در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  ابوالاسود دوئلي
نویسنده :  سيد مرتضي مير تبار
كلمات كليدي  :  تاريخ، اموايان، ابوالاسود، ظالم بن عمرو، امام علي(ع)، امام حسين(ع)، معاويه
از شخصیت­های معروف دوران صدر اسلام که تا دوران اموی در قید حیات بوده است و از یاران با وفای علی بن ابی­طالب(ع) به شمار می­رود. چهره­ای معروف به نام ابوالاسود دوئلی است. نام کامل او ظالم بن عمرو بن سفيان بن جندل بن يعمر بن حلس بن نفاثة بن عدي بن ديل[1] است که در سال فتح مکه به دنیا آمده است.[2] او در زمان حیات رسول الله(ص) به دنیا آمد؛ اما پیامبر(ص) را ندید، لذا وی جز صحابه به شمار نمی­رود و در زمره تابعین است. در مورد اسم او بین مورخین اختلاف است. برخی اسمش را عمرو بن ظالم و برخی عمرو بن سفیان گفتند.[3] وی بیشتر معروف به کنیه خود ابوالاسود دوئلی است[4] و کمتر از نام او در تواریخ استفاده شده است. نام مادر او طویله از قبیله بنی عبدالدار بن قصی بود.[5] در مورد وی که از قبیله بنی کنانه است، بیان شده که در زمان حیات رسول الله(ص) اسلام آورده است. او از جمله شخصیت­هایی است که در حوادث سیاسی دوران خود حضوری جدی داشت و از طرفی در مسائل علمی نیز صاحب سخن بوده است. در دوران عمر بن خطاب ساکن بصره شد و در دوران امام علی(ع) مدتی والی آن منطقه بود.[6] نام سه تن از فرزندانش در تاریخ آمده؛ ام­هیثم دخترش، عطاء و ابوالحرب پسران او هستند.[7] در این مقاله سعی شده است تا به زندگی و عملکرد او در طول حیات زندگی­اش پرداخته شود.
 
