نویسنده: علیرضا شفاعی

 

یكی از راههای شناخت وظیفه و مسئولیت انسان در برابر دین، بررسی اهداف و فلسفه رسالت پیامبر(ص) است؛ زیرا از این راه می‌توان ضمن شناخت فلسفه رسالت و نقش دین در زندگی انسان و جایگاه و كاركرد آن، وظیفه و مسئولیت خود را به عنوان مومن به رسالت شناخت.

نویسنده در این مطلب با مراجعه به آیات قرآنی، مجموعه ای از موضوعات را به عنوان فلسفه و حكمت رسالت پیامبر گرامی(ص) معرفی كرده است. با بهره گیری از این مجموعه می‌توان جایگاه و كاركرد دین را در زندگی بشر نیز به دست آورد و وظیفه و مسئولیت خود را شناخت. با هم این مطلب را از نظر می‌گذرانیم.

 

یكی از پرسش‌های اساسی درباره دین، نقش و كاركردهای آن در زندگی بشر است. هر كسی با توجه به فهم و درك خود به این پرسش پاسخ می‌دهد. علوم بشری مانند روان شناسی و جامعه شناسی در پاسخ به این پرسش‌ها، از روش تحلیل انسان و جامعه بهره می‌برند و با توجه به كاركردهای دین، به تبیین آن می‌پردازند و جایگاه و نقش آن را تعریف می‌كنند.

اما اگر بخواهیم پاسخی مناسب به این پرسش بدهیم، بهترین و درست ترین كار این است كه به مطالعه دین بپردازیم و رسالتی كه دین برای خود تعریف كرده را بیان كنیم. در این روش ما به جای این كه از نگرش و رویكرد بیرون دینی علومی چون فلسفه دین و جامعه شناسی دین استفاده كنیم و به عنوان ناظر بیرونی به تحلیل و تبیین نقش و كاركردهای دین بپردازیم، به سراغ خود دین می‌رویم و از یك نگاه شبه كلامی، از دین می‌خواهیم تا تفسیر خود را از نقش و كاركرد دین ارائه دهد.

تفاوت دو روش و رویكرد در این است كه در رویكرد بیرون دینی، ناظر، به تبیین كاركردهای واقعی دین توجه دارد و به ادعا و اهداف آرمانی دین و نقش آن در زندگی توجهی ندارد. این روش كمك می‌كند تا انسان بتواند كاركردهای مثبت و منفی دین را به دست آورد و تحلیل و تبیین نماید كه دین تا چه اندازه نقش مثبت و منفی در زندگی بشر داشته است. با چنین رویكردی است كه جامعه شناسان دینی، به نتایج متفاوت و متضاد درباره كاركرد و نقش دین می‌رسند و برخی آن را عامل همگرایی و انسجام اجتماعی و برخی دیگر آن را افیون توده‌ها می‌شمارند و یا كاركردهای منفی یا مثبتی را با توجه به جامعه آماری و تحلیل و تبیین‌های آن ارایه می‌دهند. بسیاری از كتب جامعه شناسی دین با این رویكرد نگاشته و تدوین می‌شود.

اما در روش و رویكرد درون دینی، بی‌توجه به كاركردهای واقعی آن در ابعاد روان شناسی، جامعه شناسی و مانند آن، تحلیل گر به كاركردهای حقیقی و آرمانی دین توجه دارد. البته می‌توان با بهره گیری از هر دو روش درون و برون دینی، به ارزیابی دقیق تری درباره دین و نقش آن رسید؛ چرا كه از طریق جامعه شناسی دین مثلا می‌توان، تاثیرات و بازخوردها را به دست آورد و دانست كه آیا آن حقیقت به واقعیت پیوسته است یا خیر؟ یا چه علل و عواملی موجب شده است تا دین نتواند كاركردهای حقیقی خود را داشته باشد و به آن اهداف و نقش مثبت خود جامه عمل بخشد.

به عنوان نمونه اگر دین برای خود نقشی چون آرامش روانی و یا انسجام اجتماعی تعریف كرده، با رویكرد روان شناسانه و یا جامعه شناسانه می‌توان دریافت كه آیا دین توانسته است به این اهداف دست یابد یا آن كه خلاف فلسفه وجودی‌اش موجب اضطراب یا واگرایی شده است؟ در این صورت است كه می‌توان به تحلیل حقیقت و واقعیت و ارزیابی آن پرداخت و علل و موانع رسیدن به این اهداف و فلسفه وجودی را تبیین كرد و توصیه‌های مناسب ارایه داد.

آن چه در این مطلب مورد توجه است، تبیین فلسفه رسالت دین و اهداف آن از زبان دین است تا بتوان براساس آن دریافت كه آیا این هدف و فلسفه از دین و رسالت، تحقق یافته یا نیافته است؟ و اگر تحقق نیافته علل و عوامل بازدارنده چیست؟

 

خداوند در آموزه‌های قرآنی برای دین اسلام و رسالت محمدی(ص) فلسفه و اهدافی را بیان كرده است كه در این جا به تبیین آن می‌پردازیم.

از جمله اهداف و فلسفه اصلی رسالت و به تبع آن دین، ابلاغ پیام‌های الهی به مردم است. خداوند در آیاتی از جمله 20 سوره آل عمران، 92 و 99 سوره مائده و 40 سوره رعد و نیز 35 و 82 سوره نحل به این مهم اشاره كرده است. بنابراین، دین در حقیقت چیزی جز پیام الهی نیست كه در شكل رسالت به انسان ابلاغ شده است تا از آن آگاه شده و براساس آن زندگی خویش را مدیریت كند و به سوی اهداف مشخص شده در پیام حركت نماید.

خداوند در آیه 38 سوره بقره پس از بیان هبوط انسان به زمین، از مهمترین عامل بازگشت بشر به مقام قدس سخن می‌گوید و می‌فرماید كه از سوی خداوند هدایتی نازل می‌شود تا مردم را به سوی حقیقت رهنمون ساخته و آنان را به حقیقت خودشان بازگرداند. آیه 11 سوره طلاق، نیز به مهم ترین هدف این پیام الهی كه در شكل رسالت پیامبران و دین ارایه شده، اشاره می‌كند و می‌فرماید كه خارج ساختن انسان از تاریكی‌ها و هدایت به سوی نور از مهمترین اهداف این پیام و فلسفه رسالت و دین است.

همین معنا به شكلی دیگر در آیات 1 سوره ابراهیم و 45 و 46 سوره احزاب تبیین شده است. خداوند در این آیات می‌فرماید كه هدایت مردم به نور ایمان و خارج ساختن آنان از ظلمت كفر و گمراهی، از اهداف نزول قرآن و پیام دین و رسالت است. علامه طباطبایی تعبیر قرآنی «سراجا منیرا» را استعاره از هدایت مردم به سعادتمندی و رهایی از شقاوت و ضلالت می‌داند. (المیزان، ج 16، ص 351) این بدان معناست كه مهمترین نقش قرآن و دین و رسالت، همان رهایی از بدبختی و رساندن بشر به سرمنزل آرامش و آسایش یعنی سعادت ادبی است.

البته در این میان تنها شماری اندك از مردم در مسیر هدایتی این نور و بهره مندی از آن قرار می‌گیرند كه همان مومنانی هستند كه با حسن فاعلی و حسن فعلی خود، خیرخواهانه كارهای نیك انجام می‌دهند و خود را برای ابدیت می‌سازند. (طلاق، آیه 11)

این دین و هدایت الهی برای آن است كه مردم به سوی حقیقت یكتای هستی بازگردند و متوجه او شوند و همه كارهای خویش را با توجه به وجه الله انجام دهند. از این رو خداوند در آیات 45 و 46 سوره احزاب، از مهم‌ترین اهداف رسالت را دعوت به سوی خداوند بیان می‌كند. این دعوت تنها به معنای خواندن ظاهری نیست، بلكه به معنای این است كه انسان با تمام وجود و هستی‌اش متوجه خداوند شود و متاله (خدایی) گردد.

متاله (خدایی) شدن به عنوان هدف نهایی و غایی حركت بشر در زندگی، زمانی مطرح می‌شود كه شخص به حقایق هستی ایمان داشته و آن را باور و عقیده خود قرار دهد (فتح، آیات 8 و 9 و آیات دیگر) و پس از این باور و ایمان است كه حقیقت هستی و خدا و اهداف آفرینش را درمی یابد و می‌تواند خود را برای انجام فلسفه دیگر رسالت و دین یعنی تكریم و تعظیم خداوند آماده كند؛ زیرا كسی كه حقیقت هستی را نشناخته یا باور ندارد و اهداف آفرینش را نمی شناسد، هرگز حقیقت خدا را نخواهد شناخت و اقدام به تكریم و تعظیم نخواهد كرد. دین و رسول خداوند كمك می‌كند تا بشر این معنا را دریابد و با شناخت عظمت الهی، به تكریم خداوند بپردازد و او را هدف غایی خویش قرارداده و متاله شود. (همان آیات)

بی گمان شناخت حقیقت عظمت الهی افزون بر تكریم، موجبات تسبیح خداوند (همان) و تضرع و توجه دایمی به درگاه خداوندی (انعام، آیه42) می‌شود؛ زیرا كسی كه حقیقت خداوندی را شناخت، او را فراتر از توهمات و تعقلات خود بر می‌شمارد و آن چه حقیقت ذات الهی می‌شناسد را ناقص می‌داند و از این رو، به مقام تسبیح می‌نشیند و خداوند را از بسیاری امور پاك و منزه می‌شمارد و همچنین برای این كه در این عمل شناخت و حركت در مسیر متاله شدن، جسارتی نورزد متوجه نقص خود شده و به تضرع و ابتهال روی می‌آورد تا خداوند خود عهده دار او شود و امورش را در دست گیرد.

 

برای دست یابی به این هدف و فلسفه عالی و متعالی می‌بایست شرایطی فراهم آید كه در آیات دیگر به عنوان فلسفه و اهداف میانی و متوسط و همچنین اهداف ابتدایی بیان و تعریف شده است.

از اهداف میانی دین و رسالت می‌توان به تعلیم حكمت و آموزش حقایق هستی (بقره، آیات 129 و 151 و جمعه، آیه2)، تبیین حقایق و ملكوت دنیا (مائده، آیه19)، تعلیم و آموزش معارف دست نایافتنی برای مردم (بقره، آیه151)، آموزش قوانین و احكام (اعراف، آیه 157 و نیز بقره، آیه 151 و جمعه، آیه2)، معرفی عوامل مفید و موثر در ساخت ظاهر و باطن انسان از جمله پاكی‌ها و ناپاكی‌ها (همان) و همچنین تزكیه و خودسازی مردم (بقره، آیات 129 و 151 و جمعه، آیه2) اشاره كرد؛ چرا كه با شناخت درست و راستین از حقایق هستی و ایجاد بینش واقع بینانه از آن در كنار راههای دست یابی و موانع سر راه می‌توان به تزكیه ای پرداخت كه سرانجام آن خدایی شدن (متاله گشتن) است.

همه این امور به سبب این كه بیرون از دایره عقل و هوش بشر و فهم و ادراك اوست، نیازمند عنایت خاص الهی است كه در شكل آیات از جمله آیات لفظی وحی نازل شده است. از این رو خداوند یكی از فلسفه‌های رسالت و اهداف آن را تلاوت آیات الهی می‌داند، چرا كه از این طریق می‌توان به اهداف و فلسفه پیش گفته چون آموزش و تعلیم دست یافت. (بقره، آیات 129 و 151؛ و نیز رعد، آیه30؛ و جمعه، آیه2)

البته در این میان باید برخی از مقتضیات، ایجاد و برخی از موانع دیگر برداشته شود. از این رو، پاره ای از موضوعات به عنوان اهداف و فلسفه ابتدایی یا میانی از سوی خداوند در قرآن تبیین شده است. از جمله این امور می‌توان به بشارت دهی اشاره كرد؛ زیرا بشارت به این كه حركت در مسیر هدایتی پیام‌های دین می‌تواند سرانجامی چون بهشت و سعادت و رستگاری ابدی را به همراه داشته باشد، خود انگیزه ای بسیار قوی در انسان برای قرارگرفتن در مسیر دین می‌شود. (بقره، آیه119 و مائده، آیه19 و احزاب، آیه45 و آیات دیگر) البته در مورد برخی از انسان‌ها می‌بایست با ایجاد ترس و انذار از سرانجام شقاوت بار و بدبختی ابدی و قرار گرفتن در آتش دوزخ، اجازه نداد تا آنان در مسیری متفاوت از مسیر هدایت و پیام‌های آن گام بردارند. (همان)

این پیام‌ها حاوی این نكته نیز می‌باشد كه هر آن چه شایسته و بایسته بوده بیان شده و كمترین كوتاهی در بیان انجام نگرفته است. بنابراین كسی نمی تواند مدعی این معنا شود كه حقایق بر او معلوم نشده و راه از چاه باز شناخته نشده و مسیر تبیین و روشن نگشته است. این همان معنای اتمام حجت است كه در آیاتی از جمله 20 سوره آل عمران و 163 و 165 سوره نساء و 19 سوره مائده و مانند آن به عنوان فلسفه رسالت مطرح شده است؛ چرا كه هرگونه عذاب قبل از بیان و بی اطلاع رسانی و آگاهی بخشی از نظر عقل، قبیح است و نارواست كه عاقل و عادلی، بدون اتمام حجت كسی را مجازات نماید. (آل عمران، آیه183) خداوند اموری چون امر به معروف و فرمان به انجام دادن كارهای نیك و پسندیده عقلانی و عقلایی و شرعی (اعراف، آیه157) و نهی از منكر و پرهیز از انجام كارهای زشت عقلانی و عقلایی و شرعی را (همان) به عنوان بخشی از اهداف رسالت و دین معرفی می‌كند؛ این بدان معناست كه رهایی بشر از خسران و زیان تنها به رهایی شخص نیست كه تنها به فكر خود باشد، بلكه هركسی در مقام خلافت ربوبی و مظهریت آن لازم است دستگیر دیگران شود و آنان را پروردگاری و راهنمایی كند تا ایشان نیز رستگار شوند. از این رو در سوره عصر به صراحت، رستگاری و رهایی از خسران و زیان ابدی را منحصر به رهایی خود و راهنمایی دیگران می‌كند.

از دیگر اهداف و فلسفه میانی رسالت و دین می‌توان به قضاوت و داوری (نساء، آیات 64 و 65 و 105) و دعوت به عدالت و تشویق به قیام بدان و مدیریت آن (حدید، آیه 25) اشاره كرد.

 

پیروزی بر دیگر ادیان و روش‌های دست یابی به حقایق و مسیر متاله شدن، از دیگر اهداف دین اسلام و رسالت پیامبر(ص) معرفی شده است (توبه، آیه 23؛ و فتح، آیه 28؛ و صف، آیه 9) این بدان معناست كه دین اسلام، خود را دینی می‌داند كه می‌تواند بهترین تفسیر را ا ز هستی ارایه كرده و بهترین و آسان‌ترین و كامل‌ترین راه را به بشر نشان دهد تا متاله (خدایی) شود.

هنگامی كه عدالت بر جامعه فراگیر شد و همگان از امكانات یكسان و مناسب برخوردار شوند می‌توانند با بهره گیری از گفتمان چیره اسلام، گام‌های استوار و بلندی را به سوی خودسازی و خدایی شدن بردارند و مسیر الهی را تا مقام قدس به آسانی و سلامت طی كنند. از این رو اسلام به عنوان راه سلامت و سبل السلام معرفی شده و به عنوان صراط مستقیم و بزرگراه هدایت عمومی همه هستی شناخته شده است.

از نظر قرآن، انسان‌ها تنها از طریق اطاعت و پیروی از دین اسلامی كه حضرت محمد(ص) آورده است می‌توانند به رستگاری واقعی دست یابند و اطاعت از پیامبر(ص) به عنوان كسی كه به مقصد رسیده و متاله شده و در قاب قوسین او ادنی (نجم، آیه 9) در نزدیك ترین تدلی و تدنی قرار گرفته است (همان، آیه 8) تنها راه خدایی شدن است. از این رو خداوند اطاعت از وی را اطاعت از خود (نساء، آیه 60 و آیات دیگر) و محبت به او را تنها راه محبوب شدن (آل عمران، آیه 31) در نزد خویش می‌شمارد و اطاعت از آن حضرت(ص) را یكی از اهداف رسالت معرفی می‌كند (نساء، آیه 64) چرا كه تنها راه متاله شدن، راه پیامبر(ص) و اطاعت از اوست.

این حق رسالت براساس آیاتی از جمله آیه 32 و 132 سوره آل عمران و 59 و 60 و 61 سوره نساء و آیات دیگر، ناشی از مقام رسالت الهی اوست؛ زیرا او كسی است كه با متاله شدن، توان هدایت هستی را یافته است و به عنوان صراط مستقیم می‌تواند مردم را به سوی خداوند و متاله شدن رهنمون سازد. لذا خداوند پیامبر(ص) را اسوه حسنه و كامل معرفی می‌كند. (احزاب، آیه 21) چرا كه واصل می‌تواند سرمشق و دستگیر و هدایت گر سالك الی الله باشد.

با توجه به آن چه گفته شد می‌توان به سادگی دریافت كه دین از نظر آموزه‌های قرآنی همه زندگی بشر را مورد توجه قرار داده است و این گونه نیست كه تنها به حوزه روابط شخصی یا آخرت محدود شود، بلكه هر آن چیزی كه در خدایی شدن انسان و جامعه موثر است به عنوان اهداف ابتدایی و میانی و غایی بخشی از دین و موضوعات دینی خواهد بود. در این صورت كاركردهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، نظامی، فرهنگی و تمدنی دین، امری بدیهی است و اگر دیده شود كه دین اسلام این گونه عمل نمی كند می‌بایست در دینداری خود شك و تردید كرد؛ چرا كه دین اسلام در آموزه‌های خویش در همه حوزه‌های بینشی و نگرشی و منشی، كامل و تمام است و هیچ نقص و عیبی در آن راه ندارد.

نقش دین از نظر قرآن، نقش بی نظیر و بی بدیل است و هیچ چیز از جمله علم و فلسفه و عرفان و مانند آن نمی تواند جایگزین دین شود و بتواند همان نقش و كاركردهای دین را در زندگی بشر ایفا كند؛ بنابراین هرگونه جایگزین سازی و بدل سازی تنها می‌تواند موجبات سرگرمی و غفلت شود ولی نمی تواند كاركردها و نقش دین را ایفا نماید و مطلوب جاعلان و بدل سازان را برآورده كند. براین اساس می‌توان گفت كه دین معنوی یا عرفان‌های مادی و فلسفه‌ها و سبك‌های زندگی مادی و ساخته بشر هرگز نمی تواند كاركرد دین را داشته باشد و این خلا را در زندگی انسان پركند.