دروغ انحراف نفس از راستگویی و سر باز زدن روح از انجام وظیفه انسانی خویشتن است، این عمل زشت و ناپسند که برخاسته از حقارتی است که نفس شخص دروغگو بدان مبتلاست،[1] به عنوان یک بیماری فردی و یک معضل اجتماعی خطرناک مطرح بوده و از جمله گناهان کبیره­ای است که در سیره و کلام نبوی(ص) به شدت از آن نهی شده است.

 

    رسول خدا(ص) از کودکی تا به هنگام بعثت، همواره به راستی و درستی معروف بوده، مورد ستایش مردم  قومش بود. ابوطالب ـ عموى پيغمبر ـ که سال­ها سرپرستی پیامبر خدا(ص) را به عهده داشت می­گوید: «هرگز از رسول خدا(ص) دروغى نشنيدم، و خُلقى از اخلاق جاهليت را در او نديدم، خنده بى­‏جايى از او مشاهده نكردم با كودكان بازى نمى‏كرد و به آنان علاقه نشان نمى‏داد، و تنهايى و تواضع بهترين چيزها نزد او بود.»[2] ایشان در آن هنگام که رسول خدا(ص) مردم را از ظلمات به سوی نور فرا می­خواند و برخی از عموهای پیامبر(ص) از سر تعصب او را تکذیب کردند و دروغگویش می­خواندند، در دفاع از رسول خدا(ص) چنین سرود:

     انت الامین امین  الله  لا کذب                و الصادق القول لا لهوا  و لا لعب

      «تو امینی، امین خداوند که هرگز دروغی نگفته است و تو انسان راستگویی هستی که هرگز دچار هوسرانی و  بیهوده­گویی نگشته است. تو فرستاده حقی، می­دانیم که فرستاده خدا هستی و آن ­چه می­گویی از کتاب از جانب خداوند صاحب عزت بر تو نازل شده است.»[3]

   ابوطالب در اشعار دیگرش نیز صداقت رسول خدا(ص) را چنین می­ستاید: «پیشینه­ات را دارم که در سخن راستگویی و زبان به دروغ  نمی­آلایی؛ از همان زمان که کودکی بی­مو بودی، همواره سخن درست می­گفتی.»[4]

   البته صداقت و راستگویی رسول خدا(ص) چیزی نبود که از انظار مردم مخفی بماند همگان می­دانستند که آن حضرت(ص) جز راست نمی­گوید، حتی دشمنان سرسخت وی نیز بدین امر اعتراف داشتند؛ در روایتی آمده که ابوجهل به پیامبر(ص) گفت: «ما شخص تو را تکذیب نمی­کنیم، بلکه آن­چه را که آورده­ای تکذیب می­کنیم.»[5] هم­چنین نقل شده، «روزی ابوجهل با پیامبر(ص) ملاقات کرد، در این دیدار، او با حضرت مصافحه کرد، شخصی به او اعتراض کرد که چرا با پیامبر(ص) مصافحه کردی؟ گفت: به خدا سوگند می­دانم که او راستگو و پیامبر خداست؛ ولی ما چه زمانی تابع عبدمناف بودیم؟»[6] این روایت به خوبی در بر دارنده این مطلب است که راستگویی آن حضرت بر همگان حتی برای دشمنانش امری قطعی و مسلم بوده است و مخالفتشان پایه و اساسی نداشت؛ مگر حسادت و رقابت­های قبیلگی و خانوادگی. از اخنس بن شریق نیز روایت شده که گفت: «به ابوجهل گفتم: ای اباالحکم جز من و تو کسی اینجا نیست که سخن ما را بشنود حقیقت را بگو آیا محمد(ص) راستگوست یا دروغگو؟ پس ابوجهل گفت: به خدا قسم که محمد(ص) راستگوست و دروغگو نیست.»[7]

   در برخی منابع روایت شده که ابوسفیان نیز علی­رغم میلش در جواب هرقل ـ امپراتور روم ـ که از او پرسیده بود آیا پیش از آن که محمد(ص) ادعای پیامبری کند، نزد شما به دروغ­گویی متهم بود یا نه، رسول خدا(ص) را به راستی و درستی ستوده بود.[8]

  به گفته ابن­عباس کفار مکه خوب می­دانستند که رسول خدا(ص) هرگز دروغ نمی­گوید؛ او را امین می­نامیدند؛ اما باز انکارش می­کردند.[9]

   از دیگر مواردی که می­تواند به خوبی شاهد مثال ما در تأیید راستی و درستی رسول خدا(ص) قبل از بعثت، قرار گیرد، روایتی است که در بسیاری از منابع تاریخی از آن یاد شده است و آن این که: «در آغاز دعوت علنی چون آيه؛ «و انذر عشیرتک الأقربین و خويشان نزديكت را هشدار ده»[10] نازل شد، پيامبر(ص) بالاى كوه صفا رفت و بانگ زد: اى قريشيان! قريش گفتند: اين، محمّد است كه از فراز صفا فرياد مى‏زند. پس همگى جمع شدند و به آن جا رفتند و گفتند: چه شده است، اى محمّد(ص)؟ فرمود: اگر من به شما بگويم كه در پشت اين كوه، گروهى سواره هستند، آيا حرف مرا باور می­كنيد؟ گفتند: آرى، تو در ميان ما، متّهم و بدنام نيستى، و هرگز دروغى از تو نشنيده‏ايم. فرمود: اينك، من شما را از عذابى سخت بيم مى‏دهم. اى فرزندان عبدالمطّلب! اى فرزندان عبدمناف! اى فرزندان زهره! به همين ترتيب، همه خاندان‏ها و تيره‏هاى قريش را نام برد، خداوند به من فرمان داده است كه به خويشان نزديكم اعلام خطر كنم، و من نمى‏توانم هيچ سودى را در دنيا و هيچ بهره‏اى را در آخرت، براى شما تضمين كنم؛ مگر اين كه بگوييد: لااله­الّا­اللّه [و ايمان بياوريد].»[11]

 

   رسول خدا(ص) راستگوترین مردمان بود[12] و در طول ایام حیاتشان جز راست نگفت و جز بدان نخواند.[13] نزدشان، هيچ خصلتى منفورتر از دروغ نبود، هر گاه مطّلع مى‏شد كه يكى از اصحابش دروغى گفته است، به او بى‏اعتنايى مى‏كرد، تا آن كه یقین می­کرد، توبه كرده است.[14] ایشان سخنان غیر واقع  ولو در قالب شوخی را مصداق دروغ دانسته اصحاب و یارانشان را از آن به شدت برحذر می­داشتند[15] و   می­فرمودند: «واي بر کسي که سخن دروغ گويد تا قوم را بخنداند! واي بر او! واي بر او!.»[16] ایشان(ص) هم­چنین مسلمانان را از وعده­های دروغ به کودکان بازداشته آن را نیز از مصادیق دروغ  عنوان کردند.[17] از عبدالله بن عامر روایت شده که «پیامبر خدا(ص) به خانه ما آمد و من در حالی که کودکی خردسال بودم رفتم تا بازی کنم. مادرم به من گفت: عبدالله بیا چیزی به تو بدهم. پیامبر خدا(ص) فرمود: چه می­خواهی به او بدهی؟ مادرم گفت: می­خواهم به او خرما بدهم. پیامبر(ص) فرمود: بدان که اگر چنین نکنی برای تو دروغی نوشته می­شود.»[18]

از دیگر مواردی که از سوی رسول خدا(ص) به عنوان یکی از مصادیق دروغ یاد شده است، رد تعارف با وجود میل شدید به آن چیز است. بحار الانوار به نقل از مجاهد از اسماء بنت عمیس می­نویسد: «من ساق­دوش عایشه بودم، او را آماده کردم و بر پیامبر خدا(ص) وارد شدیم؛ عده­ای از  زنان نیز با من بودند، به خدا سوگند نزد پیامبر خدا(ص) خوراکی جز یک کاسه شیر نبود، پیامبر خدا(ص) مقداری شیر نوشید و سپس کاسه را به دست عایشه داد، عایشه از گرفتن کاسه شیر شرم کرد من گفتم: دست پیامبر خدا(ص) را رد نکن، ظرف را بگیر. عایشه با حالت شرم کاسه را گرفت و مقداری شیر نوشید، پس حضرت(ص) فرمود: به بقیه زنان هم بده. آن­ها گفتند: ما میل نداریم فرمود: گرسنگی و دروغ را با هم جمع نکنید. گفتم: ای پیامبر خدا(ص)، اگر کسی از ما میل به چیزی داشته باشد و بگوید میل ندارم آیا این دروغ به شمار می­آید؟ فرمود: دروغ نوشته می­شود و لو دروغی کوچک.»[19]

   گاه اتفاق می­افتاد كسى نزد رسول خدا(ص) سخن دروغى مى‏گفت؛ اما حضرت(ص) جهت حفظ آبروی آن شخص بزرگوارانه لبخندی به لبانشان می­نشاندند و مى‏فرمودند: «او يك حرفى مى‏زند.»[20]

   با وجود تمام سختگیری­هایی که رسول خدا(ص) نسبت به امر دروغ داشته، در مذمت آن سخن­ها گفته بودند؛ اما در مواردی دروغ را ستوده آن را مرضی رضای الهی برشمردند؛ ایشان(ص) فرمودند: «خداوند دروغی را که در راه سازش بین مردم گفته شود، را دوست می­دارد و سخن راستی که از آن مفسده برخیزد را دشمن می­دارد.»[21] سپس ادامه داده فرمودند: «دروغ در سه چیز نیکوست: مگر در جنگ، وعده به همسر و سازش برقرار کردن بین مردم.»[22]

 

   رسول خدا(ص) آفت سخن را دروغ بیان کرده،[23] آن را از ابواب نفاق برشمردند.[24] ایشان(ص) ضمن برحذر داشتن مسلمانان از دروغ فرمودند: «دروغ انسان را به فجور و فجور انسان را به جهنم می­کشاند.»[25] امام­ رضا(ع) نیز از قول رسول­خدا(ص) روایتی را نقل کردند که فرمودند: «از حضرت(ص) پرسیدند: ممکن است مؤمن ترسو باشد؟ فرمود: بلی! گفتند: ممکن است، بخیل باشد؟ فرمود: بلی! گفتند: ممکن است، کذاب و دروغ­گو باشد؟ فرمود: نه.»[26]