در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  تحرك اجتماعي Social Mobility
نویسنده :  مصطفي همداني
كلمات كليدي  :  تحرك اجتماعي، تحرك عمودي، تحرك افقي، تحرك صعودي، تحرك نزولي، تحرك دوربرد، تحرك درون نسلي، تحرك ميان نسلي، سوروكين
واژه "Mobility" در لغت، به‌معنای تحرك و جنبش است.[1] تحرك اجتماعی ناظر به تغییرات وضعیت تعلق طبقاتی افراد در جوامع بوده و زمینه‌ها، ‌علل و انواع این تغییرات را مطالعه می‌كند. این واژه، حركت مكانی و جغرافیایی را دربر نمی‌گیرد.[2]
پیتریم سوروكین تحرك اجتماعی را اجتماعی شدن فرد در درون فضای اجتماعی تعریف می‌كرد.[3] از زمان سوروكین تا امروزه تعاریف مختلفی از مفهوم تحرك اجتماعی ارائه شده است. باید گفت در مجموع، وجوه تشابه میان این تعاریف بیش از وجوه اختلاف آن‌هاست، و به عبارت دیگر از لحاظ محتوایی تفاوت چندانی میان این تعاریف نیست. به طور كلی، ‌در این تعاریف با این پیش‌فرض كه نوعی سلسله‌مراتب در جوامع وجود دارد تأكید بر جایگاه افراد و یا گروه‌ها و اقشار اجتماعی در سلسله‌مراتب و ساختار اجتماعی و اقتصادی است. لیكن در آن‌ها از مفاهیم و تعابیر كمابیش متفاوتی برای تعریف تحرك اجتماعی استفاده شده است.[4]
 
پیشینه بحث تحرك اجتماعی
موضوع تحرك اجتماعی به دلایل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی و نیز گسترده بودن دامنه‌ آن در زندگی روزمره اكثریت جامعه، از ابتدای شكل‌گیری جامعه‌شناسی به‌عنوان دانشی تجربی و به‌ویژه در سال‌های پس از جنگ دوم یكی از زمینه‌های عمده تحقیق در تحقیقات جامعه‌شناسی بوده است.[5]
در برخی از متون جامعه‌شناسی، تحرك اجتماعی نوعی از دگرگونی اجتماعی (Social Change) و بخشی از آن به حساب می‌آید. اما این بحث معمولاً به‌عنوان یكی از مباحث و مفاهیم عمده و كلیدی[6] در مباحث مربوط به جامعه‌شناسی قشربندی و طبقات و نابرابری‌های اجتماعی مورد مطالعه قرار می‌گیرد.[7] 
نقطه آغاز: آغاز بحث جامعه‌شناختی از تحرک اجتماعی، با پیشگامی پیتریم سوروکین (Pitirim Alexandrowitsch Sorokin: 1889-1986)، با نظریه‌پردازی در این حوزه همراه است.[8] سوروکین برای اولین‌بار به دو مفهوم تحرک عمودی و افقی پرداخت؛ گرچه او بیشتر به تحرک عمودی پرداخته و تحرک افقی را تنها در حد اشاره مطرح نموده است.[9] كتاب "تحرك اجتماعی" سوروكین یك مجموعه مفصل چهار جلدی است كه مشتمل بر انبوه مطالب آماری و تحقیقات شخصی اوست.[10]
سوروکین جوامع متعدد گوناگونی را مورد مطالعه قرار داد، از جمله روم و چین قدیم، و همچنین یکی از نخستین مطالعات تفصیلی تحرک اجتماعی در ایالات متحده امریکا را انجام داد. وی نتیجه گرفت که فرصت‌های تحرک صعودی سریع در آمریکا خیلی محدودتر از آن است که افسانه‌های قومی آمریکایی نشان می‌دهند. اما تکنیک‌هایی که سوروکین برای گردآوری داده‌هایش به کار برد، نسبتاً ابتدایی بودند.[11]
سیر بحث: تحقیقاتی که توسط پیتر بلاو و اوتیس دادلی دانکن، چهل سال بعد انجام شد، بسیار پیشرفته‌تر و جامع‌تر بود. تحقیقات آن‌ها همچنان مفصل‌ترین مطالعه تحرک اجتماعی است که تاکنون در یک کشور انجام گردیده است (اگرچه این تحقیقات ممکن است دامنه وسیعی داشته باشد، اما مانند اکثر مطالعات دیگر تحرک اجتماعی عیبش این است که همه افرادی که مورد مطالعه قرار گرفته‌اند مرد بودند.) بلاو و دانکن اطلاعاتی را درباره یک نمونه سرتاسری شامل 20000 مرد گردآوری کردند.
شاید مشهورترین مطالعه بین‌المللی تحرک اجتماعی مطالعه‌ای باشد که توسط سیمور لیپست و رینهارد بندیکس انجام شده است. آن‌ها داده‌های گردآوری شده از نُه جامعه صنعتی -بریتانیا، فرانسه، آلمان غربی، سوئد، ژاپن، دانمارک، ایتالیا و آمریکا- را با تأکید بر تحرک مردان از مشاغل یقه‌آبی به مشاغل یقه‌سفید تحلیل کردند.[12]
 
كاربردهای جامعه‌شناختی و علل اهمیت بحث تحرك اجتماعی
جامعه‌شناسان به دلایل زیر به مبحث تحرك علاقه‌مندند:[13]
1.   پایین بودن نرخ تحرك اجتماعی موجب افزایش انسجام طبقاتی و پیوستگی میان اعضای یك طبقه اجتماعی می‌شود.
2.   مهم است بدانیم كه كسانی كه تحرك نزولی داشته‌اند، آیا سرانجام، خشم و نارضایتی خود را از عدم موفقیت‌شان ابراز می‌دارند و منبعی از نارضایتی تشكیل می‌دهند، كه ثبات جامعه و نظم اجتماعی را تهدید كند یا نه؟
3.   گمان می‌رود میان تحرك اجتماعی از یك‌سو و عدالت و كارآیی جوامع از سوی دیگر رابطه وجود دارد.
4.   چگونه فرد یا گروهی به یك پایگاه معین اجتماعی دست می‌یابد؟
5.   داشتن یا نداشتن مالكیت، ثروت، شغل، سبك زندگی مطلوب و مناسب، آموزش یا كسب مهارت، قدرت یا نفوذ، مذهب، منشأ خانوادگی و قومی ... چه تأثیری در دست یافتن فرد یا گروه‌های اجتماعی به پایگاه یا یك قشر اجتماعی به پایگاه یا یك قشر اجتماعی بالاتر و پایین‌تر دارد؟
 
انواع تحرك اجتماعی
 
 
 
1) تحرك عمودی؛ به تغییر منزلت فرد از یك طبقه اجتماعی به طبقه دیگر اطلاق می‌شود.[14] تحرك عمودی می‌تواند دوجانبه باشد:
الف) تحرك نزولی (Downward Mobility)؛ وقتی است كه شخصی به پایگاهی پایین‌تر از پایگاه كنونی خود دست یابد.[15] برخی معتقدند در یك جامعه طبقاتی باز، برای آنكه جامعه از كاركرد باز نماند، قدری تحرك اجتماعی رو به پایین ضرورت دارد.[16] در تحرک نزولی، افراد با از دست دادن بعضی امتیازات مربوط به پایگاه خویش، مثلاً از دست دادن نقش برتر در پایگاه، به پایگاه‌های پایین‌تر تنزل می‌کنند.[17] مانند كم شدن درآمد، ازدواج با فردی از طبقه پایین و ...[18]
ب) تحرك صعودی (Upward Mobility)؛ عبارت است از حركت از موقعیت پایین‌تر به سوی موقعیت برتر در یك جامعه طبقاتی.[19] اگر این تحرك، صعود به مراتب بسیار بالاتر از موقعیت فعلی باشد، تحرک دوربرد (Long-range Mobility)  نام دارد.[20] در تحرک صعودی، افراد با کسب امتیازاتی از قبیل دارایی و ثروت بیشتر، قدرت بیشتر، آموزش و تحصیل و ارتقاء به درجات عالی تحصیلی، رسیدن به پست‌های بالاتر، ازدواج با فردی از پایگاه بالاتر، به پایگاه‌های برتر صعود می‌کنند.[21]
2) تحرك افقی؛ به حركت فرد از یك شغل به شغلی دیگر در همان سطح اجتماعی، اطلاق می‌شود.[22] مانند رفتن از یك دانشگاه به دانشگاه مشابه.[23]
3) تحرك نسلی(Generational Mobility) ؛  تحرك نسلی به معنی سنجش موفقیت یك شخص در مقایسه با نسل والدین او می‌باشد.[24] این تحرک خود بر دوگونه است:
الف) تحرك میان‌نسلی: به تحركی اطلاق می‌شود كه میان دو نسل صورت می‌گیرد. مثال: وقتی پسر یك راننده تاكسی در رشته پزشكی فارغ‌التحصیل شده و پزشك موفق می‌گردد، تحرك میان‌نسلی اتفاق می‌افتد، تحرك میان‌نسلی سیر نزولی نیز می‌تواند داشته باشد. وقتی پسر یك پزشك راننده تاكسی می‌شود، فراگرد بالا صورت معكوس به خود می‌گیرد.
ب) تحرك درون‌نسلی: به دگرگونی یا دگرگونی‌هایی در منزلت اجتماعی یك فرد یا گروه، طی یك نسل، اطلاق می‌شود.
مثال: فرض كنید پنج فرزند یك خانواده میانه‌ْحال به دنیا آمده باشند. چهار نفر آن‌ها پس از گذراندن تحصیلات متوسطه، با حقوق جذب بازار كار می‌شوند، ولی یكی از آن‌ها كار نیمه‌وقت می‌گیرد و در دانشگاه به تحصیلاتش ادامه می‌دهد. او پس از فارغ‌التحصیل شدن از دانشگاه فرصت درخشانی در یك شركت بزرگ به‌دست می‌آورد و پس از چند سال به عالی‌ترین سطح مدیریت آن شركت ارتقاء می‌یابد. در نتیجه، سطح درآمد و پایگاه اجتماعی این فرزند پنجم چنان بالا می‌رود كه با چهار فرزند دیگر خانواده قابل مقایسه نیست. در واقع، این فرد نمونه یك تحرك درون‌نسلی را به نمایش می‌گذارد.[25]
 
بسترهای كلی تحركات اجتماعی
تحرك اجتماعی در تمام جوامع و همه نظام های اقتصادی- اجتماعی به یك اندازه و با یك شدت و ضعف دیده نمی‌شود. بلكه هر اندازه در روند تكامل اجتماعی و تاریخی جوامع پیش رویم، بر میزان نسبی تحرك اجتماعی و طبقاتی افزوده می‌شود.[26] همچنین میزان تحرك اجتماعی از كشوری تا كشور دیگر متفاوت است، در داخل یك جامعه (در یك زمان) نیز متفاوت است (میزان تحرك اجتماعی در بعضی از نقاط یك كشور بیشتر است)، و در طی زمان نیز این موضوع تفاوت می‌یابد (پس از انقلاب صنعتی نسبت تحرك اجتماعی در جوامع غرب بیشتر شد.)[27] این روند تكاملی در محورهای زیر قابل تبیین است:
1. باز یا بسته بودن جامعه؛ در یك جامعه باز بی‌گمان نابرابری‌هایی وجود دارند، ولی افرادش دست‌كم از امكان تحرك به یك طبقه اجتماعی بالاتر برخوردارند. باید یادآور شد كه یك جامعه به‌راستی باز، یك نمونه آرمانی است و تنها در نظریه وجود دارد. در یك نظام اجتماعی باز، افراد با نشان دادن دستاوردها و شایستگی‌هایشان از پایگاه‌های منزلتی معینی برخوردار می‌شوند. اما در جامعه‌ای كه از هر نظر بسته است، پایگاه منزلتی فرد از همان بدو تولد مشخص می‌شود و برای سراسر عمر ثابت باقی می‌ماند، بی‌آنكه تحركی رو به بالا و یا به پایین را تجربه كند.[28]
 
2. صنعتی و غیرصنعتی بودن جامعه؛ در یك جامعه صنعتی شهری، منزلت اكتسابی برای اكثریت مردم بسیار مهم‌تر از منزلت انتسابی است. این امر به‌خاطر آن است كه جامعه صنعتی برای مهارت‌های تخصصی كه به یك دوره طولانی آموزشی نیاز دارند، ارزش بسیاری قایل است.[29] و همین امر باعث می‌شود در صورت شایستگی فردی، تحرك اجتماعی به آسانی انجام شود.
همچنین در جامعه‌های صنعتی عرصه رقابت و تحرك شغلی و ایجاد موقعیت‌های جدید، متنوع و زیاد است.[30]
 
3. شهری یا روستایی بودن جامعه؛ در یك جامعه مشخص، از نظر تحرك اجتماعی میان بخش‌های مختلف آن (شهر و روستا و عشایر) تفاوت‌های زیاد به چشم می‌خورد. معمولاً‌ میزان تحرك اجتماعی و طبقاتی در شهرها بیشتر از مناطق روستایی و عشایری است؛[31] زیرا همانطور كه گفته شد، تحرك اجتماعی «عمدتاً‌ از طریق سه عامل به وجود می‌آید: آموزش، ازدواج و مهاجرت. [و] نظر به اینكه سطح آموزش و پرورش روستاها پایین‌تر از شهرهاست و ازدواج‌های همسان در روستا بیشتر از شهر دیده می‌شود، لذا امكان تحرك اجتماعی و طبقاتی از طریق این دو عامل برای شهرنشینان بیشتر از روستاییان است. روستاییان با توسل به راه سوم (مهاجرت) است كه می‌توانند به تحرك اجتماعی و اقتصادی طبقاتی دست پیدا كنند. این امر را می‌توان از طریق مطالعه تطبیقی تغییرات شغلی و اقتصادی و فرهنگی نسل‌های متفاوت روستاییان و شهرنشینان به اثبات رساند.[32]
همچنین عرصه رقابت و تحرك شغلی و ایجاد موقعیت‌های جدید در روستا، زیاد و متنوع نیست.[33]
 
4. تسلط اشراف‌سالاری یا لیاقت‌سالاری در جامعه؛ "مایكل یانك" جامعه‌شناس انگلیسی، توصیفی از نظام طبقاتی كاملاً‌ باز را ارائه می‌كند كه آن را لیاقت‌سالاری (Meritocracy) می‌نامد و بر اساس آن هر فرد صرفاً‌ بر پایه لیاقت و شایستگی و نه هیچ چیز دیگر در جامعه ارتقاء مرتبه پیدا می‌كند. با اینكه در جامعه‌های مبتنی‌بر لیاقت‌سالاری تحرك اجتماعی به مراتب از جامعه‌های مبتنی‌بر اشراف‌سالاری (Aristocracy) بیشتر است اما در شرایط عادی به‌ندرت افرادی می‌توانند طی یك نسل از مرتبه ژنده‌پوشی به مرتبه ثروتمندی برسند.[34]
 
عوامل تحرك اجتماعی
هورتن(P.Horton)  جامعه‌‌شناس آمریكایی عوامل تحرك اجتماعی را در دو دسته ساختی (تركیب شغلی، اختلاف در باروری، ساخت اقتصادی، حمایت از تحرك  و رفع موانع آن) و فردی (اختلاف در مهارت‌ها و قابلیت‌ها، آموزش، عادات حرفه‌ای و نحوه كار، فدا كردن منافع آنی، شانس) تقسیم‌بندی كرد.[35] معمولاً‌ تحرك شغلی را به‌عنوان یكی از شاخص‌های مهم تحرك اجتماعی در نظر می‌گیرند.[36] تحرك صعودی در نردبان شغلی قویاً‌ توسط سه عامل زیر تحت تأثیر قرار می‌گیرد: میزان تحصیلات، ماهیت اولین شغل و شغل پدر.[37]
در یك دسته‌بندی كلی، عوامل تحرك اجتماعی به شرح زیر است:
.      عوامل تحرك صعودی: [38]
1-       تغیرات شغل و كار
2-       اختلاف میزان‌های باروری در میان قشرهای مختلف اجتماعی
3-       ارزش‌های پایگاه محول
4-       قومیت و مذهب
5-       دگرگونی اجتماعی
6-       ارتباطات اجتماعی
7-       امكانات آموزشی
8-       حجم خانواده
9-       جنسیت و حق تقدم فرزندان
توضیح بیشتر این موارد، ذیل واژه "صعود اجتماعی" آورده شده است.
.      عوامل تحرك نزولی:[39]
1.   تحصیلات ناكافی
2.   ازدواج در سنین جوانی
3.   آبستنی در سنین پایین
4.   تولد در یك خانواده پرجمعیت
5.   برخورد با بحران‌های شغلی و اقتصادی.
 
دشواری تحرك اجتماعی در جهان جدید
با توجه به تأثیر سه جریان عمده تجدید ساختار اقتصادی(Restructuring) ، قطبی شدن (Polarization) و جهانی شدن (Globalization)  بر بازار كار، سوال این است كه آیا این سه روند بر الگوهای تحرك اجتماعی تأثیر می‌گذراند یا نه. به عنوان مثال اگر بازار كار به دو بخش گسترده شامل یك هسته متشكل از مشاغل باثبات و دارای امنیت شغلی و مشاغل حاشیه‌ای (Periphery work) مانند مشاغل متشكل از مشاغل موقتی و كم‌دستمزد تجزیه شده باشد، می‌توانیم انتظار داشته باشیم كه ورود به مشاغل هسته (Care work) بیش از  پیش مشكل می‌شود. ورود به این‌گونه مشاغل حتی برای پسران و دختران طبقه كارگر نسبت به سایر طبقات دشوراتر است. زیرا كسب مدارك تخصصی و دانشگاهی لازم برای استخدم در این‌گونه مشاغل مشكل است. همان‌طور كه ساویج (1992) اظهار می‌دارد ماندن در مشاغل طبقه متوسط و ایمن ‌بودن از تحرك نزولی بین نسلی برای شاغلین متخصص یقه‌سفید نیز دشوار شده است. از دیدگاه بسیاری از پژوهشگران شرایط جدید می‌تواند منجر به تحرك نزولی به مشاغل با منزلت پایین شود. در این میان زنان در وضعیت متزلزل‌تری قرار دارند.[40]
 
عوارض و هزینه‌های تحركات اجتماعی
فردی که به گونه‌ای موفقیت‌آمیز در زمان کوتاهی از یکی از پایین‌ترین مراتب جامعه به یکی از رفیع‌ترین مراتب اجتماعی ارتقاء می‌یابد، معمولاً انسانی خوشبخت تصور می‌شود، که به آنچه می‌خواسته رسیده است. با اینکه این چنین تصوری ممکن است حالت عمومی داشته باشد، اما می‌تواند این تحرک نتایج دیگری هم داشته باشد.[41] برخی معتقدند جامعه‌ای كه طبقات اجتماعی در آن باز هستند و تحرك ارتقایی در آن بیشتر است زودتر متلاشی می‌شود. به موجب این فرضیه، نخبه‌ها به اندازه كافی بازتولید نمی‌شوند، اهمیت اجتماعی‌شان را از دست می‌دهند، دچار انحطاط و بی‌سازمانی می‌شوند، به نحوی كه خودشان و فرزندانشان از بین می‌ر‌وند یا به قشرهای پایین‌تر می‌لغزند و افرادی از طبقات پایین‌تر جانشین ‌آن‌ها می‌شوند.[42]
همچنین فردی كه بدون داشتن صلاحیت لازم تحت فشار اجتماعی جهت تحرك ارتقایی قرار می‌گیرد، به علت این انتظارات بیش از طاقت سرخورده می‌شود.[43]
در تحرك نزولی هم وقتی فرد در عرصه رقابت اجتماعی برای دستیابی به پایگاه بالاتر عقب‌مانده یا عقب نگه‌داشته می‌شود، تلخی سرخوردگی و بیش از آن كاستی عدالت اجتماعی را تجربه می‌كند.[44]


[1]. آریان‌پور، منوچهر و دیگران؛ فرهنگ انگلیسی به فارسی،  تهران،  جهان‌رایانه، 1385، چاپ ششم، ج2، ص1456.
[2]. تقوی، نعمت‌الله؛ جامعه‌شناسی روستایی، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1389، چاپ ششم، ص55.
[3]. نیك‌گهر، عبدالحسین؛ مبانی جامعه‌شناسی، تهران، رایزن، 1369، چاپ دوم، ص398.
[4]. ملک، حسن؛ جامعه‌شناسی قشرها و نابرابری‌های اجتماعی، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1388، چاپ سوم، ص185.
[5]. همان، ص183- 184.
[6]. همان.                                                                                          
[7]. چلبی، مسعود؛ جامعه‌شناسی نظم، تهران، نی، 1389، چاپ پنجم، ص169.
[8]. ملک، حسن؛ پیشین، ‌ص185.
[9]. نیك‌گهر، عبدالحسین؛ پیشین، ص398.
[10]. همان، ص397.
[11]. گیدنز، آنتونی؛ جامعه‌شناسی، منوچهر صبوری، تهران، نی، 1377، چاپ چهارم، ص244.
[12]. همان، ص244- 245.
[13]. ملک، حسن؛ پیشین، ص186.
[14]. كوئن، بروس؛ درآمدی به جامعه‌شناسی، محسن ثلاثی، تهران، توتیا، 1386، چاپ دوازدهم، ص213.
[15]. محسنی، منوچهر؛ مقدمات جامعه‌شناسی، تهران، دوران، 1376، چاپ چهاردهم،‌ ص202.
[16]. كوئن، بروس؛ پیشین، ص218.
[17]. بانی، رسول و انصاری، ابراهیم؛ جامعه‌شناسی قشرها و نابرابری‌های اجتماعی، تهران، سمت و دانشگاه اصفهان، 1388، چاپ دوم، ص14.
[18]. آذر مساواتی، مجید؛ مبانی جامعه‌شناسی، تبریز، احرار، بیتا، ص151.
[19]. محسنی، منوچهر؛ پیشین، ص201.
[20]. ملک، حسن؛ پیشین، ‌ص191.
[21]. بانی، رسول و انصاری، ابراهیم؛ پیشین، ص14.
[22]. كوئن، بروس؛ پیشین، ص214.
[23]. آذر مساواتی، مجید؛ پیشین، ص151.
[24]. محسنی، منوچهر؛ پیشین، ص201.
[25]. كوئن، بروس؛ پیشین، ص214.
[26]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص55.
[27]. محسنی، منوچهر؛ پیشین، ص203.
[28]. كوئن، بروس؛ پیشین، ص214- 215.
[29]. همان، ص216.
[30]. نیك‌گهر، عبدالحسین؛ پیشین، ص306.
[31]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص55.
[32]. همان، ص56.
[33]. نیك‌گهر، عبدالحسین؛ پیشین، ص306.
[34]. محسنی، منوچهر؛ پیشین، ص202.
[35]. همان، 204.
[36]. همان، ص202.
[37]. آذر مساواتی، مجید؛ پیشین، ص153-152.
[38]. محسنی، منوچهر؛ پیشین، ص204- 205 و كوئن، بروس؛ پیشین، ص216- 217.
[39]. كوئن، بروس؛ پیشین، ص218.                                     
[40]. ملک، حسن؛ پیشین، ص202-201.
[41]. محسنی، منوچهر؛ پیشین، ص204- 203.
[42]. نیك‌گهر، عبدالحسین؛ پیشین، ص305-304.
[43]. همان، ص309.
[44]. همان، ص310.

 

 


1.9/5 - (8)
 
 
 
1393/07/09
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas