واژه کفران، به معنای پوشاندن چیزی است[1] و از آنجا که شخص در واقع سعی در پوشاندن ارزش نعمت می­کند به عمل او کفران نعمت می­گویند.

شخص در مواجهه با نعمات الهی، یا نعمت را در قلب خود بی­اهمیت می­شمارد، یا با زبان سخنی می­گوید که نشانه بی­اعتنایی نسبت به نعمت و بی­ارزش بودن آن است و یا گاهی در عمل به آن اهمیت نمی­دهد و بجای استفاده نیکو و بجا از آن، نعمت­های الهی را در مسیر سوء و نابجا استفاده می­کند که این همان مصداق کفران نعمت است.[2] لذا امام صادق(ع) می­فرمایند: شکر نعمت آن است که از گناهان پرهیز شود.[3]

 

   در قرآن آیات بسیاری در نکوهش کفران نعمت وجود دارد که به برخی از آنها اشاره می­کنیم:

«و (همچنین به خاطر بیاورید) هنگامی را که پروردگارتان اعلام داشت، اگر شکرگزاری کنید (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود و اگر ناسپاسی کنید، مجازاتم شدید است.»[4]

 

در آیه دیگری، در سوره نمل خداوند، شکر و کفران نعمت را فایده و ضرری برای خود بنده می­داند؛ زیرا اگر خداوند، بندگان را از ناسپاسى برحذر مى­دارد و به سپاس­گزارى دعوت مى­نماید بخاطر این نیست که براى او تفاوتى مى­کند؛ چرا که خداوند در فرض ناسپاسى نیز در بسیارى از اوقات به لطف و کرم خویش ادامه مى­دهد شاید بیدار شوند و خود را از انعام پروردگار، بر اثر ناسپاسى محروم نکنند بلکه این شکرگزاری به سود خود بنده می­باشد:

«.. و هر کس شکر کند به نفع خود شکر می­کند و هر کس کفران نماید (به زیان خویش نموده است که) پروردگار من غنی و کریم است.»[5]

و در آیه­ای دیگر برای کسانی که کفران نعمت می­کنند مثلی زده و می­فرماید:

«خداوند (براى آنها كه كفران نعمت می­كنند) مثلى زده است: منطقه آبادى را كه امن و آرام و مطمئن بوده و همواره روزيش بطور وافر از هر مكانى فرا می­رسيد اما نعمت خدا را كفران كردند و خداوند بخاطر اعمالى كه انجام می­دادند لباس گرسنگى و ترس را در اندامشان پوشانيد.»[6]

 

  با توجه به روایات بسیار گسترده در باب کفران نعمت درمی­یابیم که یکی از بزرگ­ترین موانعی که در مسیر تکامل روح انسان و تهذیب نفس موجود است، ناسپاسی از نعمات خداوند و ترک تشکر از آنهاست که ائمه معصومین(ع) در بیانات متعددی زشتی و عواقب شوم آن را بیان کرده­اند:

 

داشتن آرزوهای دراز، انسان را به آنچه ندارد و شاید هرگز هم به آنها نرسد، دلبسته و امیدوار می­کند. به همین جهت آدمی نعمت­های الهی­ را که در دست دارد کوچک می­شمرد و نسبت به آنها بی­اعتناست و شکر آنها را بجا نمی­آورد، لذا پیامدهای شوم کفران نعمت در دنیا و آخرت گریبان­گیر او می­شود.

امام علی(ع) می­فرمایند: از آرزوهای دراز بپرهیزید که زیبایی نعمت­های الهی را از نظر شما می­برد و آنها را نزد شما کوچک می­کند و به کمی شکر (و کفران نعمت) از سوی شما منتهی می­شود.[10]

 

گاهی قصور در شکر نعمت­ها از این سرچشمه می­گیرد که انسان نسبت به نعمت­ها، معرفت کامل و وافی ندارد و اصولا به نعمت­های الهی نمی­اندیشد.

توجه به نعمت­های مادی و معنوی، از جمله هدایت انبیاء و نزول کتاب آسمانی و... به انسان نشان خواهد داد که خداوند چه مواهب عظیمی را در اختیار او قرار داده است[11] و موجب برانگیخته شدن حس شکرگزاری در انسان خواهد شد، اما متأسفانه بشر تا نعمتی از او سلب نشود قدر و منزلت آن را ندانسته و شکر آن را بجا نمی­آورد.

 

یکی دیگر از عوامل ناشکری، به حساب نیاوردن نعمت­های ارزشمند خداوند است که در اختیار ما قرار داده است و ادعا کردن به این که خداوند نعمتی به من نداده است. لذا خداوند در قرآن کریم درباره فزونی نعمت­ها می­فرماید:

«و اگر نعمت­های خدا را بشمارید، هرگز نمی­توانید آن را احصا[12] کنید.»[13]

 

  یکی دیگر از عوامل ناسپاسی و کفران نعمت مقایسه کردن سطح زندگی افراد با هم است. هر چقدر توجه انسان نسبت به زندگی دیگران بیشتر می­شود، به همان اندازه توجه و رضایتش از زندگی خود کاسته می­شود و به مرور زمان و با پیش­روی آن منجر به کفران نعمت و طلبکاری ازخداوند می­گردد.

 

  ناسپاسى و کفران نعمت آثار سوء گسترده­اى از نظر معنوى و مادى در زندگى انسان­ها دارد که به بیان برخی می­پردازیم:

ناسپاسى از نعمات خداوند سبب می­شود كه انسان از معرفت خدا دور بماند و اين بزرگترين خسران و زيان است. بزرگان علم در مورد انگيزه معرفة الله به سراغ اين مسأله رفته­اند كه شكر نعمت، نخستين انگيزه شناخت پروردگار است؛ زيرا تشكر و سپاسگزارى از بخشنده نعمت، يك امر وجدانى است؛ انسان هنگامى كه خود را غرق نعمت می­بيند و می­داند اين همه نعمت در درون و برون وجود او است و اینها از خود او نيست به فكر تشكر از بخشنده نعمت می­افتد و همين امر راه خداشناسى را براى او هموار می­سازد ولى ناسپاسان نه اعتنائى به نعمت دارند و نه بخشنده نعمت و لذا از معرفة الله نيز محروم می­شوند.[14]

 

  ناسپاسى در برابر نعمت­هاى خالق سبب می­شود كه انسان در برابر مخلوق نيز ناسپاس می­شود، نه تنها ارزشى براى محبتها وخدمات بى­شائبه ديگران قائل نشود، بلكه خود را طلبكار آنان بداند و اين صفت سبب تنفر و بيزارى مردم از چنين افرادی می­شود و به اين ترتيب ناسپاسان گرفتار انزواى اجتماعى و نداشتن يار و ياور، در برابر مشكلات زندگى خواهند شد.[15]

 

  کفران نعمت منجر به زوال نعمت­ها می­شود؛ زيرا خداوند حكيم است نه بى­حساب چيزى به كسى می­بخشد و نه بى­جهت چيزى را از كسى می­گيرد اما آنها كه ناسپاسى می­كنند با زبان حال می­گويند ما لايق اين نعمت نيستيم و حكمت خداوند ايجاب می­كند كه اين نعمت را از آنها بگيرد و آنها كه شكر نعمت را بجا می­آورند در واقع می­گويند ما لايق و شايسته ايم، نعمت را بر ما افزون کن.

امام صادق(ع) در این­باره می­فرمایند: اگر سپاسگزاری کنی نعمت­ها پایدار است و اگر کفران ورزی، دیری نمی­پاید.[16]

 

کفران نعمت یکی از صفات مهلکه­ای است که مجازاتش خیلی زود در همین دنیا نیز گریبان انسان را می­گیرد. امام رضا(ع) در این­باره می­فرمایند: سریع­ترین مجازات­ها، مجازات کفران نعمت است.[17]

 

  کسانی که نعمت­های ارزشمند و بی­شمار خداوند را نمی­بینند و آن را انکار می­کنند و همیشه نق می­زند که خدا به ما چیزی نداده و یا کسانی که از نعمت­های خدا در راه گناه استفاده می­کنند، هیچ­وقت در دنیا احساس خوشبختی و رضایت نمی­کنند و پیوسته احساس کمبود و خلأ می­کنند.

 

  یکی از عواقب کفران نعمت، سلب آرام از زندگی آدمی است. خداوند در آيات 15تا 17 سوره سبأ به اين علل و عوامل اشاره مي­كند و از مردم مي­خواهد كه با بهره­گيري درست از نعمت­ها و شكر و سپاس آن زمينه های بقاء و استمرار آسایش را فراهم آورند.[18]

 

 

  نخستین راه تحصیل شکرگزاری، کسب معرفت و تفکر در انواع نعمت­های ظاهری و باطنی خداوند است؛ چرا که توجه و تفکر در این نعمات، ریشه­های ناسپاسی را در انسان می­سوزاند و روح شکرگزاری را در انسان تقویت می­کند.[19]

 

یکی دیگر از راه­های مؤثر در درمان ناسپاسی توجه به زندگی افرادی است که در سطح پایین­تری قرار دارند و از نعمات کمتری برخوردار هستند.

انسان هر قدر در زندگی افراد کم بضاعت بنگرد، روح شکرگزاری در او تقویت می­شود؛ چرا که خود را در جایگاه او تصور می­کند و ازاینکه زندگی مانند او ندارد، خدا را شکر می­کند. اما بر عکس، هر چه به زندگی انسان­های بالاتر بنگرد وسوسه­های شیطانی او را به ناسپاسی و ناشکری دعوت می­کنند.

 

  توجه به آیات و روایاتی که در باب شکرگزاری وارد شده است، انسان را به کسب این صفت و بهره­مندی از عواقب آن ترغیب می­کند. پیامبر اکرم(ص) در این­باره می­فرمایند: کسی که چیزی بخورد و شکر کند، اجر او مثل کسی است که برای خدا روزه گیرد و کسی که بدن او صحیح باشد و شکر نماید، اجر او مثل اجر مریضی است که صبر کند و اجر غنی شاکر، مثل اجر فقیر قانع است.[20]