ابوالاسود در دوران امام علی(ع) به انضمام خصوصیات
 وی که از شاعران بزرگ دوره صدر اسلام به شمار می­رود از یاران با وفا و صدیق امام علی(ع) محسوب می­شود هر چند که برخی قائلند که وی در جنگ بدر حضور داشته[8] که مطمئنا اشتباه می­باشد، چرا که این حرف را فقط اصفهانی از قول ابی عبیده نقل کرده است و غیر او چنین نظری ندارند. او اهل بصره بوده و از اشخاصی هم چون امام علی(ع)، ابوموسی اشعری، ابوذر و عمران بن حصین روایت نقل کرده است.[9] وی از شاگردان مکتب امام علی(ع) محسوب شده و امام علم نحو و رسم آن را به او آموخته است. برخی او را واضع حرکات و تنوین در نحو می­دانند.[10] در تاریخ الاسلام آمده است که فاعل و مفعول، مضاف و حرف رفع و نصب و جر و جزم از ابداعات ابوالاسود است.[11] در واقع ابوالاسود دوئلی نخستین کسی بود که در مورد نحو تألیف از خود به جا گذاشت و این دستوری بود که امام علی(ع) به او داده بود.[12] درباره علت این امر در الغارات آمده است: ابوالاسود می­گوید: يكى از روزها خدمت على(ع) رسيدم و ديدم آن حضرت در حال تفكر و انديشه است، عرض كردم يا اميرالمؤمنين(ع) در چه موضوعى فكر مي­كنى؟
فرمودند: امروز يكى از نزديكان من در هنگام محاوره و مكالمه مرتكب اغلاطى شد و الفاظ و كلمات را درست تلفظ نكرد و من از اين جهت در فكر فرو رفته‏ام‏ و بايد براى اين كار چاره‏اى بينديشم. ابوالاسود گويد: در اين هنگام على(ع) صفحه‏اى به من داد كه در آن نوشته بودند: كلام بر سه قسم است. اسم، فعل و حرف و بعد از اين اصول و قوانينى به من تعليم دادند و اصل علم نحو از اين جا پديد آمد.[13] وقتی ابوالاسود آن چه درباره نحو نوشته بود را خدمت امام آورد امام فرمود: «ما احسن هذا النحو الذی نحوت»؛ چه زیبا این نحو را ترتیب داده­ای، و از این گفتار امام بود که این علم به علم نحو نامیده شد.[14]
در مورد شخصیت او نقل شده است که وی از سادات تابعين و اعيان آن­هاست و در رأى و عقل اشدّ و اكمل رجال است و بعضى گفته‏اند معلم فرزندان زياد بن ابيه بود آن گاه كه ولايت عراق داشت.[15] وی شخصی حاضر جواب و در مناظرات بسیار موفق بود و از معدود فقها و امرا و شعرا و جنگجو به شمار می­رود.[16] او خیر خواه امام بود و نارسایی­های برخی کارگزاران را به امام گوشزد می­کرد به عنوان مثال زمانی که متوجه خیانت ابن عباس به بیت المال شد به امام گزارش داد و فرار ابن عباس را نیز به سمع امام رساند.[17] امام در پاسخ نامه ابوالاسود از او خواست که جریانات منطقه را به او برساند. امام فرمود: كسى همانند تو، خير خواه امام و امت باشد و امانتگزار و راهبر حق، به يارت درباره آن چه در مورد كارش نوشته بودى نامه نوشتم؛ اما نگفتم كه تو نوشته بودى. مرا از آن چه آن­جا مى‏گذرد و نظر در آن «موجب صلاح امت است مطلع كن كه شايسته اين كارى و اين تكليف «واجب تو است، و السلام»[18] بعد از برکناری ابن عباس، ابوالاسود از طرف امام والی بصره شد.[19]
وی در برخی از جنگ­ها همراه امام علی(ع) بود و در برخی حوادث هم چون جنگ جمل نقش مهمی را ایفا کرد. زمانی که جنگ جمل آغاز شد و عایشه و طلحه و زبیر به بصره آمدند ابوالاسود با هر کدام از آنان گفتگو کرد و شکست­حتمیشان را گوشزد نمود و با استدلالات قوی، اشتباهاتشان را گوشزد کرد. او در زمان صحبت با عایشه بسیار درشت برخورد نمود و حتی زمانی که عایشه به او گفت چه کسی حاضر است با من بجنگد او گفت بسیاری از افراد به این کار حاضرند و خود من نیز تا آخرین نفس در مقابل تو خواهم ایستاد.[20]
در زمان جنگ صفین ابن عباس حاکم بصره از سوی امام بود. وی خود به سوی امام رفت و در نخیله به امام پیوست و ابوالاسود را جانشین خود کرد[21] و طبق دستور امام او به جمع­آوری نیرو در بصره مشغول شد و توانست هزار و هفتصد نفر را برای این جنگ بسیج کند و در نخیله به امام پیوست.[22] بعد از جنگ صفین، ابن عباس که والی بصره بود ابوالاسود را برای خواباندن شورش­ها و فتنه­های خوارج به مقابله با آنان فرستاد. او با یارانش در تعقیب خوارج بود تا این که خوارج به نهروان رسیدند.[23] او در این جنگ با خوارج جنگید تا این که شب همه جا را فرا گرفت.[24] ابن عباس، ابوالاسود را به پست قضاوت و نماز در بصره گماشت و زیاد را مسئول خراج و دیوان گماشت؛[25] اما ابوالاسود و زیاد با یکدیگر رابطه خوبی نداشتند، همان طور که در برخی اشعار ابوالاسود در هجو زیاد موجود است. برخی قائلند که امام خود او را به منصب قضا گماشت؛[26] اما مدت کوتاهی بعد وی از سمتش عزل کرد. ابوالاسود نزد امام رفت و علت را پرسید امام فرمود: اگر چه تو در دعوای خود صادق و در انجام وظیفه شرط امانت را رعایت کرده­ای، لکن بازرسان من گزارش داده­اند که تو در هنگام محاکمه، صدایت بلندتر از صدای متخاصمان بوده است بدین جهت تو را عزل کردم و ابوالاسود نیز عزل خود را پذیرفت و اعتراضی به آن نداشت.
زمانی که امام علی(ع) به شهادت رسید، او در بصره حضور داشت و با شنیدن این خبر در رثای امام اشعاری را سرود. او در شعرش آورد: به معاوية بن حرب بگوييد و هرگز چشم شماتتگران روشن مباد آيا در ماه رمضان ما را به مصيبت بهترين كسان دچار كرديد بهتر از همه كسانى را كه بر مركب نشسته‏اند و بار نهاده‏اند و به كشتى نشسته‏اند و پاپوش داشته‏اند و سوره‏هاى قرآن خوانده‏اند به خون كشيديد وقتى چهره ابو حسين را مى‏ديدى ماه تمام بود كه بيننده را خيره مى‏كرد قرشيان هر كجا باشند مى‏دانند كه تو اى على به حرمت و دين از همه‏شان بهتر بودى.[27] او در اشعارش معاویه را مسئول ترور امام دانست. بنابر آن چه در الاغانی آمده است او بعد از شهادت امام به مسجد رفت و خبر شهادت امام را به مردم داد و از آن­ها خواست تا با امام حسن(ع) بیعت کنند که شیعیان بصره با امام حسن(ع) بیعت کردند. دختر او نیز در مرثیه امام علی(ع) شعر سرود: معاوية بن حرب را آگاهى ده و بگو / روشن مباد چشم دشمنان از اندوه ما / آيا در ماه حرام، ما را بدين فاجعه افكنديد / در مورد بهترين همه مردم / ما سوگوار كسى شديم كه بهترين كسانى است كه بر مركبى نشسته / و بهترين كسان كه اسبان را رام كرده و در سفينه نشسته.[28]
ابوالاسود از جمله کسانی بود که بعد از جنگ صفین از امام خواست که داوری حکمیت را به او بسپارد؛ ولی مخالفان به داوری او رضایت ندادند. بعد از صلح امام حسن(ع)، و دیدار او با معاویه، معاویه از او پرسید: تو به نتیجه داوری در صفین اعتراض کردی، هرگاه داوری آن روز را به عهده تو می­گذاشتند، چگونه داوری می­کردی؟ او پاسخ داد: هزار نفر از مهاجران با اولادشان و هزار نفر از انصار با اولادشان را گرد هم می­آوردم. به آن­ها می­گفتم: ای گروه انصار و مهاجر، از علی(ع) و معاویه کدام یک شایسته خلافت­اند؟ آیا آزاد شده­ای که مسلمانان او را در حال کفر، اسیر کرده و آزاد ساخته­اند یا مردی از مهاجران که دین و حقیقت به وجود او مباهات می­کند.
بعد از صلح امام با معاویه، ابوالاسود از صحنه سیاسی خارج شد و تنها در برخی منابع آمده است که وی دیداری با معاویه داشت و در این دیدار معاویه را ملامت کرده با درشتی با وی سخن گفته است.[29] در سال چهل و پنج هجری که زیاد بن ابیه از سوی معاویه حاکم عراق شد، ابوالاسود با وی در ارتباط بود همان طور که پیش از این ذکر شد برخی او را معلم فرزندان زیاد دانستند. هر چند که این دو با یکدیگر اختلافات زیادی داشته­اند. روزی زیاد از ابوالاسود پرسید که علاقه علی(ع) تا چه اندازه است؟ پاسخ داد: هر آن، محبت علی(ع) در دل من رو به افزایش است؛ هم چنان که محبت معاویه، هر ساعت در دل تو زیاد می­شود. آری، من علی را برای خدا و آسایش قیامت دوست دارم و تو معاویه را برای دنیا و زر و سیم آن دوست داری.[30]
 
ابوالاسود در دوران امام حسین(ع)
ابوالاسود بعد از شهادت امام علی(ع)، تقریبا از صحنه سیاسی خارج شده و در دوران امام حسین(ع) به طور کلی خانه نشین شد و در امورات جامعه هیچ دخالتی ننمود. تنها پس از شهادت امام حسین(ع) ابوالاسود به سرودن اشعاری در مرثیه آن حضرت پرداخت و آن­ها را با احتیاط و با تقیه بسیار در میان مردم منتشر کرد و مردم بدون این که شاعر و گوینده آن اشعار را بشناسند آن­ها را به یکدیگر نقل می­کردند و گاهی که بر جان خود می­ترسیدند شعرها را به عوامل غیبی چون هاتف و جن­ها نسبت می­دادند.[31] او در مرثیه امام حسین(ع) گفت: سخن خود را كه از ناشكيبايى و دلتنگى سرچشمه مى‏گيرد مى‏گويم كه پروردگار پادشاهى فرزندان زياد را نابود فرمايد، آنان را به سبب خيانت و فريب سازى از رحمت خود دور دارد و از ميان بردارد همان گونه كه قوم ثمود و عاد از ميان رفتند، آنان بينى‏هاى برافراشته و با عزت را با كشتن هانى بن عروه مرادى درهم شكستند، همان كشته شده ميان بازار، و چه كشته شده‏اى كه سراپاى بدنش از سرخى خون مانند زعفران شده بود، پيش از اين اتفاق خاندان پيامبرمان بخشندگان و پايه‏هاى استوار همه شهرها بودند، حسين آن بزرگ مرد پر فضيلت و جامع همه برتريها، همو كه مايه زيور همه شهرنشينان و همه باديه‏نشينان بود، نابودى او همه عزت را از پاى در آورد و دل من پس از كشته شدن او بى‏قرار شده است. هم چنين ابو الاسود دولى اين بيت را هم سروده است: آيا گروهى كه حسين را كشتند اميدى به شفاعت جد او به روز حساب خواهند داشت؟[32]
ابوالاسود همه مسلمانان و خود را نیز در ضمن آنان، در قتل امام حسین(ع) مقصر می­دید و هر گاه که از واقعه عاشورا یاد می­شد آیه 23 را از سوره اعراف قرائت می­کرد :رَبّنا ظَلَمنا أنفُسَنا و إن لَم تَغفر لَنا وتَرحَمنا لَنَکونَنَّ مِن الخاسرین.[33] بیشتر اشعار ابوالاسود هم در همین راستا و حاکی از همین معنا است. چنان که در جایی با ملامت مسلمانان، آنان را به زیر سؤال می­برد و می­پرسد:
ـ آیا امتی که حسین را کشتند، شفاعت جدش را در روز حساب امید دارند؟
ـ چگونه این تواند بود، در حالی که با حکم جور و جفا به او یورش بردند که حکمشان با حکم کتاب خدا (قرآن) مخالف بود.
ـ ای یزید! زود باشد که فردا به عذابی خواهی رسید که عذاب از خدای رحمان تو را باید.[34]
وی در قطعه شعری دیگر باز مسلمانان را سرزنش می­کند و با توبیخ و ملامت از مسلمانان می­پرسد:
چه خواهید گفت اگر پیامبر از شما بپرسد و به شما بگوید: شما که سرآمد امت­ها بودید با اهل بیتم و یاران و خویشانم چه کردید که برخی از آنان اسیرند و برخی دیگر به خون آغشته و کشته شده­اند؟
این که کردید پاداش من نبود حتی اگر به شما سفارش می­کردم که پس از من با خویشان و کسانم به بدی رفتار کنید.[35]
قسمت زیادی از اشعار ابوالاسود را هجو ابن زیاد و آل زیاد تشکیل می­دهد که با توجه به زمان سرودن اشعار که همزمان بود با روزهایی که ابن زیاد در اوج قدرت بود و همچنان به عراق حکم می­راند بسیار با اهمیت است و بیانگر اعتقاد راسخ ابوالاسود در مهرورزی به آل علی(ع) و حاکی از شجاعت او است.[36]
 
