در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  ويژگي هاي شب
نویسنده :  يوسف دهقان
كلمات كليدي  :  قرآن، ليل، نهار، آيت، آرامش، پوشش، ظلمت، خواب، قدر، عبادت
"لیل" در مقابل نهار(روز)، به معنای تاریكی و سیاهی شب است[1] و از غروب خورشید تا طلوع فجر(سپیده­ی صبح) را شب می­گویند.[2] "لیل" به مطلق شب و "لیلة" به یك شب گفته می­شود[3] و جمع آن لیالی است.[4]
در قرآن كریم 91 بار واژه­ی "لیل" و مشتقات آن به كار رفته که خدای تبارك و تعالی در بسیاری از آیات قرآن از شب، ویژگی­ها، آثار، حالات و بركات آن سخن گفته است. همچنین "لیل" نام یکی از سوره­های قرآن كریم (نود و دومین سوره) است.
 
شب، از آیات الهی
شب و روز بر اساس چرخش زمین به دور خود پدید می­آیند و علماى هیئت مى‏گویند: طلوع صبح هنگامى شروع مى‏شود كه خورشید در سمت مشرق به 18 درجه فاصله به افق برسد و هنگامى تاریكى شب همه جا را مى‏پوشاند و شفق ناپدید مى‏گردد كه خورشید در سمت مغرب به همان 18 درجه زیر افق برسد.[5]
 دو واژه­ی لیل و نهار، به معناى ظلمت و نورى است كه پشت سر هم و به خاطر مواجه بودن زمین با طلوع و غروب آفتاب در زمین پدید مى‏آیند و این دو مانند سایر موجودات‏ عالم و همچنین احوال آن موجودات، دو آیت از آیات خداى سبحان هستند كه دلالت بر یكتایى خدا در ربوبیت مى‏كند.[6]
«وَ جَعَلْنَا اللَّیلَ وَ النَّهارَ آیتَین»‏[7]
«ما شب و روز را دو نشانه از نشانه‏هاى خود قرار دادیم»‏
 
ویژگی­های شب
بر اساس آیات قرآن، شب دارای خصوصیاتی است كه آن را از روز و دیگر آیات الهی، ممتاز می­سازد. در ذیل به برخی از این موارد اشاره می­شود:
1. آرامش
از جمله اموری كه بیشترین آرامش را به همراه دارد، خواب است و بهترین موقع برای خواب، شب؛ چنان­چه خدای متعال کلام خود می­فرماید:
«وُ هوَ الَّذِی جَعَلَ لَكُمُ اللَّیلَ لِباساً وَ النَّوْمَ سُباتاً»[8]
«و او كسى است كه شب را براى شما لباس قرار داد و خواب را براى شما مایه­ی راحت قرار داد»
 
انسان طبق طبيعتي كه خدا در وجود او نهاده، تمايل دارد كه هنگام تاریكى شب به بستر خواب رود تا خستگى­هاي خود را كه ناشي از فعاليت­هاي روز بوده برطرف كند و نيروي از دست رفته­ی خود را بازگرداند و همين موجب مي­شود تا از اين نعمت بزرگ الهي بهره گيرد و آرامش لازم را به دست آورد. [9]
«وَ مِنْ آیاتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّیلِ وَ النَّهار»[10]
«واز آیات او خواب شما در شب و روز است»
 
يكي از نيازهاي انسان خواب است و خواب بايد آرامش انسان را تأمين كند. هر قدر محیط خواب تاریك باشد، خواب نیز عمیق­تر و آرام بخش‏تر است؛ چراكه خون متوجه درون بدن شده و سلول­ها استراحت كافي را دارند؛ لذا حیوانات و گیاهان نیز به هنگام تاریكى شب به خواب فرو مى‏روند و هنگام صبح فعالیت خود را شروع مى‏كنند. پس انسان در برابر نور و روشنایى، تمایل به تلاش دارد؛ زیرا جریان خون متوجه سطح بدن شده و  سلول­ها آماده­ی فعالیت مى‏شوند، به همين جهت خواب در برابر نور چندان آرام­بخش نیست.[11]  
خدای متعال در سوره­ی أنعام می­فرماید:                       
«وَ جَعَلَ اللَّیلَ سَكَناً»[12]
«خداوند شب را مایه­ی آرامش قرار داد»
 
امام سجاد(ع) به خدمتكاران خود دستور مى‏داد كه هرگز به هنگام شب و قبل از طلوع فجر، حیوانات را ذبح نكنند و مى‏فرمود: إنَّ اللَّهَ جَعَلَ اللَّیلَ سَكَناً لِكُلِّ شَى‏ءٍ : خداوند شب را براى همه چیز مایه­ی آرامش قرار داده است.[13]                                               
اگر با بصیرت به این نعمت الهی بنگریم، می­فهمیم كه تنها خدای قادر و مهربان می­تواند چنین وسیله­ی آرامشی را برای ما قرار دهد: 
«مَنْ إِلهٌ غَیرُ اللَّهِ یأْتِیكُمْ بِلَیلٍ تَسْكُنُونَ فِیهِ أَ فَلاتُبْصِرُونَ»‏[14]
«كدام معبود غیر از اللَّه است كه شبى براى شما بیاورد تا در آن آرامش یابید؟ آیا نمى‏بینید؟»
 
چنان­چه در آیه­ی دیگر[15] این آرامش را آیت و حجت خدا نامیده بر قومی که گوش شنوا داشته باشند؛ یعنی در آن تدبر کرده و فهم و عقل خود را به کار گیرند.[16]
امیرالمؤمنین علی(ع) به یكى از صحابه­ی خود امر فرمود: در آغاز شب، هرگز به سیر خود ادامه مده؛ زیرا خداوند شب را براى آرامش قرار داده است و آن را وقت إقامت قرار بده نه كوچ كردن؛ در شب بدن خود را آرام بدار و استراحت كن.[17]
 
2. پوشش
خداوند شب را به­وسیله­ی تاریكی­اش پرده­ای برای پوشیدن أشیاء قرار داده و آن را بر ما پوشانده تا با استفاده از آن، از سختی كارهای روزانه، آرام بگیریم و استراحت كنیم؛ چنانچه لباس، بدن انسان را می­پوشاند.[18]
«وَ هُوَ الَّذِی جَعَلَ لَكُمُ اللَّیلَ لِباسا»[19]
«او كسى است كه شب را براى شما لباس قرار داد»
 
پس اینکه خداوند شب را پوشش قرار داده و روز را وسیله­ی معاش، چون وجود شب و روز در ادامه­ی زندگى دخالت كامل دارند، در نور دائم یا در ظلمت مستمر حيات ميسّر نيست و استراحت و تلاش براى زندگى دو ركن تداوم حيات در روى زمين است.[20]
 
3. تاریكی
مساله شب و روز اختصاص به كره­ی زمین ندارد؛ بلكه سایر اجرام آسمانى نیز تاریكى و روشنى، و شب و روز دارند.[21]
«وَ أَغْطَشَ لَیلَها وَ أَخْرَجَ ضُحاها»[22]
«شبش را تاریك و ظلمانى و روزش را آشكار و نورانى ساخت»
                      
خداوند شب را به آسمان نسبت داده  و فرموده "لَیلَها، چون با غروب خورشيد، شب شروع می­شود؛ چنان­چه روز را نیز به آسمان نسبت داده است؛ چون آفتاب در فضا بوده و روز به واسطه­ی طلوع آفتاب پديد مي­آيد.[23]
 
4. جانشین روز
قرآن کریم، شب و روز را جانشین یكدیگر معرفی نموده و فرموده است:
«هُوَ الَّذِی جَعَلَ اللَّیلَ وَ النَّهارَ خِلْفَةً»[24]
«و او كسى است كه شب و روز را جانشین یكدیگر قرار داد»
 
امام صادق(ع) می­فرماید: شب و روز را جانشین هم قرار داد تا آن چه را كه در روز نتوانستی انجام دهی، در شب انجام دهی و آنچه را كه در شب نتوانستی انجام دهی، در روز انجام دهی.[25]
 
قسم به شب
خدای متعال در چندین آیه، به شب قسم یاد كرده و این بیان­گر عظمت و شگفتی­های شب است:
«وَ اللَّیلِ إِذا یغْشاها»[26]
«قسم به شب، آن هنگام كه زمین را بپوشاند»
 
اگر شب و تاريكي آن نبود و آفتاب پیوسته مى‏تابید، همه چیز نابود مي­شد و ديگر آرامشى براي ساكنان زمين وجود نداشت چنان­چه در كره­ی ماه اینچنین بوده و شب و روز مانند كره­ی زمين متعادل نيستند؛ اما از جمله بركات شب، تعادل حرارت آفتاب و فراهم نمودن زمينه­ی استراحت مخلوقات خداست.[27]
در سوره­ی شمس روز را بر شب مقدم کرده بود؛ اما در سوره­ی مباركه­ی لیل، شب را بر روز مقدّم کرده است:
«وَ اللَّیلِ إِذا یغْشى‏ وَ النَّهارِ إِذا تَجَلَّى‏»[28]
«سوگند به شب در آن هنگام كه (جهان را) بپوشاند و سوگند به روز هنگامى كه تجلی کند.»
 
جواب مفسران بر علت تقدّم شب بر روز این است كه قبل از خلقت خورشید و زمین، عالم ظلمانی بود؛ به این معنا که شب تقدّم زمانی بر روز دارد.[29]
همچنین در سوره­ی ضحی این سوگند با وصف دیگری بیان شده است:
«وَ اللَّیلِ إِذا سَجى»[30]
«و سوگند به شب در آن هنگام كه آرام گیرد»
 
"سجى" وقتى با كلمه­ی لیل استعمال شود، معناى سكونت و آرامش شب را مى‏دهد؛ به این معنا كه ظلمت شب همه جا را فرا گرفته و آرامش خاصی بر عالم حاكم می­شود.[31]                       
همچنین خداوند در یکی از آیات به شب­های دهگانه قسم یاد كرده و فرموده: «وَ لَیالٍ عَشْرٍ»[32]
«و قسم به شبهاى دهگانه»
 
مراد از شب­های دهگانه، عبادت در آن شب­هاست و مصداق آن را به هر معنایی تفسیری کنیم (دهه­ی اول ذى­الحجه، دهه­ی اول محرم، دهه­ی آخر رمضان یا دهه­ی اول رمضان) اشاره به عظمت این شب­هاست که نكره آمدن "لیال" بیان­گر این عظمت است، نه اینكه عمومیت آن را برساند. [33]
 
شب­های خاص و با بركت
الف. شب قدر: گرچه تمام شب­ها به طور كلی، برخوردار از یك آرامش و منافعی برای ساكنان این عالم، به­ویژه انسان­ها هستند؛ اما بعضی از شب­ها طبق آیات[34] و روایات،[35] دارای بركات و منافع بیشتری است كه خدای متعال و اهل بیت عصمت و طهارت -علیهم­السلام- بر اساس علم لدنّی به حقیقت و عظمت این شب­ها اشاره كرده­اند؛ مثل شب­های جمعه، شب­ قدر و....[36]
 طبق بیان قرآن، شب قدر، در بین تمام شب­های سال، ممتاز و با بركت است که خدای منان بابركت­ترین هدیه­ی الهی، قرآن کریم را در این شب نازل فرموده است:
«إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیلَةِ الْقَدْر وَ ما أَدْراكَ ما لَیلَةُ الْقَدْرِ لَیلَةُ الْقَدْرِ خَیرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ»[37]
«ما آن (قرآن) را در شب قدر نازل كردیم‏ و تو چه مى‏دانى شب قدر چیست؟ شب قدر شبى است كه از هزار ماه بهتر است‏.»
 
شبى كه قرآن در آن نازل شده، شب قدر نامیده شده و مراد از قدر، تقدیر و اندازه‏گیرى است. خداى تعالى در آن شب، حوادث یك سال را تا شب قدر سال آینده مانند حیات، مرگ، رزق، سعادت، شقاوت و... مقدّر مى‏سازد. فضیلت بعدی شب قدر این است که یكى از شب­هاى ماه مبارك رمضان است؛ چراکه قرآن در این ماه نازل شده است:[38]                      
«شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَ بَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى‏ وَ الْفُرْقَانِ»[39]
«(روزه در) ماهِ رمضان است؛ ماهى كه قرآن، براى راهنمایى مردم و نشانه‏هاى هدایت و فرق میان حق و باطل، در آن نازل شده است‏.»
 
همچنین در سوره­ی دخان، از شب قدر به شب مبارك تعبیر شده است:
«إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیلَةٍ مُبارَكَةٍ»[40]
«بطور مسلم ما قرآن را در شبى پربركت نازل كردیم»
 
این شب از آن جهت مبارك خوانده شده كه خداوند نعمت­هایش را بر بندگان خود تقسیم مى‏كند. و بركات آن که به معنای رشد و نمو خیرات است، دوام و استمرار دارد و برای برکات آن همین کافی است که قرآن در آن شب فرستاده شده است.[41]                  
ب. شبهای دهگانه: از جمله شب­های با فضیلت، شب­های دهگانه است كه خداوند به خاطر عظمت آن، به آن سوگند یاد کرده است.[42]
ج. شب­های میقات: میقات حضرت موسی(ع) از شب­های مباركی است كه ایشان در این شب­ها، مهمان خاص پروردگار متعال بودند:
«وَ إِذْ واعَدْنا مُوسى‏ أَرْبَعِینَ لَیلَةً»[43]
«به خاطر بیاورید زمانى را كه با موسى چهل شب وعده گذاشتیم»
 
همچنین در سوره­ی أعراف می­فرماید:
«وَ واعَدْنا مُوسى‏ ثَلاثِینَ لَیلَةً وَ أَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیلَةً»[44]
«ما به موسى (ع) سى شب (یك ماه تمام) مواعده كردیم، سپس با ده روز دیگر آن را كامل ساختیم، و وعده­ی خدا با او در چهل شب پایان یافت»
 
موسای كلیم چهل شب (تمام ماه ذی­القعده و دهه­ی اول ذی­الحجه) با خدای متعال در کوه طور در میقات بود که تورات نیز در همان شبهای روحانی و عبادی بر روی لوحى از طرف خداوند بر او نازل شد و موسی بعد از چهل شبانه روز خلوت با خدای خویش، به سوی قوم خود بازگشت.[45]
 


[1]. فراهيدى، خليل بن احمد؛ كتاب العين، قم، هجرت، ‏‏1410ق،‏ چاپ دوم‏، ج8، ص363.
[2]. مصطفوى، حسن؛ التحقيق في كلمات القرآن الكريم‏، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، ‏1360ش، ج10، ص274.
[3]. مهيار، رضا؛ فرهنگ ابجدى عربی - فارسی، ص767.
[4]. التحقيق في كلمات القرآن الكريم‏، ج10، ص274.
[5]. مكارم شيرازى، ناصر و همكاران؛ تفسير نمونه‏، تهران، دارالكتب الإسلامية، 1374ش،‏‏ چاپ اول، ج5، ص359.
[6]. طباطبايى(علامه)، سيد محمدحسين، الميزان فى تفسير القرآن، جامعه‏ى مدرسين حوزه علميه قم، ‏1417ق‏، چاپ پنجم‏، ج13، ص51.
[7]. إسراء/12.
[8]. فرقان/47.
[9]. حسينى همدانى، سيد محمدحسين،‏ انوار درخشان،‏ تحقيق محمدباقر بهبودى،‏ تهران، كتابفروشى لطفى،‏ ‏1404ق‏، چاپ اول، ج12، ص405.
[10]. روم/23.
[11]. تفسیر نمونه، ج5، ص359 - 360.
[12]. أنعام/96.
[13]. كليني، محمد بن یعقوب؛ كافي، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1365ش، ج1، ص236، عروسى حويزى، عبدعلى بن جمعه؛ ‏تفسير نورالثقلين، تحقيق سيدهاشم رسولى محلاتى، قم، اسماعيليان، 1415ق،‏ چاپ چهارم، ج1، ص749، تفسير نمونه، ج5، ص360 و فیض كاشانی، ملامحسن؛ تفسیر الصافی، تهران، صدر، 1415ق، چاپ دوم، ج2، ص142.
[14]. قصص/72.
[15]. یونس/67.
[16]. طبرسى، فضل بن حسن؛‏ مجمع البيان فى تفسير القرآن، تهران، ناصر خسرو، ‏1372ش‏، چاپ سوم، ج‏5،  ص184.
[17].‏ تفسير الصافى،‏ ج2، ص141.
[18]. مجمع البيان فى تفسير القرآن، ج7، ص270.
[19]. فرقان/47.
[20]. قرشى، سید على­اكبر؛ تفسیر احسن الحدیث‏، تهران‏، بنیاد بعثت،‏ 1377ش‏، چاپ سوم، ج‏12، ص35.
[21]. المیزان فى تفسير القرآن، ج20، ص190.
[22]. نازعات/29.
[23]. نجفى خمينى، محمدجواد؛ تفسير آسان‏، تهران، اسلاميه،  ‏‏1398ق‏، چاپ اول‏، ج18، ص93.
[24]. فرقان/62.
[25]. ‏تفسير نورالثقلين، ج 4، ص 26.
[26]. شمس/4.
[27]. تفسیر نمونه، ج27، ص41-42.
[28]. لیل/1 و 2.
[29]. طيب، سيد عبدالحسين؛ اطيب البيان في تفسير القرآن، تهران، اسلام‏، 1378ش‏‏، چاپ دوم، ج14، ص136.
[30]. ضحي/2.
[31]. المیزان فى تفسير القرآن، ج20، ص310.
[32]. فجر/2.
[33]. همان، ج20، ص279.
[34]. قدر/3، دخان/3 و اعراف/142.
[35]. كليني، كافي، ج3، ص413.
[36]. همان.
[37]. قدر/1- 3.
[38]. المیزان فى تفسير القرآن، ج20، ص331.
[39]. بقره/185.
[40]. دخان/3.
[41]. طبرسى، فضل بن حسن‏؛ تفسير جوامع الجامع، تهران، انتشارات دانشگاه تهران و مديريت حوزۀ علميۀ قم، ‏1377ش،‏ چاپ اول، ج4، ص80.
[42]. فجر/2.
[43]. بقره/51.
[44]. اعراف/142.
[45]. مجمع البیان فى تفسير القرآن، ج1، ص232 و 233.

 


3/5 - (7)
 
 
 
1393/05/07
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas