

معنای لغوی موصول (متصل و پیوسته) در معنای اصطلاحی آن لحاظ شده است؛ به این بیان که به جهت اتصال ادات مخصوص یاد شده به جمله، آنها را موصول نامیده‌اند. [7]

جایگاه "موصول حرفی"

در میان عالمان نحو در تبیین مباحث "موصول حرفی" سه رویکرد مشاهده می‌شود؛ بعضی[8] "موصول حرفی" را در باب معرفه و نکره، مبحث موصول و بعد از مباحث "موصول اسمی" آورده­اند و در مقابل بعضی[9] "موصول حرفی" را در ضمن عنوان کلی "ادات" در کنار سایر ادات، با عنوان "ادات مصدری" مورد بررسی قرار داده‌اند. بعضی دیگر،[10] از مبحث " موصول حرفی" به "حروف مصدری" تعبیر کرده‌ و آن را در باب "حروف معانی" آورده­اند.

ذکر این نکته قابل توجه است که ابن هشام در "مغنی اللبیب" در ضمن بررسی مفردات، حروف مصدری را به صورت جداگانه بیان کرده و به کاربرد آنها اشاره می‌کند.

 انواع "موصول حرفی"

در این بخش در قالب مثال به أنواع "موصول حرفی" اشاره می شود:[11]

1. "ما"؛ به عنوان مثال "ما" در عبارت «أعجبنی ما صنعتَ» موصول حرفی بوده و صله­ی آن جمله­ی فعلیه (صنعتَ) است.

2. "أنْ"؛ به عنوان مثال "أن" در عبارت «أریدُ أن أتعلّمَ» موصول حرفی عامل بوده و صله­ی آن جمله­ی فعلیه (أتعلَّمَ) است.

3. "أنَّ"؛ به عنوان مثال "أنَّ" در عبارت «عَجِبتُ أنَّ زیداً قائمٌ» از ادات مصدری عامل بوده که بر جمله­ی اسمیه وارد شده، "زیداً" را به عنوان اسم خود نصب و "قائمٌ" را به عنوان خبر، رفع داده است.

4. "لو"؛ به عنوان مثال "لو" در عبارت «وَدَدتُ لَو بَرِئتَ» موصول حرفی بوده و صله­ی آن جمله­­ی فعلیه (بَرِئتَ) است.

5. "کَی"؛ به عنوان مثال "کَی" در جمله­ی «جئتُ لِکَی تَتَعَلَّمَ» موصول حرفی بوده و صله­ی آن فعل مضارع (تَتَعَلَّمَ) است.

6. "همزه­ی تسویه"؛ به عنوان مثال لفظ "أ" در آیه شریفه­ی «سَواءٌ عَلَیهِم أ أنذَرتَهُم أم لَم تُنذِرهُم»[12] موصول حرفی بوده و جمله­ی «أنذَرتَهُم» صله‌­ی آن است.

ارتباط میان موصول اسمی و حرفی

موصول اسمی و حرفی در اموری شباهت و در مواردی با هم تفاوت دارند که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود:

الف. شباهت

1. هر دو قسم موصول باید دارای صله ای باشند که متأخر از آنها است.[13]

2. در هر دو قسم، مقدم شدن صله یا بخشی از آن بر موصول صحیح نیست.[14]

ب. تفاوت

1. موصول­های اسمی به استثنای "أیّ" مبنی بوده و همچون سایر اسم‌های مبنی با توجه به جایگاهشان در جمله، در محل رفع، نصب و یا جرّ هستند به خلاف موصول­های حرفی که همچون سایر حروف، محلّ اعرابی ندارند.[15]

2. صله موصول اسمی بر خلاف موصول حرفی باید شامل عائد (رابط) باشد.[16]

3. موصول حرفی به همراه صله آن به تاویل مصدر رفته[17] که به حسب نیاز جمله معرب می‌شود به خلاف موصول اسمی که این خصوصیت را ندارد.

4. فعل جامد، صله­ی بعضی از موصول­های حرفی همچون "لو" واقع نمی­شود به خلاف صله در موصول اسمی که این محدودیت را ندارد.[18]

5. حذف موصول اسمی به استثنای "أل" موصول با وجود شرایط جایز است، اما حذف موصول حرفی به جز "أن" مصدریه­ای که فعل مضارع را نصب می‌دهد، جایز نیست. [19]

"موصول حرفی" در قرآن و حدیث

1. آیه «قُلْ أُوحِىَ إِلىَ‌َّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِّنَ الجْنّ‌ِ»[20]، (بگو: به من وحى شده است که جمعى از جنّ به سخنانم گوش فرا داده‌اند)؛ در این آیه­ی شریفه "أنَّ"، موصول حرفی عامل بوده که بر جمله­ی اسمیه وارد شده، ضمیر "هاء" را به عنوان اسم خود نصب و جمله "استمع نفر ..." را به عنوان خبر، رفع داده است.[21]

2. حدیث «مَا أَقْبَحَ بالْمُؤْمِنِ أنْ تَکونَ لَهُ رَغْبةٌ تُذِلُّهُ»[22]، (چقدر برای مؤمن ناپسند است که خواسته‌اش باعث خواری او گردد!)؛ در این حدیث شریف "أن"، موصول حرفی عامل بوده که بر جمله­ی فعلیه (تکونَ له رغبةٌ) وارد شده است.

نکته

در پایان ذکر این نکته قابل توجه است که سه مبحث "عوامل موثر در کاربرد مصدر غیر صریح"، "تاویل موصول حرفی و صله به مصدر" و "ویژگی و نحوه­ی کاربرد موصول حرفی"، از جمله مباحث مهم "موصول حرفی" است که با عنوانی مستقل و جداگانه مورد بررسی قرار می­گیرند.