در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  جبرئيل Gabriel
نویسنده :  محمد بخارائي (رفايي)
كلمات كليدي  :  فرشته، روح، جبرئيل، فرشته مقرب، عقل اول
یکی از چهار فرشته مقرب و برترین آنها که در ادیان ابراهیمی، رابط میان خداوند و پیامبران بشمار می‌آید. این نام تلفظ‌ های دیگری چون جبرائیل و جبریل نیز دارد. از جبرئیل با القابی نظیر فرشته وحی، امین وحی، عقل اول، ناموس اکبر، روح اعظم، روح الامین، روح و ... نیز یاد می‌شود. در تاریخ یهودیت، مسیحیت و اسلام از نقش جبرئیل بسیار نقل شده ‌است.
 
سنت یهودی ـ مسیحی
 این کلمه به معنای "خدا قدیر است" یا "مرد خدا و قهرمان خدا" آمده است.[1] نام جبرئیل چهار بار در عهدین آمده است. دوبار در کتاب دانیال نبی و دوبار در انجیل لوقا. در کتاب دانیال نبی (8:16)، جبرئیل به صورت انسانی بر دانیال پدیدار می‏شود تا معنای رؤیای او را برایش باز گوید. حضور جبرئیل با جذبه‏ای همراه است که دانیال از آن مدهوش می‏شود.
در جای دیگری دانیال نبی پس از اینکه رویایی می‏بیند بر زمین افتاده و بیهوش می‏شود، سپس می‏گوید "دستی مرا لمس نمود و مرا که به صورت افتاده بودم بر روی کف دستها و زانوها بلند کرد و گفت: دانیال، مرد بسیار محبوب من" (10.9) بسیاری از عالمان معتقدند که این فرشته نیز جبرئیل بوده است.
 در جای دیگری از کتاب دانیال نبی (9:21)، جبرئیل در زمانی که دانیال مشغول دعا و قربانی است، پروازکنان نزد وی می‏آید تا اسراری را برایش آشکار کند. در این موارد، "جبرئیل" فرشته نامیده نشده، بلکه صرفاً موجودی آسمانی است که می‏توان او را پیام‏آور خدا دانست و حضورش با جذبه و قدرتی الاهی همراه است.[2]
در انجیل لوقا، جبرئیل، مژده تولد یحیی را برای زکریا (1: 19) و مژده تولد عیسی را برای مریم (1:21) می‏آورد. گفته شده است که حضور جبرئیل در عهد عتیق صرفا نشان­دهنده قدرت الاهی است اما حضور او در عهد جدید، علاوه بر آن، آرامش‏بخش و اطمینان‏آفرین نیز هست. همچنین گفته شده است که هر چهار بار حضور جبرئیل در کتاب مقدّس به نحوی ناظر به وعده الاهی به ظهور مسیح است.[3]
در هیچ­کدام از این موارد، مادی­بودن حضور جبرئیل ادعا نشده است و لذا بسیاری از نتیجه می‏گیرند که آنچه آنها دیده­اند واقعیتی ذهنی در رویای آنها بوده است، همچنین در انجیل لوقا که خود او مشاهده‏کننده نبوده و ممکن است از ساختار ادبی کتاب یهودیان در آن عصر بهره گرفته باشد.
بدون توجه به مناقشه در مادی­بودن هویت جبرئیل که بعضی دانشمندان مسیحی به آن معتقد هستند، مومنان مسیحی جبرئیل را به عنوان فرشته مقرب مورد ستایش قرار می‏دهند، عنوانی که در کتاب مقدس نیامده ولی شاید آن را از جمله لوقا در انجیل خویش (1.19) بهره گرفته باشند جایی که جبرئیل ادعا می‏کند در حضور خدا می‏ایستد.[4]
 
آثار مجعول و غیر رسمی
جبرئیل در آثار غیررسمی و مجعول بین عهدین (برای نمونه کتاب اول خنوخ) و بعد آن حضور برجسته‏ای دارد و در حد ملکی مقرب ارتقا یافته است. در این کتاب، جبرئیل به عنوان یکی از برترین میان چهار فرشته و شاید تنها پس از میکائیل در نظر گرفته شده است. از جمله وظایف جبرئیل شفاعت برای مردم است. (اخنوخ اول 9:2و 40:6) و نیز وسیله‏ای برای نابودی ستمکاران برشمرده شده است. (اخنوخ اول 9:9)
 در ترجمه و تفسیر آرامی تورات، نقش جبرئیل بیشتر شده و به او فعالیتهایی نسبت داده شده که در دوره‏های اولیه عهد عتیق اتفاق افتاده است، مثلاً اوست که یوسف را راهنمایی می‏کند (سفر پیدایش ، 37:15) یا در دفن موسی شرکت دارد (سفر تثنیه 34:6).[5]
همچنین در مأثورات یهودی، جبرئیل که تصور می‏شود از آتش خلق گردیده، در کنار میکائیل، اوریل و رافائل جزو چهار فرشته‏ای است که در اطراف عرش‏اند. به علاوه، او در زمره فرشتگان ملاقات‏کننده با ابراهیم و نیز ویران‏کننده سدوم (از قرای قوم لوط ) دانسته شده است.[6]
هر چند جبرئیل هم در سنت یهودی و هم در سنّت مسیحی، به مرور زمان، اهمیت و ارج و قرب بیشتری یافته اما نه در سنّت یهودی (که در آن میکائیل مدافع
همیشگی قوم یهود تلقی می‏شده است) و نه در سنت مسیحی، جبرئیل هیچگاه به اندازه‏ی میکائیل اهمیت نیافته و همیشه مرتبه‏ای ثانوی داشته است.[7]
در یهود جبرییل را در درجهٔ دوم اهمیت دانسته ومیکائیل را بر آن ترجیح داده‌اند چرا که جبراییل را نازل‌کنندهٔ بلا و فرمان قتال و جنگ می‌دانستند.
 
جشن جبرئیل
از لحاظ تاریخی، جشن مربوط به جبرئیل، در تاریخ 24 مارس در مراسم رومی جشن گرفته می‏شد. اصلاحات بعد واتیکانی دوم در تقویم مناسک رومی تغییراتی ایجاد نمود و جشنی مرکب را برای سه فرشته جبرئیل، میکائیل و رافائل تصویب کرد که در تاریخ 29 سپتامبر برگزار می‏شود. در سنت مسیحیت شرقی، جشن فرشته‏ها در 8 نوامبر جشن گرفته می‏شود.[8]
 
واژه شناسی جبرئیل در عربی
 واژه "جبرئیل" در اصل عبری است و ظاهراً شکل سریانی آن به عربی راه یافته است. نویسندگان و محققان زبان عربی بر اعجمی بودن آن تصریح کرده‏اند[9] و معتقدند که در تلفظ آن تصرف شده است. ابوحیّان غرناطی سیزده صورت مختلف آن، نظیر جِبْریل، جَبْریل، جَبَرئیل، جَبَرئِل، جَبرائل، جَبرائیِل، را آورده است. همچنین دانی[10] صورتهای قرائت این کلمه در قرآن را برشمرده که "جِبْرِیل مشهورترین و فصیح‏ترین آنها به لهجه‏ی اهل حجاز و بنابر قرائت حفص ، ابوعمرو، نافع و ابن‏عامر است.[11] برخی لغویان عرب با اشاره به معانی گوناگون "جَبْر"، از جمله پادشاه، بنده، شجاع، مرد و ایل به عنوان اسمی از اسامی خداوند در عبری[12] جبرئیل را همچون میکائیل و اسرافیل مرکّب از دو بخش دانسته‏اند که بدین ترتیب جبرئیل(جَبْر + ایل) به معنای مرد خدا یا بنده خدا (عبداللّه) است.[13] جَبْر در زبانهای حبشی و سریانی و آرامی و عبری به معنای مرد، قهرمان و دلاور است و جبرئیل در این زبانها مرد خدا و قهرمان خدا معنا می‏شود. برخی ایل را به معنای بنده و جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را به معنای عبداللّه، عبدالرحمان و عبدالقدوس گرفته اند.[14]
با توجه به معنای "جبروت"، که در عبری به معنای نیرومندی و قدرت است احتمالاً جبرئیل از "جبروت" مشتق شده است[15] و با توجه به اینکه "جَبَر" از زبان عبری به معنای قدرت‏داشتن و توانمندی و "جبرئیل" به معنای شخص نیرومند نیز آمده ، این احتمال تقویت می‏شود.
حتی القاب "شدیدالقوی" و "ذومرّه" نیز معادل عربی جبرئیل دانسته شده است.[16]
 
جبرئیل در قرآن
نام جبرئیل در قرآن سه بار در آیات مدنی آمده است (بقره: 97، 98 و تحریم: 4). به وظیفه اصلی جبرئیل، یعنی پیام‏آوری وحی در آیه" نَزَّلَهُ عَلی قَلْبِکَ" (بقره: 97) تصریح شده است و صراحتاً تنزیل قرآن را به جبرئیل نسبت داده، هرچند درباره کیفیت انتقال و نزول وحی میان متکلمان اختلاف نظر وجود دارد.[17]
 
تعابیر دیگر
در قرآن تعابیر دیگری نیز هست که مفسران آنها را ناظر به جبرئیل دانسته‏اند، از جمله "الروح الامین" (شعراء: 193) که حاکی از امانتداری او در رساندن وحی است. "رسول کریم" (حاقه: 40؛ تکویر: 19) که بر خصلتهای نیک وی دلالت دارد. "شدیدالقوی" و "ذومره" و "ذی­قوه" (نجم: 5، 6؛ تکویر: 20) که بیان­کننده توانمندی و قدرت بر انجام اوامر الاهی است. "مکین" و "مطاع" (تکویر: 20، 21) که از جایگاه و منزلت ویژه او نزد خداوند و دیگر فرشتگان حکایت می‏کند، و نیز "روح­القدس". (نحل: 102)

علاوه بر انتقال وحی، جبرئیل نقش ویژه­ای در ولادت عیسی علیه‏السلام داشته است. او مژده ولادت عیسی را به حضرت مریم داده (آل‏عمران: 45) و به صورت انسان نزد او متمثل شده (مریم: 17) و روح الاهی را در رحم او دمیده (مریم: 22 و تحریم: 12) و سرانجام خداوند به عیسی علیه‏السلام با جبرئیل یاری رسانده و نیرو بخشیده است (بقره: 87، 253؛ مائده: 110).  عموم مفسران، تعبیر "روح" در آیات مربوط به تولد حضرت عیسی را ناظر به جبرئیل دانسته‏اند.[18]
 
روح یا جبرئیل
در باره سبب کاربرد روح راجع به جبرئیل نیز مفسران اقوال گوناگونی ذکر کرده‏اند، نظیر تعلق او به عالم مجردات و روحانیات، تکوین بدون ولادت، غلبه حیات در او، افاضه حیات و احیای شریعت به واسطه او یا بیان برتری او بر سایر فرشتگان.[19] درباره نسبت جبرئیل با روح و مراد از روح، که به همراه ملائکه از آن یاد شده (نحل: 2، معارج: 4، نبأ: 38، قدر: 4) یا درباره‏اش سؤال شده (اسراء: 85) اختلاف هست. برخی آن را فرشته­ای موکل بر ارواح یا موجودی برتر از ملائکه و جبرئیل دانسته و گروهی مراد از آن را جبرئیل و تعبیر روح را دال بر عظمت و برتری جبرئیل بر دیگر ملائک دانسته­اند.[20]
 
جبرئیل و آغاز وحی
بر اساس روایات موجود در منابع اسلامی، جبرئیل نخستین آیات قرآن (علق: 1-5) را در غار حرا به پیامبر وحی کرد. سپس پیامبر نزد خدیجه سلام الله علیها بازگشت و او را از این امر مهم آگاه ساخت.[21] اما، طبق روایات متعدد در منابع اهل سنت، پیامبر دچار تردید شد که آیا فرشته وحی را دیده یا با شیطان ملاقات کرده است و به توصیه همسرش نزد ورقه بن نوفل- فردی نصرانی که با کتب پیشین آشنا بودـ رفتند و او ایشان را مطمئن کرد که آن فرشته همان "ناموس اکبر" است که پیشتر بر موسی علیه‏السلام نازل شده است.[22] این داستان را عموم سیره‏نویسان و محدّثان و مفسران اهل‏سنت بعدی پذیرفته‏اند.[23] حتی این احادیث به منابع حدیثی و تفسیری شیعی نیز راه یافته است. دانشمندان شیعه به تفصیل به نقد سند و محتوای این روایات پرداخته‏اند، از جمله اینکه سلسله سند هیچ یک از این روایتها به طور متصل به شاهد داستان نمی‏رسد. اختلاف نقل داستان خود گواهی بر ساختگی بودن آن است. تردید پیامبر در ماهیت وحی و ملاقات با جبرئیل یا شیطان با مقام عصمت پیامبر سازگاری ندارد.[24] گفتنی است در روایات شیعی گزارشی که از آغاز وحی ارائه شده، از مشکلات یاد شده مبراست و با مقام و منزلت پیامبر هماهنگ است.
 
جبرئیل و پیامبر اسلام
  جبرئیل در مدت رسالت پیامبر همواره ولی و یاور او بود. چه شرح صدر پیامبر و تطهیر آن به دست او و میکائیل انجام گرفت.[25] وضوگرفتن و نماز خواندن را به پیامبر تعلیم داد. در معراج همسفر و راهنمای حضرت رسول بود. هرچند در سدرة‏المنتهی از همراهی پیامبر بازماند و حضرت به تنهایی به سیر معراج ادامه داد.[26] هنگامی که پیامبر می‏خواست رسالتش را به خانواده‏اش ابلاغ کند (شعراء 214) جبرئیل بر انجام این امر تأکید کرد. همو پیامبر را از توطئه کفار برای قتل او پیش از هجرت آگاه ساخت. در غزوه بدر، او به همراه هزاران فرشته به یاری پیامبر و اصحابش شتافت. جبرئیل همواره با تواضع نزد پیامبر اکرم حاضر می‏شد و همواره پیش از ورود بر حضرت از او اجازه می‏گرفت. مکان حضور جبرئیل در مسجدالنبی مقام جبرئیل نام گرفته است.[27] پیامبر صلی‏اللّه‏علیه‏وآله‏وسلم هر سال یک بار در ماه رمضان قرآن را بر جبرئیل عرضه می‏کرد.
بنابر روایات کتب اهل سنت و شیعه پیامبر دوبار جبرئیل را در صورت حقیقی‏اش رؤیت کرده است. یک بار در "افق اعلی" هنگامی که پیامبر از او درخواست کرد تا صورت واقعی‏اش را ببیند، و بار دیگر در معراج، نزد "سدرة‏المنتهی" (نجم : 1ـ 18). نیز گفته‏اند که یک بار پیامبر او را در حالی که بین آسمان و زمین بر "کرسی" نشسته بوده، دیده و سپس آیات سوره مدثر بر او نازل شده است.[28]به گفته پیامبر، جبرئیل غالبا با چهره جوان خوشرویی به نام "دحیه‏بن‏خلیفه کلبی" بر او ظاهر می‏شده است.[29]


[1] New Catholic encyclopedia, (The Catholic University of America, 2003, 2nd ed.), v.06, p.40
[2] New Catholic encyclopedia, ibid
[3] دانشنامه معیار کتاب مقدّس، ذیل کلمه Gabriel
[4] New Catholic encyclopedia, ibid
[5] دانشنامه معیار کتاب مقدّس ذیل کلمه Gabriel
[6] Encyclopaedia Judaica , Jerusalem 1978-1982, s.v. "Michael and Gabriel" (by Harold Louis Ginsberg);
[7] Ibid and The International standard Bible encyclopedia , ed. Geoffrey W. Bromiley, Michigan: William B. Eerdmans, 1979-1988, s.v. "Gabriel" (by L. Hunt)
[8] New Catholic encyclopedia, ibid
[9] محمدبن محمد مرتضی زبیدی ، تاج العروس من جواهرالقاموس ، ج 10، چاپ ابراهیم ترزی ، کویت 1392/1972، چاپ افست بیروت، ص 357
[10] عثمان بن سعید دانی ، کتاب التیسیرفی القراءات السبع ، چاپ اوتو پرتسل ، استانبول 1930، ص75
[11] ابن جزری ، النشر فی القراءات العشر ، چاپ علی محمد ضباع ، مصر ?] 1940 [ ، چاپ افست تهران، ج2، ص 219
[12] محمدبن احمد ازهری ، تهذیب اللغه ، ج 11، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، قاهره، ص 58-59
[13] محمدبن محمد مرتضی زبیدی، همان، ج10، ص 348
[14] محمدبن محمد مرتضی زبیدی، همان، ج10، ص 357
[15] ابوحیّان غرناطی ، تفسیر البحرالمحیط ، بیروت 1403/1983، ج 1، ص 317
[16]هشام جعیط ، الوحی و القرآن و النبوه ، بیروت 2000، ص 63
[17] محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی ، تفسیرالقرآن الکریم ، چاپ محمد خواجوی ، قم 1379ـ1380، ج 1، ص 296
[18] رجوع شود به طبری، طوسی، تفسیر تبیان ذیل آیات و احتمالات دیگر فضل بن حسن طبرسی ، ذیل مریم : 17
[19] تفسیر التبیان، ج 1، ص 340 و تفسیر فخر رازی، ج24، ص 165
[20] تفسیر التبیان، ج 6، ص 359ـ360، ج 10، ص 249 و فخررازی، ج 21، ص 36ـ39
[21] جعفر مرتضی عاملی ، الصحیح من سیره النبی الاعظم صلی اللّه علیه وآله و سلم ، قم 1403، ج1، ص 233
[22] ابن هشام ، سیره النبی ، چاپ محمد محیی الدین عبدالحمید، ] قاهره [ 1383/1963، ج1، ص 155-157
[23] محمدبن احمد قرطبی ، الجامع لاحکام القرآن ، بیروت 1405/1985، ج1، ص 115
[24] محمدهادی معرفت ، التمهید فی علوم القرآن ، قم 1411ـ1412، ج1، ص 80-82
[25] طبری، تاریخ، ج 2، ص 308-309
[26]طبری، تاریخ، ج 2، ص 308-309
[27] ابن بابویه ، التوحید ، چاپ هاشم حسینی طهرانی ، قم 1387، ج2، ص 570
[28] تفسیر التبیان، ذیل آیات سوره مدثر
[29] ابن طاووس ، الیقین باختصاص مولانا علی ( علیه السلام ) بامره المؤمنین ، چاپ انصاری ، قم 1413، ص129

 


3.8/5 - (6)
 
 
 
1393/05/10
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas