رمانی است که در آن مسایل اجتماعی، سیاسی و یا مذهبی با جهت­گیری تعلیمی، مورد نظر است. هدف و نیّت اصلی این نوع رمان، معطوف ساختن توجه مردم به کاستی­ها و نقصان­های اجتماعی است.[1] به عبارت دیگر، رمانی است که بر نفوذ جامعه و اوضاع اقتصادی و نیز بر شخصیّت­ها و وقایع داستان تأکید می­ورزد و تأثیر اقتصاد و وضعیت و موقعیت اجتماعی را بر رفتار و سلوک انسان در زمان و مکان معیّن مورد ارزیابی و بررسی قرار می­دهد و مفهوم ضمنی و صریح "تز" اصلاحات اقتصادی و اجتماعی را تصویر می­کند.[2]

رمان اجتماعی، اغلب با نیّت ارشادی، یا احتمالا به منظور ایجاد تغییرات بنیادی در جامعه نوشته می­شود. بنابراین رمان­نویس سعی می­کند مردم را متوجه کمبود و نقایص جامعه کند و نظریه­ای را به­عنوان راه حل مشکلی از مشکلات اجتماع طرح کرده، به طریقی درباره­ي آن بحث کند. البته باید دانست که رمان اجتماعی به هیچ وجه، همیشه رمان عقیدتی یا تبلیغی نیست. تحلیل و بررسی جدی مسایل اجتماعی، هنگامی جزء یکی از ارکان رمان­ها درآمد که انقلاب صنعتی به وقوع پیوست و حاصل توجه همه­جانبه­ي رمان به زندگی کارگران و خانواده­هایشان، منجر به نوشته شدن رمان­هایی نظیر "روزگار سخت" از چارلز دیکنز، نویسنده­ي انگلیسی شد. جورج الیوت، رمان­نویس انگلیسی نیز در رمان "میدل مارچ" تحلیل و بررسی مسایل اجتماعی یکی از شهرهای انگلستان را موضوع داستان خود قرار داده است. رمان­نویسان آمریکای شمالی نیز اغلب به بررسی جدی مسایل اجتماعي علاقه نشان داده­اند، مثلا بانو "بیچر استو"، رمان­نویس اهل آمریکا با "کلبه­ي عمو تام" به کاوش در شرایط زندگی و جایگاه اجتماعی سیاهان آمریکا پرداخت. این مضمونی بود که پیوسته دست‌مایه‌ي آثار نویسندگانی چون ریچارد رایت و الیسون، رمان­نویسان آمریکایی شد.[3]

شاخه­ای از رمان اجتماعی به بررسی وضعیت طبقه­ي کارگر می­پردازد. این نوع از رمان­ها اصولا با قضایا و مسایلی سر و کار دارند که بیشتر بر اوضاع و احوال محیطی و فرهنگی زندگی کارگران تمرکز می­یابد تا امور شخصی و اختصاصی و خصوصیّت­های روانی.

این نوع رمان در نیمه­ي دوم قرن نوزدهم به­وجود آمد. پیش از آن کارگران در داستان­های کوتاه و رمان­ها همچون دوزخیان یا گدایان ترحم­انگیزی تصویر می‌شدند و از نیمه­ي دوم قرن نوزدهم به بعد، طبقه­ي کارگر شخصیّت واقعی خود را در عرصه­ي ادبیات پیدا می­کند و آگاه به ارزش و منزلت خود، نقش حساس خود را در رمان به نمایش می­گذارد. به همین دلیل است که به آن عنوان "رمان پرولتاریایی" نیز داده­اند. معروف­ترین نمونه­های آن "خوشه­های خشم" از جان اشتاین بک، نویسنده­ي آمریکایی و "مادر" نوشته­ي ماکسم گورکی، رمان­نویس روسی است.

از خوشه­های خشم، جان اشتاین بک به­عنوان ادیسه­ي پرولتاریایی کشاورزی آمریکا نام برده شده است. اشتاین بک از بهره­کشی طبقات رژیم سرمایه­داری و نتایج آن بر طبقه­ي کارگر و خانواده­اش پرده برمی­دارد و اوضاع و احوال کارگران میوه­چین موسمی غرب آمریکا را در رمانش به نمایش می­گذارد.[4]

نوعی دیگر از رمان اجتماعی وجود دارد که در آن به تحلیل دقیق انتقادی و موشکافانه­ي معضلی اجتماعی می­پردازد و با پردازش حوادث و شخصیّت­ها این تحلیل را گسترش می­دهد، به این نوع رمان، رمان انتقادی ـ اجتماعی می‌گویند. این نوع رمان بر آن نیست تا اندیشه یا عقیده­ای ویژه را تبلیغ یا به خواننده تحمیل کند. کلبه­ي عمو تام از بیچر استاو را می­توان جزء این نوع رمان­ها آورد.[5]

نخستین رمان­های اجتماعی فارسی در سال­های پس از جنگ جهانی اول (1914 ـ 1918م) پدید آمد. البته باید گفت که در دوره­ي مشروطه، لزوم داستان‌هایی که باعث آگاهی و بیداری مردم بشود، کاملا درک می­شد.

داستان­نویسی ايران تا پيش از مشروطه چندان با واقعيّت اجتماعی پيوندی نداشت و کمتر داستانی مانند "سمک عیّار" می­توان پیدا کرد که رگه­های اجتماعی داشته باشد.

ارتباط ايرانيان با مغرب زمين و اطلاع از تحولات صنعتی، موجب ظهور آگاهی‌های تازه‌ای نسبت به نقش مردم در اداره­ي زندگی، اداره­ي جامعه و ساختار زندگي عمومي در ايران شد و به ظهور طبقه­ي متوسط شهری جديدی انجاميد كه معادلات جامعه­ي سنتی را به هم ريخت و ارزش­های كهنه و نو را در قلمرو اخلاق، ساختار قدرت، ذوق هنری و شكل­های ادبی و زبان روياروی هم قرار داد. در اين ميان داستان واقع­گرا و اجتماعی كه مولود جامعه­ي شهری جديد بود پديدار شد. ادبيات اجتماعي و سياسي مشروطه، ذهنيّت مردم شهرهای بزرگ به ويژه پايتخت را از جانب آرمان­های ماورائی به سوی زندگی زمينی و انسان‌مدار سوق داد.

باید در نظر داشت در اين زمان، نوشتن از واقعيت‌های اجتماعی به راحتی مقدور نبود با اين همه احساسات فزاينده­ي وطن­دوستی و ميل به استقلال سرزمين ايران با نگارش رمان تاريخی اوج گرفت. بخشی از مشروطه‌طلبان از خاندان قاجاری و شاهزادگان و اشراف­زادگان برای تثبيت موقعيّت و نظام حكومتی مبتنی بر حاكميّت اشراف سخت در تكاپو بودند و رمان تاريخی را برای احيای عظمت ايران باستان و بازآفرينی الگوهاي بزرگ حكومت شاهانه به كار گرفتند. رمان تاريخی در واقع برآمده از يك احساس نوستالژيك هم بود كه اضطراب طبقه‌ای را كه از تغييرات اجتماعی جديد مي‌ترسيد، تسكين مي‌بخشيد.

رمان تاریخی که رفته رفته به زمان تاريخي و واقعيت­هاي نزديك به روزگار نويسنده نزديك مي‌شد، به تدريج از سال‌های 1300شمسی جای خود را به رمان­هاي اجتماعی داد. داستان­نويسی فارسی پا به پای دگرگونی­های اجتماعي به جانب واقعيت‌های اجتماعی حركت كرد و همّت خود را متوجه تشريح جزئيات زندگی و مناسبات و روابط اجتماعی موجود كرد. در واقع شناخت بهتر زندگی برای تغییر آن از اهداف رئالیسم ایرانی است و پایتخت کشور بیشتر از هر جا در اثر تأثیر شدید مدرنیسم غربی آمادگی این تغییر را داشت.[6]

داستان "سیاحت­نامه­ي ابراهیم بیک" یا "بلای تعصب او" نوشته­ي زین‌العابدین مراغه­ای را می­توان زیربنای رمان اجتماعی فارسی دانست. نخستین نمونه‌های رمان اجتماعی در سال­های 1300شمسی پدید می­آیند و نویسندگان این رمان‌های اجتماعی سال­های پیش از مشروطیّت و یأس عمومی از به نتیجه نرسیدن انقلاب را منعکس می­کنند. نخستین رمان اجتماعی که زندگی مردم و جامعه را تصویر می­کند و به وضع تأسف­انگیز و حقارت­بار زنان ایرانی در آن سال‌ها می­پردازد و در سال­های پس از جنگ جهانی اول و تقریبا همزمان با نشر "یکی بود و یکی نبود" جمالزاده پدید آمد و در سال 1303شمسی منتشر گردید رمان "تهران مخوف" نوشته­ي مرتضی مشفق کاظمی است.[7] این رمان الگوی بسیاری از نویسندگان پس از خود، از جمله عباس خلیلی، نویسنده­ي رمان "روزگار سیاه، انتقام و اسرار شب" شد. چندی بعد، محمد مسعود، نخستین رمان خود، "تفریحات شب" را نوشت و سپس، "در تلاش معاش" و "اشرف مخلوقات" را پدید آورد که جملگی فساد اجتماعی دوره­ي رضاشاه پهلوی و سرگردانی و آوارگی جوانان آن دوره را می­نمایانند. آن­گاه نوبت به محمد حجازی می­رسد که با رمان اجتماعی "زیبا" گزارشی واقع­گرایانه از دستگاه اداری در دهه­ي 1290ش به دست می­دهد. در دهه­های 1320 و 1330ش نیز رمان­هایی با مضامین اجتماعی پدید آمدند که برخی از آنها از این قرارند: "دختر رعیت" از محمود اعتمادزاده، "نیمه راه بهشت" از سعید نفیسی، "چشم­هایش" از بزرگ علوی، "آفت" از حسینقلی مستعان و "مدیر مدرسه" از جلال آل­احمد. بهترین رمان اجتماعی دهه­ي 1340ش بی­تردید "شوهر آهو خانم" علی­محمد افغانی است.

روند نگارش رمان­های اجتماعی در دهه­ي 1350ش نیز همچنان ادامه داشت و رمان­های اجتماعی ارزشمندی در این سال­ها پیدا شد که از آن شمارند: "دل کور" از اسماعیل فصیح که بحران­های اجتماعی ناشی از جنگ جهانی دوم و رشد نظام سوداگری را باز می­نمایاند، "پر کاه" از محمود گلابدره­ای که توصیفی از فاصله­ي طبقاتی و فقر فرهنگی کارگران و کارفرمایان را ارائه می­دهد، "همسایه­ها" از احمد محمود که مراحل رشد و تکوین یک نوجوان را بر گستره‌ي روزگار ملی شدن صنعت نفت و دوره­ي فعالیت­های حزبی دهه­ي 1330ش را نشان می­دهد، "سگ و زمستان بلند" از شهرنوش پارسی­پور که وضعیت اجتماعی دختری جوان را در برخورد با مشکلات یک مبارز که از زندان آزاد شده، می­نمایاند.[8]