عاقبت ابوالاسود
در مورد تاریخ مرگ ابوالاسود اختلات بین مورخین وجود دارد. اما بیشتر مورخان قائلند که وی در بصره در سال شصت و نه هجری در اثر طاعون وفات یافته است. برخی نیز می­گویند وی در دوران حکومت عبدالله بن زیاد درگذشت.[37] در کنار این قول، برخی قائلند که وی قبل از این سال در اثر فلج شدن وفات یافته است.[38] بعضی نوشته­اند وی تا زمان حکومت حجاج بر عراق زنده بوده و خلافت عمر بن عبدالعزیز را نیز درک کرده است.[39] ابن اثیر سن را او در زمان مرگ هشتاد و پنج سال نوشته است.[40]


[1]. بلاذرى، أحمد بن يحيى بن جابر؛ جمل من انساب الأشراف، تحقيق سهيل زكار و رياض زركلى، بيروت، دارالفكر، 1417، ج 11، ص 110.
[2]. ثقفى كوفى، ابو اسحاق ابراهيم بن محمد؛ الغارات و شرح حال اعلام آن، ترجمه عزيز الله عطاردى، عطارد، 1373، ص 354.
[3]. السمعانى، أبو سعيد عبد الكريم بن محمد بن منصور التميمي؛ الأنساب، تحقيق عبد الرحمن بن يحيى المعلمى اليمانى، حيدر آباد، مجلس دائرة المعارف العثمانية، 1382، ج 5، ص 406.
[4]. الجزری، عزالدين بن الأثير أبو الحسن على بن محمد؛ أسد الغابة فى معرفة الصحابة، بيروت، دار الفكر، 1409، ج 2، ص 485.
[5]. بلاذری، انساب الاشراف، پیشین، ج 11، ص 110.
[6]. الزرکلی، خیر الدین؛ الاعلام قاموس تراجم لاشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت، انتشارات دارالعلم للملایین، 1989م، ج 3، ص 237.
[7]. ابن قتیبه، أبو محمد عبد الله بن مسلم؛ المعارف، تحقيق ثروت عكاشة، القاهرة، الهيئة المصرية العامة للكتاب، 1992، ص 534.
[8]. الاصفهانی، ابوالفرج؛ الاغانی، تحقیق علی النجدی ناصیب، قاهره، الهیئه المصریه العامه للکتاب، 1972، ج 12، ص 297.
[9]. السمعانی، پیشین، ج 5، ص 406.
[10]. الزرکلی، پیشین، ج 3، ص 236.
[11]. الذهبى، شمس الدين محمد بن احمد؛ تاريخ الاسلام و وفيات المشاهير و الأعلام، تحقيق عمر عبد السلام تدمرى، بيروت، دار الكتاب العربى، 1413، ج 5، ص 278.
[12]. ابن خلدون، العبر تاريخ ابن خلدون، ترجمه عبد المحمد آيتى، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1363ش، ج 2، ص 1160.
[13]. ثقفی کوفی، پیشین، ص 354 - 355.
[14]. ذهبی، شمس الدین محمد بن احمد بن عثمان؛ سیر اعلام النبلاء، بیروت، دارالفکر، ج 5، ص 117.
[15]. ابن اعثم کوفی، الفتوح، ترجمه محمد بن احمد مستوفی هروی، تهران، انتشارات مجد، 1372ش، ص 1037.
[16]. الزرکلی، پیشین، ج 3، ص 236.
[17]. ابن عبدربه، ابی عمر احمد بن محمد؛ عقد الفرید، قم، موسسه الامام المهدی، ج 4، ص 354.
[18]. طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، نشر اساطیر، سال 1375ش، ج 6، ص 2678.
[19]. یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب؛ تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران، نشر علمی و فرهنگی، 1371ش، ج 2، ص 122.
[20]. دینوری، ابن قتیبه؛ امامت و سياست (تاريخ خلفاء)، ترجمه سيد ناصر طباطبايى، تهران، ققنوس، 1380ش، ص 91 - 92.
[21]. مسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین؛ مروج الذهب و معادن الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، 1374، ص 206.
[22]. دینوری، امامت و سیاست، پیشین، ص 173.
[23]. دینوری، اخبارالطوال، پیشین، ص 251.
[24]. ابن خلدون، پیشین، ج 1، ص 629.
[25]. بلاذری، پیشین، ج 11، ص 110.
[26]. طبری، پیشین، ج 6، ص 2697.
[27]. همان، ج 6، ص 2693.
[28]. مقدسى، مطهر بن طاهر؛ آفرينش و تاريخ، ترجمه محمد رضا شفيعى كدكنى، تهران، آگه، 1374ش، ج 2، ص 890.
[29]. بلاذری، انساب الاشراف، پیشین، ج 6، ص 433.
[30]. بلاذری، انساب الاشراف، پیشین، ج 11، ص 114 - 115.
[31]. ابن شهر آشوب، مناقب، قم، علامه، بی تا، ج 4، ص 61.
[32]. ابن سعد، محمد؛ الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، فرهنگ و اندیشه، 1374ش، ج 5، ص 122.
[33]. بلاذری، انساب الاشراف، پیشین، ج 3، ص 221.
[34]. ابن شهر آشوب، پیشین، ج 4، ص 61.
[35]. ابوالاسود دوئلی، ظالم بن عمرو؛ دیوان ابوالاسود دوئلی، تحقیق محمد حسن آل یاسین، بیروت، موسسه ایفا للطباعه و التصویر، 1402، ص 408.
[36]. ابوالاسود دوئلی، همان، ص 62 - 63، 165، 336و... .
[37]. بن كثير الدمشقى، أبو الفداء اسماعيل بن عمر؛ البداية و النهاية، بيروت، دار الفكر، 1407، ج 8، ص 312.
[38]. الحنبلي الدمشقي، ابن العماد شهاب الدين ابو الفلاح عبد الحي بن احمد العكري؛ شذرات الذهب في اخبار من ذهب، تحقيق الأرناؤوط، دمشق - بيروت، دار ابن كثير، 1406، ج 1، ص 396.
[39]. تاريخ سيستان، مؤلف مجهول، تحقيق ملك الشعراى بهار، تهران، كلاله خاور، 1366ش، ص 102، پاورقی به نقل از الاغانی.
[40]. ابن اثیر، كامل تاريخ بزرگ اسلام و ايران، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خليلى، تهران، مؤسسه مطبوعاتى علمى، ج 12، ص 194.

 

 


2/5 - (1)
 
 
 
1393/05/31
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas