در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  نظريه معني Meaning Theory
نویسنده :  مصطفي همداني
كلمات كليدي  :  معني، نظريه مصداقي، نظريه تصوري، نظريه رفتاري، سوسور، مثلث معنايي پيرس، مثلث معنايي آگدن ريچارد
واژه "Meaning" در لغت به‌معنای «معنی دادن یا داشتن، ‌نشانه چیزی بودن و یعنی» است.[1]
بحث معنی، از مباحث بنیادین در حوزه ارتباطات بر اساس مكتب مبادله معنی است كه از مكاتب مسلط ارتباط‌شناختی در سال‌های اخیر است؛ بنابراین دارای کاربردی اساسی در این علم است.
نظریه معنا، ‌تبیینی علمی است كه بتواند به سوالاتی از این دست درباره معنی پاسخ دهد:
معنی چیست؟
معنی واقعی كلمات چیست؟
الفاظ و صداها و نشانه‌ها دارای معنی هستند یا معنی را انسان‌ها به آنان تزریق می‌كنند؟
معنی در كجاست؟ در لفظ یا در درون انسان‌ها؟
معنی دارای چه اقسامی است؟
معنی چگونه تولید می‌شود؟
معنی چگونه منتقل می‌شود؟ آیا اساساً معنا منتقل می‌شود؟
معنی چگونه دریافت می‌شود؟
چه اندازه از معنی دریافت می‌شود؟ آیا دریافت كامل معنی ممكن است؟
و ....
بنابر آنچه گفته شد، یك نظریه زبانی خوب باید توان توضیحی بالایی داشته باشد و علاوه‌بر پاسخ به سوالات فوق، مفاهیمی چون معنای صریح، معنای ضمنی، معنای پراگماتیك، معنای سمانتیك، سطوح معنایی (دلالت اولیه و دلالت ثانویه)، معنی تأویلی (تعبیری) و ... را كه علومی چون ارتباطات و هنر به آن نیاز دارند را توضیح دهد.
زبان‌شناسان، روان‌شناسان و فیلسوفان هریك به‌گونه‌ای دست به این تبیین زده‌اند كه این تبیین‌ها علاوه‌بر ابتنا بر فرانظریه‌های خاصی كه وام‌دار حوزه فكری خاص ایشان بوده است، پاسخ برخی از این پرسش‌ها را داده است. ساخت‌گرایانی چون سوسور و پیرس و شالوده‌شكنانی چون دریدا و لیتوار، رولان بارت و ... هریك به شكلی در پی یافتن پاسخی به سؤالات مذكور بوده‌اند. البته این نظریات دارای پیچیدگی و احیاناً نابسامانی‌هایی هستند تا آنجا که ویلیام آلستون فیلسوف زبان معاصر می‌گوید: «آثاری كه در باب این موضوع نگاشته شده، در برگیرنده رویكردها، برداشت‌ها و نظریه‌های متعدد و گیج‌كننده‌ای است.»[2]
بنابراین، سعی می‌شود این نظریات با تبیین‌های فلسفی و روان‌شناختی و ارتباط‌شناختی آن در حد مقدور ذکر شوند.
 
تبیین‌های سه­گانه فلسفی- روان‌شناختی از نظریه معنی
آلستون می‌گوید: بیشتر آثاری كه در باب این موضوع نگاشته شده، را می‌توان در سه گروه دسته‌بندی كرد؛
1. نظریه مصداقی (اشاری یا ارجاعی و مشارالیه) (Referential)؛[3] نظریه مصداقی، معنای یك لفظ را بر مبنای آن چیزی كه این لفظ به آن اشاره دارد، یا بر مبنای ارتباط مصداقی مشخص می‌كند.
نظریه مصداقی ظاهراً به دلیل ارائه پاسخی ساده، كه به آسانی با روش‌های طبیعی تفكر درباره مسئله معنا همگونی‌پذیرند، برای عده بسیار زیادی از نظریه‌پردازان جذاب بوده است. بسیاری بر این نظر بوده‌اند كه اسامی خاص به طور مطلوب ساختار معنایی شفاف دارند. به عنوان مثال، كلمه "Fido" را ذكر می‌كنیم؛ سگی وجود دارد كه این كلمه نام اوست. همه چیز در انظار مردم آشكار است؛ هیچ چیزی پوشیده یا رمزآمیز نیست. معنادار بودن این اسم صرفاً مساوی با این واقعیت است كه كلمه مورد نظر نام سگی است.
نظریه مصداقی به دو روایت خام و روایت پخته‌تر وجود دارد. هر دو روایت بر این گفته صحه می‌گذارند كه معنای هر لفظ یعنی اشاره به چیزی به‌جز خود آن لفظ كه همانا مصداق آن لفظ است، اما این دو روایت معنا را بر مصادیق مختلف اطلاق می‌كنند. بر مبنای دیدگاه خام، معنای یك لفظ همان چیزی است كه آن لفظ به آن اشاره می‌كند؛ بر مبنای دیدگاه پخته‌تر معنای یك لفظ را باید با رابطه میان آن لفظ و مصداقش یكی دانست؛ یعنی معنا همان رابطه مصداقی (ارتباط لفظ با مصداق آن) است.
نامناسب بودن روایت نخست این نظریه را می‌توان به سهولت، به اتكای این واقعیت نشان داد كه دو لفظ ممكن است دارای معانی مختلفی بوده، و در عین حال، مصداق واحدی داشته باشند. و دراین مورد می‌توان مثال بسیار معروف راسل درباره "سر والتر اسكات" و نویسنده "Waverley" را در نظر گرفت. این دو تعبیر به یك فرد اشاره دارند، چرا كه اسكات همان نویسنده كتاب "Waverley" است، اما معنای واحدی ندارند.
 
2. نظریه تصوری (Ideational)؛ نظریه تصوری معنای یك لفظ را با تصوراتی كه از آن لفظ در ذهن تداعی می‌شود، تعریف می‌كند.[4]
تقریر سنتی نظریه تصوری را جان‌لاك، در كتابش "جستار درباره فهم آدمی"، ارائه داده است: «در این صورت، استعمال كلمات باید نشانه‌های محسوس تصورات باشد؛ و تصوراتی كه كلمات نمودار آن‌ها هستند، مدلول خاص و بی‌میانجی كلمات‌اند». وقتی كه مردم زبان را چونان «وسیله‌ای یا محملی برای انتقال تفكر»، یا به‌عنوان «بازنمود مادی و خارجی یك حالت درونی» در نظر می‌گیرند، هنگامی كه جمله را به‌عنوان «زنجیره‌ای از كلمات كه یك تفكر كامل را بیان می‌د‌ارد» تعریف می‌كنند، این نوع نظریه در پس‌ْزمینه ذهنی آنان قرار دارد. البته علت این امر وجود نوعی رابطه و علقه طبیعی و ذاتی میان الفاظ خاص روشن و پاره‌ای تصورات نیست؛ چرا كه در این صورت باید زبان همه آدمیان یكی باشد؛ بلكه در اثر نوعی وضع و تحكم اختیاری است كه از طریق آن، یك كلمه به‌طور قراردادی نشانه تصور قلمداد می‌شود.[5]
 
3. نظریه رفتاری (Behavioral)؛[6] در نظریه رفتاری معنای یك لفظ از طریق محرك‌هایی كه باعث ادای آن لفظ می‌شوند و واكنش‌هایی كه آن لفظ متعاقباً برمی‌انگیزد، مشخص می‌گردد.
نظریه رفتاری معنا نیز بر روی آنچه متضمن کاربرد زبان در فرآیند ارتباط است تأکید دارد، اما تفاوت آن با نظریه تصوری در تأکید آن برروی جنبه‌های قابل مشاهده موقعیت ارتباط است. این نظریه که مبتنی‌بر سازه‌های مفهومی روان‌شناسی رفتارگرایی است می‌گوید: «معنا تابعی از جنبه‌های مربوط به موقعیت [=فرآیند] ارتباط است که دست‌خوش نقد و بررسی همگانند. علاوه‌بر این، موفقیت روان‌شناسی در مقام توضیح و تبیین برخی از جنبه‌های رفتار انسان بر اساس روابط میان محرک‌ها و پاسخ‌های قابل مشاهده طبعاً ‌این امید را به وجود می‌آورد که بتوانیم برخورد مشابهی را نیز در مورد رفتار زبانی داشته باشیم.» مانند این واقعیت که اظهار ناگهانی و با صدای بلندِ "مواظب باش!" عموماً باعث از جا پریدن [شنونده] می‌شود.
لئونارد بلومفیلد از مدافعان این نظریه می‌گوید: معنای یک صورت زبانی عبارت است از «... موقعیتی که در آن، گوینده آن صورت را برزبان می‌آورد و پاسخی که آن صورت در شنونده ایجاد می‌کند.»
 
تبیین نشانه‌شناختی سوسور از نظریه معنی[7]
رابطه بین دال و مدلول را اصطلاحاً "دلالت" می‌نامند و این رابطه در نمودار سوسوری [الگوی فردیناند دو سوسور (Ferdinand de Saussure: 1857-1913)، زبان‌شناس سوییسی در مبادله معنا] که در شکل شماره (1) آمده است، با پیکان نشان داده شده است. علاوه‌بر این پیکان‌ها خطی افقی در این نمودار دیده می‌شود که دو عنصر درونی نشانه را از هم جدا می‌کند.
دو پیکانی که سوسور در نمودار به کار گرفته است، نشان‌دهنده تعامل دوسویه بین این دو وجه نشانه است. وجود خطی افقی و تقابلی که در نمودار وجود دارد نشانگر آن است که دال و مدلول را می‌توان برای مقاصد تحلیلی از هم تمایز کرد. با سه‌وجهی شدن دلالت‌ها توسط تبیین‌های پیرس و پیروان او، بحث مثلث معنایی وارد حوزه معنی‌شناسی می‌شود.
 
 
تبیین نشانه‌شناختی پیرس از نظریه معنی (مثلث معنایی پیرس) [8]
برخلاف الگوی سوسوری نشانه که قالب دوگانه خودبسنده (Self-Contained Dyad) را داراست، پیرس الگویی سه‌وجهی را معرفی کرد:
·   بازنمون: صورتی که نشانه به خود می‌گیرد (و الزاما مادی نیست.)
·   تفسیر: نه تفسیرگر، بلکه معنایی که از نشانه حاصل می‌شود.
·   موضوع: که نشانه به آن ارجاع می‌دهد.
چارلز ساندرز پیرس (Charles Sanders Peirce: 1839-1914) تعامل بین بازنمون، موضوع و تفسیر را نشانگی (Semiosis) (که شاید بتوان آن را کلیت فرایند معنی‌سازی نامید) نامیده است. بر اساس الگوی پیرسی از نشانه، چراغ قرمز راهنمایی که سر چهارراه قرار دارد بازنمون است، توقف خودروها ابژه یا موضوع آن است و این فکر که چراغ قرمز به معنی آن است که خودروها باید متوقف شوند تفسیر آن است.
پیرس در ادامه، بازنمون را با سه چیز یعنی زمینه، موضوع و تفسیر مرتبط می‌داند و بر این اساس، سه شاخه برای علم نشانه‌شناسی قائل می‌شود. شاخه نخست را دستور ناب می‌نامد و وظیفه این شاخه آن است که تعیین کند بازنمون (نشانه) مورد استفاده خرد علمی چگونه باید باشد تا اساساً به معنایی عینیت بدهد. شاخه دوم را منطق ناب می‌نامد. منطق، علمی است که به ما می‌گوید چه چیز ظاهراً‌ الزامی باید در مورد بازنمون‌های (نشانه‌های) خرد علمی صادق باشد تا این نشانه‌ها معرف موضوع (یا ابژه) خود باشند، یعنی صادق باشند. به عبارت دیگر، منطق  محض علم صوری شرایط صدق بازنمون‌هاست. شاخه سوم را بلاغت نامیده است. کار این شاخه از نشانه‌شناسی تحقیق در قوانینی است که به موجب آن‌ها در هر عقل علمی نشانه‌ای به نشانه‌ای دیگر زندگی می‌بخشد و به‌خصوص اندیشه‌ای دیگر را موجب می‌شود.
اگر بخواهیم تا این مقطع الگوی پیرس را با سوسور مقایسه کنیم باید بگوییم که در الگوی پیرس شاهد وجود موضوع [ابژه] هستیم که در الگوی سوسوری جایی به آن داده نشده است. بازنمون، کم و بیش مشابه دال سوسوری است و تفسیر نیز بی‌شاهت به مدلول سوسوری نیست.
پیرس معتقد بود نشانه به‌معنای وسیع آن از سه عنصر به هم پیوسته تشکیل شده است. این الگو در نمودار شماره (2) ارائه شده است.[9]
معنای تعبیری یا تاویلی (Interpretant)، عبارت است از برداشت‌هایی که مخاطب از نشانه خواهد داشت [10] و چه بسا مخاطب نکاتی را بفهمد که از لوازم معنا است و گسترده‌تر از معنای صریح باشد.
 
 
تبیین نشانه‌شناختی ریچاردز (مثلث معنایی ریچارد) از نظریه معنی
دیدگاه‌های متفاوتی که اغلب با نام "مثلث" معنایی خوانده شده‌اند، متأثر از نظریه پیرس  مطرح شده‌اند. مهم‌ترین آن‌ها  مثلث معنایی آگدن و ریچاردز (Ogden & Richards) است، که در واقع فقط واژگان پیرسی را تغییر داده است.[11] این الگو در نمودار شماره (3) نشان داده شده است.[12]
 
تبیین ارتباط‌شناختی برلو از نظریه معنی
دیوید برلو می‌گوید: «در واقع کلمات در نهایت هیچ معنایی نمی‌دهند، بلکه معنی‌ها فقط در آدم‌ها هستند. معانی مسبب پاسخ‌ها می‌شوند. آن‌ها چیزهایی شخصی هستند و درون‌ ارگانیسم انسانند. معنی‌ها آموخته می‌‌شوند. آن‌ها چیزی شخصی هستند و دارایی‌های ما محسوب می‌‌‌شوند. ما معنی‌ها را یاد می‌گیریم، بر آن می‌افزاییم، آن‌ها را نابود می‌کنیم، اما قادر به یافتنشان نیستیم. آن‌ها در ما هستند نه در پیام. خوشبختانه معمولاً ما افرادی را می‌یابیم که معنی‌هایی مشابه معنی‌های ما دارند و در نتیجه با آن‌ها می‌توانیم ارتباط برقرار کنیم. آنانی که با یکدیگر تشابه معنی دارند می‌توانند ارتباط برقرار کنند و اگر فاقد این تشابه باشند قادر به ارتباط با یکدیگر نیستند.
اگر معنی‌ها، در پیام‌ها بودند به این مفهوم بود که همه می‌توانستند با هر زبانی و با هر کدی با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. اگر معنی‌ها در کلمات بودند، قادر بودیم کلمات را بشکافیم و از میان آن‌ها معنی را در آوریم. ولی به‌طور آشکار ما قادر به چنین کاری نیستیم و برخی از مردم برای برخی کدها معنی‌هایی دارند که دیگران ندارند. عناصر و ساخت زبان، خود فاقد معنی هستند. آن‌ها فقط نمادها هستند و بس. زبان نشانه و راهنمایی است که سبب می‌‌شود معنی ما به تجلی برسد و به آن فکر کنیم و آن‌ها را دوباره مرتب کنیم و غیره. ارتباط دربرگیرنده انتقال معنی نیست. معنی چیزی قابل انتقال و منتقل شده نیست. فقط پیام است که قابل انتقال است و معنی درون پیام نیست معنی‌ها در استفاده کننده پیام هستند.[13]
بنابراین، از نظر برلو:
·   معنی در پیام نیست.
·   معنی چیزی کشف کردنی نیست.
·   معنی فقط در انسان‌هاست.
·   معنی به‌وسیله انسان آموخته می‌‌شود؛ بر آن می‌افزاید؛ عوض می‌کند؛ نابود می‌کند. آن‌ها دارایی انسان محسوب می‌شوند.
·   زبان فاقد معنی است، فقط  مجموعه‌ای است از نمادها و بس. آن‌ها راهنمایی هستد برای آنکه معنی را به دست آوریم.
·   معنی چیزی قابل انتقال و منتقل شده نیست بلکه فقط پیام است که قابل انتقال است.
·   کلمات، معنی یکسانی برای انسان‌ها ایجاد نمی‌کنند.
·   در ارتباط معنی منتقل نمی‌شود.
معنی‌ها چیزی شخصی هستند و بین فرد تا فرد متفاوتند.[14]
لازم به ذكر است در تایید این سخن برلو كه معنی در درون انسان‌ها است نه در لفظ، در بین متفكرین ما نیز از قدیم این شعر "أخطل" رایج بوده است كه:
إن الكلام لفی الفؤاد و إنما           جعل اللسان على الفؤاد دلیلاً[15]
و از نظریه‌پردازان مسلمان نیز آقای محسنیان راد از همین تبیین برلو به‌عنوان یكی از سازه‌های نظریه ‌خود در ارتباط‌شناسی بهره برده است.‌‌ او می‌گوید: به نظر من شیوه بیان برلو بسیار تازه است. اما نظریات او تازه نیست. هفتصد سال پیش از دیوید برلو، جلال‌الدین مولوی در کتاب مثنوی خود (داستان "اختلاف کردن در چگونگی و شکل پیل" در دفتر سوم از شش دفتر مثنوی مولوی)، به زبان آن زمان و به نظم، همان حرف‌ها را زده است.[16]
 


[1]. آریان‌پور، منوچهر و دیگران؛ فرهنگ انگلیسی به فارسی،  تهران،  1385، جهان‌رایانه، چاپ ششم، ج2، ص1403.
[2]. آلستون، ویلیام.پی؛ فلسفه زبان، احمد ایرانمنش و رضا جلیلی، تهران، سهروردی، 1381، ‌ چاپ اول، ص44.
[3]. همان، ص46-44.
[4]. همان، ص46.
[5]. همان، ص66-65.
[6]. همان، ص46 و 72-70 و 81.
[7]. سجودی، فرزان؛ نشانه‌شناسی کاربردی، تهران، علم، 1387، چاپ اول، ص20-19.
[8]. همان، ص28-27.
[9]. یوهانسن، یورگن دینس و سونداریک، کلارسن؛ نشانه‌شناسی چیست؟، علی میرعمادی، تهران، 1388، ورجاوند، چاپ دوم، ص58- 59.
[10]. همان.
[11]. سجودی، فرزان؛ پیشین، ص29.
[12]. فیّاض ابراهیم؛ تعامل دین، فرهنگ و ارتباطات، تهران، چاپ و نشر بین‌الملل، 1389، چاپ اول، ص327.
[13]. محسنیان راد، مهدی؛ ارتباط‌شناسی، تهران، سروش، 1385، چاپ هفتم، ص84.
[14]. همان، ص91.
[15]. ترجمه: كلام، تنها در دل قرار دارد و زبان فقط یك راهنما برای نشان دادن آن است: فخرالدین رازى، ابوعبدالله محمدبن عمر؛ مفاتیح‌الغیب، بیروت، داراحیاءالتراث العربى، 1420 ق،  چاپ سوم، ج‏1، ص35.
[16]. محسنیان راد، مهدی؛ پیشین، ص87.

 


0/5 - (0)
 
 
 
1393/08/09
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas