در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  عوامل زوال دولت بني اميه (1)
نویسنده :  سيد مرتضي مير تبار
كلمات كليدي  :  تاريخ، امويان، بني اميه، معاويه، سقوط، قيام
از زمانی که دولت اموی تشکیل شد تا زمانی که توسط عباسیان از بین رفت اتفاقات مختلفی افتاد که موجبات سقوط این دولت را فراهم نمود. این حکومت با وجود این که آثار متعددی، همچون گسترش اسلام به مناطق دور و ترویج اسلام در این مناطق،[1] ضرب سکه­های عربی ـ اسلامی[2] و همین طور تدوین احادیث نبوی در دوره این حکومت، از خود بر جای گذاشت؛ اما در کنار آن خود نیز پی نابودی خود را کند.
قبل از بیان علل زوال این حکومت عبارتی از مسعودی آورده می­شود که علت نابودی حکومت اموی از نگاه بزرگان بنی امیه را می­رساند:
«به جای آن که در پی چیزی باشیم که بر ما واجب است، به خوش گذرانی­های خودمان مشغول شدیم؛ به مردم خود ستم کردیم، آنان از دادگری ما مأیوس شدند و آرزو کردند از دست ما راحت شوند، بر خراج دهندگان جفا کردیم، ما را واگذاشتند، زمین­های زراعتی ما خراب شد، بیت المال­های ما خالی شد، به وزیران­مان اعتماد کردیم، آنان وابستگان و خویشان خود را بر منافع ما ترجیح دادند و کارها را انجام می­دادند، بی­ آن­که ما اطلاع داشته باشیم؛ مقرری سپاهیان به تأخیر افتاد، از اطاعت ما بیرون رفتند، دشمنان ما ایشان را خواندند و با آنان بر جنگ با ما همدست شدند؛ دشمنان، ما را به جنگ فرا می­خواندند؛ اما ما به علت کمبود یاورانمان از پاسخ به آنان عاجز ماندیم؛ اخبار و اطلاعات را از ما پنهان داشتند و این­ها از علل عمده نابودی حکومت ما بود».[3]
تأیید این حرف را می­توان در سخنان یکی از دعوت کنندگان به بنی عباس مشاهده کرد: «مرگ بر شما، آيا كشته شدن پدرم خالد و ستم بنى اميه و قطع مقررى خود را از سوى ايشان از ياد برده‏ايد؟ اى عموزادگان، خداوند پادشاهى بنى اميه را نابود ساخت و آن را از ايشان به ديگران برگرداند، اكنون به پسر عموى خود بپيونديد».[4]
 
بررسی عوامل زوال
اگر نگاهی کلی به حکومت امویان شود به وضوح مشخص است که همبستگی که در خلافت امویان وجود داشت تا دوران هشام بن عبدالملک از بین رفت و عوامل متعددی همچون طرفداری هشام از هاشمیان[5] و درگیری­ها و شورش­های داخلی بعد از هشام باعث اختلافات بین رجال اموی شد که باعث از بین رفتن انسجامشان شد. از سوی دیگر موضع­گیری­ها و جنگ­های خاندانی که بعد از مرگ ولید دوم رخ داد باعث شکسته شدن هیبت و عظمت این حکومت شد و نظر مردم را به خود بیش از پیش منفی ساخت.[6] با به حکومت رسیدن مروان دوم، با وجود شجاعت و درایت او، اوضاع پریشان حکومت امویان سامان نیافت و جنگ­های خاندانی؛ همچون جنگ مروان دوم و سلیمان بن هشام بن عبدالملک به وقوع پیوست و آن عاملی برای سقوط این دولت گردید.[7]
با توضیحاتی که بیان گردید مشخص می­شود که علل سقوط این حکومت در طول دوره­ زمانی نسبتا طولانی اتفاق افتاده است که در این مقاله به مهم­ترین این عوامل اشاره می­گردد:
1-  اختلاف بین امویان
در زمانی که عثمان بن عفان خلافت را برعهده داشت قوم­گرایی و تلاش برای شخصی سازی حکومت را رواج داد و بنی امیه نیز که از ابتدا به دور او جمع شدند،[8] راه او را ادامه دادند. در زمان معاویه این تفکر به بار نشست هر چند که از لحاظ اداری یا نظامی، این خاندان نقش مهمی در اداره حکومت معاویه نداشته است، چرا که بیشتر فرماندهان و استانداران معاویه از غیر از خاندان اموی بوده است، البته او به خاندانش جفا نکرد و از آنان کمک گرفت از جمله آن استفاده از مروان بن حکم در مسأله ولایت عهدی بود به این صورت که به وی اعتماد کرد و برای گرفتن بیعت از حجاز برای پسرش یزید، او را به حجاز فرستاد و مروان را نیز ولی عهد یزید کرد.[9] معاویه گاهی اوقات برای جلوگیری از حملات سیاسی از سوی این دو گروه، بین آنان اختلاف به وجود می­آورد که از نمونه­های آن می­توان به اختلاف افکنی بین مروان بن حکم و سعید بن عاص اشاره نمود[10]. از همین جا اختلاف در مسائل سیاسی بین رجال سیاسی ایجاد شد و با مطرح شدن مسئله ولایت عهدی مروان این اختلاف شدت گرفت.
زمانی که مروان در جابیه به حکومت رسید[11] امر بر این بود که بعد از او به ترتیب خالد بن یزید بن معاویه و سپس عمرو بن سعید بن عاص به حکومت برسند؛ اما مروان با این نیت که خلافت را در خاندان خود نگه دارد برای فرزندانش عبدالملک و سپس عبدالعزیز بیعت گرفت[12] که در واقع با این کار نخستین اختلاف جدی در این خاندان ایجاد گذشت. عمرو نیز با عبدالملک بیعت نکرد.[13] با کشته شدن عمرو بن سعید به دست عبدالملک،[14] حکومت در خاندان مروان تثبیت شد؛ اما همچنان مخالفت­ها وجود داشت هر چند که تأثیری در سرنوشت حکومت در آن دوره نداشت.
این تعصب قبیله­گی تا پایان دوران حکومت بنی امیه ادامه داشت و نزاع­های مختلفی را دربرداشت و در واقع همین عصبیت موجبات انقراض را به تدریج فراهم نمود.[15] با مرگ هشام بن عبدالملک و به حکومت رسیدن ولید دوم، درگیری­هایی در خاندان اموی به وجود آمد از جمله دشمنی ولید دوم با پسرعموهایش (فرزندان هشام) بود که باعث شد در برابر هم موضع بگیرند و به بدگویی از هم در اذهان عمومی پرداختند که در نهایت موجبات شورش­های داخلی در این دوره فراهم گردید و مردم بر علیه حکومت دست به یورش زدند.[16] با این اوضاع خرابی­های متعددی در روابط خاندان اموی ایجاد گشت که می­توان از نتایج آن درگیری­ها بین قبایلی که پشتوانه اساسی این حکومت بودند را اشاره نمود و در ادامه نزاع­ها بین استانداران و حکام اموی برای رسیدن به قدرت در منطقه خود را موجب شد. بیشترین اثر این اختلافات را می­توان در کشته شدن ولید دوم در دوران حکومتش مشاهده کرد.[17]
در دوران به حکومت رسیدن یزید سوم نیز اوضاع بدتر از پیش بود و درگیری­های مختلفی برای کسب قدرت در میان امویان رخ داد.[18] چنین وضعیتی در دوران ابراهیم نیز ادامه داشت. بیعت با ابراهیم به سبب همین درگیری­های داخل خاندانی، به صورت ناقصی انجام گرفت که مشکلات بزرگی را برای این خاندان ایجاد کرد که می­توان مهمترین آن را به این صورت بیان نمود:
الف) افزایش پاشیدگی در ساختار خلافت اموی
ب) رشد چشم داشت­های احزاب و اشخاصی که دوست داشتند قدرت را از چنگ اموی­ها خارج کنند.[19]
با وجود این اتفاقات دیگر وحدتی میان امویان باقی نماند و حتی زمانی که مروان دوم به خلافت رسید نتوانست اوضاع را سامان بدهد و ضعف چشم گیری دولت اموی را فرا گرفت و کار را برای عباسیان آسان نمود.
 
2) انجام خلاف شرع و دین
دولت امویان از جهتی با گسترش اسلام به سرزمین­های دور کار چشمگیر و قابل توجهی انجام دادند؛ اما از طرفی با انجام کارهای خلاف شرع و عرف جامعه اسلامی[20]، محبوبیت خود را حتی در میان مردم شام نیز از دست دادند. رسم خلفای راشدین این بود که اگر می­خواستند درباره موضوعی حکمی بدهند، به قرآن و سنت رسول الله(ص) و نظر سایر صحابه توجه می­کردند؛ اما در عصر اموی، خلفا علاوه بر بی احترامی به صحابه، هیچ مانعی نمی­دیدند که حکمی صادر کنند، حتی اگر آن حکم خلاف قرآن و گفته پیامبر(ص) باشد.[21] حتی آنان را خارج از دین نیز نسبت دادند.[22]
گرایش به تجمل گرایی و بنای کاخ­های زیبا به سبک امپراتوری رم در این دوره رواج یافت. منصور عباسی نیز یکی از دلایل سقوط امویان را مال دوستی عنوان نمود به ویژه جواهر.[23] می­گساری، زن بارگی و خریداری کنیزکان آوازخوان متداول شد تا آن­جا که گفتار روزانه برخی خلفای اموی فقط درباره زن و خوراک و شراب بود.[24] در مورد اکثر خلفای اموی در تاریخ سخن از عیاشی و بذله گویی مطرح است به عنوان مثال ولید بن یزید بن عبدالملک به عیاشی[25] و بی­پروای امویان معروف است. وی فردی جبار، لجوج، بدکیش، بدکاره و بدبین توصیف شده است.[26] او را بدترین خلفای بنی امیه عنوان می­کنند.[27] این چنین نگرش­هایی از سوی خلفای اموی باعث روی گردانی بسیاری از مسلمانان و خالی شدن صفوف لشکر امویان گشت. اعمالی که از ولید سر زد[28] و میان مردم شایع شد سبب سستی موقعیت بنی امیه در میان مردم گردید.[29] ابوالفرج درباره او می­گوید: اشعار زیادی از او نقل شده که دلالت بر خباثت و کفر او دارد.[30]
 
3) ظلم و بیدادگری امویان نسبت به اهل بیت
خاندان پیامبر اسلام(ص) که دارای ارج و مقام والایی در بین مردم بودند در زمان خلافت امویان از صحنه اجتماع رانده شدند و فجیع­ترین برخوردها و شکنجه­ها نسبت به آنان اعمال شد.
وقایع دلخراشی که در محرم سال 61 هجری با شهادت امام حسین(ع) در کربلا رخ داد و همین طور نهضت­های مختلفی که بعد از آن اتفاق افتاد و همه با شکست رو برو شد، وضعیت را برای علویان سخت نمود. اقدامات معترضانه علیه وضعیت حاکم و رفتار جائرانه خلفای بنی امیه اوج گرفت. این اعتراض­ها ابتدا به صورت سخن و گفتگو در محافل خصوصی و سپس عمومی صورت گرفت و در نهایت، به حرکت­های انقلابی خونباری تبدیل شد برای کنترل و مهار سادات که در واقع اداره کننده این دستجات بودند، ظلم و ستم و فشار بر علیه سادات افزایش یافت. یعقوبی می­نویسد: زمانی که زید بن علی(ع) کشته شد، شیعیان خراسان به حرکت درآمده و تلاش­هایشان را آشکار کردند و تعداد زیادی نزد آنها رفت و آمد نموده و متمایل به آن­ها شدند.[31] امام باقر(ع) درباره مظلومیت اهل بیت(ع) فرمود:
«همیشه ما تحقیر می­شدیم و مورد ظلم و  ستم قرار می­گرفتیم، ما را دور می­کنند، حقیر می­سازند، محروم می­کنند و می­کشند. ما همیشه در معرض خوف و ترس بوده و بر خون خود و دوستان امنیت نداشتیم (در زمان معاویه) شیعیان ما را در شهرها کشتند، دست­ها و پاهایشان را تنها به ظن و گمان قطع کردند، نام هر کس در زمره محبین یا اصحاب ما برده می­شد، زندانی می­شد، مالش را غارت می­کردند و خانه­اش را ویران می­ساختند. این بلا هم چنان در تزاید و شدت بود تا زمان عبیدالله بن زیاد، پس از آن حجاج آمد شیعیان بسیاری را کشت و ایشان را به ظن و گمان بازداشت نموده؛ کار شیعیان در این جامعه بلا زده به جایی رسیده بود که اگر مردی را زندیق و یا کافر معرفی می­کردند نزد حجاج محبوب­تر از آن بود که او را شیعه علی(ع) معرفی کنند[32]
خوارزمی در کتاب رسائل خود، شرح جامعی از شهادت علویان و شیعیان و ظلم­هایی که بر آنان روا داشته می­شد، به رشته تحریر آورده است. عبارت او با تلخیص چنین است:
«هیچ شهری از شهرهای کشور اسلامی نیست؛ مگر آنکه طالبی مظلومی در آنجا به شهادت رسیده و اموی و عباسی در قتل او شریک­اند و عدنانی و قحطانی بر آن متفق. معاویه، حجر بن عدی کندی و عمرو بن حمق خزاعی را  بعد از آن که قسم­های موکد و عهدهای شدید کرده بود (تا آنها را نکشد) به شهادت رساند ... [حجاج]، بنی­هاشم را به بازی گرفته، بنی­فاطمه را تهدید می­کرد و شیعیان علی(ع) را می­کشت و آثار اهل بیت رسول الله(ص) را محو می­نمود ...[33]
این گونه ظلم­ها که شامل غیر علویان نیز بود باعث شد تا مردم در مقابل خلفای اموی قرار بگیرند، به طوری که در دوره عبدالملک مروان قیام­های فراوانی در جای جای سرزمین­های اسلامی به ویژه ایران به وقوع پیوست.
 
4) شورش­های متعدد در دوران اموی
از جمله دلایل زوال دولت اموی، قیام­های مختلفی بود که بر علیه این حکومت رخ می­داد. این شورش­ها باعث می­شد تا حاکمان اموی تمام هم خود را برای خواباندن آن به کار بگیرند و از کشورداری روی گردان شوند. بسیاری از این قیام­ها توسط عاملان بنی امیه در مناطق مختلف شکل گرفت کسانی که در ابتدا به عنوان حاکم منطقه­ای از طرف خلیفه اموی انتخاب می­شدند؛ ولی در ادامه بر علیه خود خلیفه دست به قیام می­زدند که از جمله می­توان به یزید بن مهلب ابی صفره[34]، مطرف بن مغیره ثقفی[35]، موسی بن عبدالله خازمی[36] و عبدالرحمن بن اشعث[37] اشاره نمود.


[1]- ابن اثیر، كامل تاريخ بزرگ اسلام و ايران، ترجمه ابو القاسم حالت و عباس خليلى، تهران، مؤسسه مطبوعاتى، ج14، ص 76
[2]- دينورى، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوى دامغانى، تهران، نشر نى ، ص 360
[3]- مسعودي ، أبو الحسن على بن الحسين،مروج الذهب و معادن الجوهر،ابوالقاسم پاينده، تهران،علمى و فرهنگى، 1374ش،ج2، ص 230
[4]- دینوری، پیشین، ص 410 ت
[5]- دينوري، امامت و سياست (تاريخ خلفاء)، ترجمه سيد ناصر طباطبايى، تهران، ققنوس، ص 333
[6]- ابن طباطبا، محمد بن على، تاريخ فخرى ، محمد وحيد گلپايگانى، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب،1360ش ، ص 181 ت
[7]- ابن اثیر،پیشین، ج14، ص 248
[8]-دینوری، امامت و سیاست، پیشین، ص 27
[9]- مقدسى، مطهر بن طاهر ، آفرينش و تاريخ، ترجمه محمد رضا شفيعى كدكنى، تهران، آگه، 1374ش، ج2، ص 901
[10]- طبرى ،محمد بن جرير (م 310)،تاريخ طبرى ، ترجمه ابو القاسم پاينده، تهران، اساطير، ج5، ص 293-294
[11]- ابن اثیر،پیشین، ج11، ص 296
[12]- همان ، ج12، ص 34
[13]- دینوری،اخبار الطوال، پیشین، ص 331 ت
[14]- ابن سعد، محمد بن سعد کاتب، الطبقات الکبری، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، فرهنگ و اندیشه، 1374ش، ج7، ص 437
[15]- ابن خلدون، عبدالرحمن بن، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروين گنابادى، تهران، علمى و فرهنگى،1375ش ، ج1، ص 571
[16]- طبری، پیشین، ج10، ص 4344
[17]- اصفهانی،ابوالفرج، فرزندان ابو طالب، جواد فاضل، تهران، كتابفروشى على اكبر علمى،1339ش ، ج1، ص 345
[18]- ابن خلدون، العبر تاريخ ابن خلدون ، ترجمه عبد المحمد آيتى، مؤسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگى، 1363ش ، ج2، ص 173
[19]- طقوش، محمد سهیل، دولت امویان، حجت الله جودکی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1380، ص 197
[20]- دینوری،اخبار الطوال،پیشین، ص 411 ت
[21]- خوئی زاده، بهمن، تاریخ سیاسی و اجتماعی اسلام، تهران، حق یاران، 1386، ج2، ص 183
[22]- طبری،پیشین، ج12، ص 5338
[23]- همان، ج11، ص 5014
[24]- شهیدی، سید جعفر، تاریخ تحلیلی اسلام، مرکز نشر دانشگاهی، 1374، ص 226
[25]- ابراهیم حسن، حسن، تاریخ سیاسی اسلام، ابوالقاسم پاینده، جاویدان، 1366، ج1، ص 430
[26]- زرکلی، خیر الدین،الاعلام قاموس تراجم لاشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین،بیروت، دارالعلم للملایین، 1989م،ج9، ص 145
[27]- ابن خلدون، العبر، پیشین، ج2، ص 114
[28]- ابن عبدربه، العقد الفرید، بیروت، دارالکتب العربی، 1383ق، ج5، ص 206
[29]- أخبار الدولة العباسية و فيه أخبار العباس و ولده، مؤلف مجهول، تحقيق عبد العزيز الدورى و عبد الجبار المطلبى، بيروت، دارالطليعة، ص 242
[30]- اصفهانی، ابوالفرج، الاغانی، مصر، الموسسه المصریه العامه، 1963م، ج7، ص 2
[31] - یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب، تاريخ اليعقوبى،بيروت ، دار صادر، بى تا ، ج2، ص 326
[32] -  جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران تا طلوع دولت صفوی،انصاریان، قم، 1385، ص 96- شرح نهج البلاغه، ابن ابی الحدید ، مصحح ابوالفضل ابراهیم، ج 11 ، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1965م ص 44
[33] -  رسائل ابی بکر الخوارزمی ، تصحیح نصیب و هیبة الخازن ،(بیروت: دارالمکتبه الحیاة، 1970م) ص 164 - 165
[34]-بلاذری، احمد بن یحیی، كتاب جمل من انساب الأشراف،تحقيق سهيل زكار و رياض زركلى، بيروت، دارالفكر، 1417ق، ج8، ص 300
[35]- طبری،پیشین، ج8، ص 3621
[36]- طبری، پیشین، ج9، ص3791
[37]- دینوری،اخبار الطوال، پیشین، ص 360

 


2.8/5 - (12)
 
 
 
1393/07/29
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas