در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  «تأملي در صحت و سقم گزاره‏هاي تاريخي» (3) «راه‏كارهاي كشف صحت و سقم گزاره‏هاي تاريخي»
تاریخ  :  1390/03/04
نویسنده: یدالله حاجی‏زاده
 
چکیده
در تاریخ، نقل‏های متعدد و بعضاً متناقضی در خصوص موضوعات مختلف پیش روی محقق قرار دارد که بعضی از آن‏ها ممكن است حتی با عقل و یا سایر منابع نیز ناسازگار باشد. علاوه بر این، برخی از داده‏های تاریخی در خصوص بعضی از موضوعات، كامل نیستند. با توجه به همه این شرایط آیا می‏توان واقعیت‏های تاریخی را از لابه‏لای منابع و اسناد گوناگون كشف كرد و به درصد بالایی از اعتماد دست یافت؟ هدف ما در مباحث پیش رو ارائه راه‏كارهایی در این زمینه است.
 
مقدمه
در بخش گذشته تحت عنوان «راه‏كارهای دست‏یابی به حقیقت در تاریخ» به دو مورد از راه‏كارهای كشف صحت و سقم گزاره‏های تاریخی اشاره كردیم. در این بخش، كه بخش پایانی مقاله است، سایر ضوابط و راه‏كارها را بیان می‏كنیم.
 
ادامه‌ي راه‏كارهای دست‏یابی به حقیقت در تاریخ
ج) بررسی سند روایات
یكی دیگر از راه‏های بررسی صحت و سقم روایات تاریخی بررسی سندی آن‏ها است. بسیاری از روایات تاریخی خصوصاً روایاتی كه مربوط به صدر اسلام و سیره پیامبر اكرم(ص) و ائمه(ع) است همراه با ذكر سلسله اسناد است. توجه به راویان این احادیث می‏تواند تا حد زیادی صحت و سقم این روایات را برای ما آشكار سازد.
بايد توجه داشت که «اهمال در اعتبار و اصالت اسناد سبب می‏شود كه اطلاعات كاذب، ناقص، نارسا و فاقد اعتبار به پژوهش راه یابد و آن را عقیم سازد.»[1] به عنوان نمونه اگر در سند روایات، افراد دروغگو و غیر قابل اعتمادی چون «سیف بن عمر» كه هم شیعیان و هم اهل سنت به دروغگویی و عدم وثاقت او اذعان دارند،[2] وجود داشته باشد، دیگر نمی‏توان آن روایات را پذیرفت و مبنای استدلال قرار داد. امروزه در پرتو علومی چون «درایه» و «رجال» تا حد زیادی می‏توان این مشكل را بر طرف ساخت. دكتر "آقا جری" معتقد است: «شناسایی وقایع گذشته، كه در پرتو متون منعكس‏اند و به دست ما می‏رسند، مستلزم رعایت یك روش ویژه است؛ روش بررسی و مطالعه اسناد، نقد سند، نقد مورخ... . دو رشته در علوم اسلامی به نام «درایة الحدیث» و «علم رجال» وجود دارد كه به نظر من مورخان می‏توانند از آن‏ها استفاده كنند.»[3] البته تذکر این نكته بجاست كه در مسايل تاریخی نیاز نیست كه حتماً مستندات در حد مستندات فقهی (كه در صدد اثبات احكام الزامی فقهی است) و كاملاً قرص و خلل‏ناپذیر باشند؛ بلكه اگر سندها دارای قوت نباشند اما تتبع و استقصای فرد به‏گونه‏ای باشد كه قراينی اطمینان‏آور برای او به ارمغان آورد، كفایت می‏كند. به گفته "محمد هادی یوسفی غروی": «مسايل تاریخی مثل همه مسايل انسانی، اموری عقلایی و عرفی هستند؛ یعنی همان‏گونه كه سایر عُقلا در اثبات و نفی هر مسئله‏ای بر طبق مظنه‏های قابل قبول و اعتماد آفرین، عمل می‏كنند، در تاریخ نیز (عقلا) بر همین روال عمل می‏كنند.»[4]
د) بهره‏گیری از عقل
یكی دیگر از معیارهای بسیار مهم در بررسی روایات تاریخی عقل است. عدم مطابقت گزاره‏های تاریخی با عقل و تضاد این گزاره‏ها با مسلمات عقلی می‏تواند دلیلی بسیار محكم بر رد آن‏ها باشد. "سید جعفر مرتضی عاملی" در بیان ضوابطی كه معتقد است یك محقق اسلامی باید آن‏ها را رعایت كند، آورده است: «مطلب مورد نظر باید با مسلّمات، بدیهیات و حقایق ثابته مخالف نباشد. علاوه بر این باید امكان تاریخی داشته باشد و با احكام عقلی و فطری هم موافق باشد.»[5]
محققِ در تاريخ می‏تواند با عقل خود بسیاری از روایات را مورد ارزیابی قرار دهد. ما باید در تمام قضایای تاریخی داوری عقل را بپذیریم. هرچند برخی از مورخان اولیه همانند "طبری" معتقد بودند كه در خصوص اخبار گذشتگان و روایات تاریخی كه به ما رسیده نباید استنتاج عقلی و استنباط ذهنی را دخالت داد؛[6] اما این دیدگاه امروزه مورد پذیرش نیست. بهره‏گیری از عقل و احكام عقلی به‏طور جدی مورد توجه محققان است؛[7] همچون "ابن‏خلدون" که به عقل به عنوان یكی از معیارها توجه داشته است.
ذ) بهره‏گیری از سایر منابع
با توجه به این‏كه تاریخ از علوم اسنادی است، محققِ در تاریخ از طریق اَسناد مختلف به بررسی گزاره‏های تاریخی می‏پردازد و یك مسئله را با توجه به تمامی نقل‏ها و روایات بررسی می‏كند. او در واقع آن واقعه را بازسازی می‏كند و گزارشی را بر اساس منابع ارائه می‏دهد و در اين راستا منابع غیر تاریخی و بهره‏گیری از آن‏ها می‏تواند در بسیاری از موارد مثمر ثمر و مفید باشد.
قرآن كریم، علم حدیث، تفسیر،[8] ادبیات و... اسنادی هستند كه می‏توانند مورخ را در رسیدن به حقیقت رهنمون شوند. "سید جعفر مرتضی عاملی" معتقد است: «گاهی ممكن است در تأيید و یا رد یك متن تاریخی از آیات قرآن استفاده شود و نیز ممكن است گاهی از تفسیر یا علم حدیث، انساب، جغرافیا، ادبیات، شعر و... استفاده كنیم.»[9] به عنوان نمونه ایشان در خصوص استفاده از كتب حدیثی در تاریخ اسلام، می‏نویسد: «آن دسته از كتب تاریخی كه بی‏اعتنا به احادیث درباره سرگذشت و سیره پیامبر داوری كرده‏اند، دچار لغزش و اشتباه شده‏اند.»[10]
پاره‏ای از مورخین به جهت ترس از پاره‏ای از گرایش‏های فكری يا جلب خشنودی حاكمان وقت يا هماهنگ با خط فكری خود و يا به جهت بیم از حاكم و یا ترس از ملامت، دست به تحریف وقایع زده‏اند. بنابراین برای رسیدن به حقیقت نباید تنها به وقایع تاریخی كه گزارش شده اكتفا كرد؛ بلكه بایستی علاوه بر آن‏ها به كتب تفسیر، رجال، انساب و سایر آثار مربوطه مراجعه شود.[11]
در تاریخ به علل مختلف (مثل آنچه گفتيم) نمی‏توان همه گزاره‏هایی كه در كتاب‏های تاریخی ذكر شده را پذیرفت؛ پس در مرحله اول نگاه غیر جازم به این گزاره‏ها باید مد نظر باشد تا تحقیق و بررسی به‏طور كامل صورت پذیرد. "تاج بخش" می‏نویسد: «به عقاید و نظرات نویسندگان گذشته نباید بدون بررسی و تحقیق متكی گردید، در صحت هر مطلبی باید شك كرد تا بررسی دقیق باشد.»[12] "طبری" در مقدمه كتابش می‏نویسد: «اگر من در این كتاب خبری از برخی مراجع (كتب) گذشته نقل كرده‏ام كه خواننده منكر شود و یا شنونده را ناخوش آید و بگوید چگونه امكان دارد چنین خبری راست و درست باشد، باید بداند كه من این خبر را از خود برنساخته‏ام؛ بلكه از كسانی است كه خبر را برای من نقل كرده‏اند و من آن را به همان‏سان كه به من رسیده در این كتاب آورده‏ام.»[13] این اعتراف طبری، ضرورت بررسی دقیق‏تر و عاقلانه‏تر را به ما اعلام می‏كند.
برخی از محققين معتقدند كه شیعیان به علت توجه به منابع حدیثی و احادیث موثقی كه از اهل بیت(ع) نقل شده برای رسیدن به مسايل تاریخ اسلام راه مؤثرتر و موفق‏تری دارند. دكتر "حسنی" پس از این بیان می‏نویسد: «شیعه مانند دیگران طرفدار منع تدوین حدیث و تاریخ كه متأسفانه از طرف خلفا مطرح و اجرا شد نبوده است و حلقه مفقوده در سلسله سند تاریخ ندارد و از دست‏یابی به سنت صحیح پیامبر و تاریخ اسلام محروم نیست.»[14]
ر) حدس و گمان هوشیارانه
گاه در خصوص برخی از مسايل تاریخی نقل قولی كه بتوان بر آن اعتماد كرد وجود ندارد و یا اصولاً هیچ بیانی به ما نرسیده است و سكوت مآخذ، مورخ را با نوعی خلاء مواجه می‏كند كه عبارت باشد از «ما لا نص فیه».[15] در این‏گونه مواقع برخی از حدس و گمان‏های معقول می‏تواند مورد توجه قرار گیرد. "بركلی ادنیس" می‏نویسد: «در جایی كه مورخ با فقدان واقعیت‏ها مواجه است، حدس و گمان هوشیارانه در خصوص وقایع محتمل اما فاقد سند، بر سكوت و خاموشی معلق ترجیح دارد.»[16]
ز) نقد درونی و برونی
نقد درونی و برونی نیز یكی از راه‏كارهای مفیدی است كه می‏تواند در بررسی و نقد روایات و منابع تاریخی مورد توجه قرار گیرد. با توجه به این كه تاریخ‏نگاران نمی‏توانند روش مشاهده مستقیم را درباره رخدادهای بسیار قدیمی به كار برند، بنابراین باید به داده‏ها و گزارش‏های شاهدان پیشین اكتفا كنند و با نقد علمی، داده‏های درست را از نادرست تشخیص دهند. در تحقیق تاریخی، داده‏های صحیح و قابل استناد را «شواهد تاریخی» می‏نامند. این شواهد تاریخی را می‏توان بر اساس نقد درونی و بیرونی از داده‏های تاریخی تمییز داد؛ و اين یعنی «ارزشیابی منابع تاریخی».[17] در نقد بیرونی (ظاهری، خارجی) ماهیت منابع ارزشیابی و صحت و اصالت اسناد و منابع تاریخی مشخص می‏شود. دكتر "آئینه وند" می‏نویسد: «در نقد ظاهری (خارجی، بیرونی) مورخ می‏كوشد صحت سند تاریخی را اثبات كند و نوع خط و كاغذ، مؤلف، زمان تدوین و مكان آن را تعیین كند.»[18]
نقد درونی (داخلی، باطنی، محتوایی) در واقع در مرحله دوم قرار دارد؛ یعنی پس از بررسی صحت و اصالت سند یا آثار تاریخی، نقد درونی (محتوایی، باطنی، داخلی) که مرحله مهم‏تر است آغاز می‏شود. در این نقد شایستگی اطلاعات ارزیابی می‏شود. دكتر "آئینه وند" هدف از نقد داخلی (باطنی) را دست‏یابی به حقایق تاریخی از خلال اسناد و منابع موجود می‏داند و معتقد است این نقد بر دو نوع است: ایجابی و سلبی؛ نقد داخلی ایجابی عبارت است از تحلیل منبع تاریخی برای تفسیر و درك معنای آن از طریق تفسیر ظاهر متن و فهم معنای لفظی آن و همچنین از طریق فهم معنی حقیقی متن و شناخت غرض مؤلف. در نقد داخلی سلبی نيز هدف، شناخت حقایق و دور گرداندن امور غیر واقع از آن است.[19]
آن‏چه در این‏جا مهم است شاخصه‏هایی است كه در نقد درونی و برونی به عنوان معیارهای ارزیابی منابع و روایات باید مورد توجه قرار گيرد. همان گونه كه اشاره شد در نقد برونی علاوه بر توجه به سند تاریخی (كتاب) به مؤلف نیز باید توجه شود. بنابراین ما در نقد برونی دو گونه ارزیابی داریم: 1. سند یا تألیفی كه مطالب تاریخی را در بر دارد؛ 2. مؤلف آن مطالب. در ارزیابی سند تألیف (كتاب) باید به شاخصه‏هایی چون: اصالت آن از لحاظ نوع خط و كاغذ (برای فهم صحت انتساب آن به مؤلف)، منابع و مآخذ تألیف و... توجه شود. در ارزیابی و نقد برونی، مؤلف به شاخصه‏هایی چون هویت فردی و خانوادگی، فاصله زمانی و مكانی بین راوی و روایت، اعتقادات و گرایش‏های فكری راوی، عدالت او و... توجه دارد.[20] همچنین صداقت و مهارت مؤلف، ارزیابی می‏شود؛ مثلاً مورخان اسلامی از طریق علم رجال می‏توانند عدالت افراد و وثاقت آن‏ها را تشخیص دهند.
در نقد درونی (كه شناخت مطلب و ارزیابی مطلب است) هم دو گونه ارزیابی داریم:1. نقد راوی؛ 2. نقد روایت. در نقد درونی راوی، به مواردی چون: مقصود راوی از نقل روایت، انگیزه‏های او (به‏عنوان مثال: آیا انگیزه تحریف واقعیت را داشته یا خیر؟ آیا تحت فشار سیاسی و... بوده یا خیر؟) مورد توجه قرار می‏گیرد. در نقد درونی روایت، به این سؤالات پاسخ داده می‏شود: آیا این روایت با شواهد دیگر مثل آراء و عقاید ما توافق دارد یا خیر؟ آیا با عقل سازگار است یا خیر؟ آیا می‏توان حلقه‏های مفقود در روایت را با كمك عقل تاریخی كشف كرد؟ آیا در این روایت اشتباهی صورت نگرفته است؟
با نقد تاریخی است كه می‏توان به اهدافی چون افشای اسناد جعلی، روشن ساختن خطاهای موجود در نسخ خطی و نیز معلوم نمودن كمبود‏ها و فقدان داده‏ها و اطلاعات و عیان نمودن معانی و مضامین نهفته در متون، دست يافت. مورخ با روش انتقادی از نواقص و معایب موجود در قسمت عمده منابع خود آگاه می‏شود؛ نواقصی از قبیل دروغ‏ها یا جهت‏گیری‏های عمدی، خطاهای ناشی از حافظه انسانی و... و در نهایت، نواقص ناشی از فقدان و كمبود منابع یا عدم ثبت گزارش‏های موثق و معتبر.[21]
 
نتیجه‏گیری
دست‏یابی به حقیقت و واقعیت امكان‏پذیر است، به شرطی كه ضوابط و راه‏كارهایی كه در این زمینه وجود دارد رعایت شود. توجه به همه شواهد و دلائل، عرضه داده‏های تاریخی بر قرآن و سنت معتبر، بررسی سند روایات، بهره‏گیری از عقل و سایر منابع، حدس و گمان هوشیارانه (در جایی كه داده تاریخی نداریم) و نهایتاً نقد درونی و بیرونی مطالب تاريخي و راويان آن‏ها از جمله راه‏کارهايی است كه می‏تواند موجب كشف حقیقت شود. بايد دانست كه بسیاری از داده‏های تاریخی به درجه بالایی از اعتبار و حجیت رسیده‏اند و تقریباً عموم مورخان و اندیشمندان، آن‏ها را پذیرفته‏اند و به سادگی نمی‏توان این حقایق را انكار كرد.
 
فهرست منابع
قرآن كریم.
1)      آئینه‏وند، صادق؛ علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1387.
2)      ادینس، بركلی؛ مقاله «تاریخ و فلسفه تاریخ»، ترجمه: نصرالله صالحی، مجله تاریخ اسلام، پائیر 1380، شماره 7.
3)      تاج‏بخش، احمد؛ تاریخ و تاریخ‏نگاری، شیراز، نوید شیراز، ‌اول، 1376.
4)      حسنی، علی‏اكبر؛ مقاله «سیری كوتاه در بازشناسی منابع تاریخ اسلام، آیا تاریخ با همه عوامل و انگیزه‏های تحریف، حجت است؟» مجله درس‏هایی از مكتب اسلام، خرداد 1376، سال 37، شماره 3.
5)      حضرتی، حسن؛ تأملاتی در علم تاریخ و تاریخ‏نگاری، تهران، نقش جهان، اول، 1380.
6)      ذهبی؛ سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، 1413.
7)      زرین‏كوب، عبدالحسین؛ تاریخ در ترازو، تهران، امیر كبیر، چهارم، 1375.
8)      طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ الامم و الملوك، بیروت، دار التراث، دوم، 1387.
9)      عاملی، سید جعفر مرتضی؛ الصحیح من سیرة النبی الاعظم، بیروت، دار الهادی، چهارم، 1415.
10)    عسقلانی، ابن حجر؛ الاصابه، بیروت، دار الكتب العلمیه، 1415.
11)     فرامرز قراملكی، احد؛ روش‏شناسی مطالعات دینی، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چهارم، 1385.
12)     فلاح‏زاده، سید حسین؛ مجموعه مقالات تاریخ اسلام (گفتگوی «تاریخ و تاریخ‏نگاری» با سید جعفر مرتضی عاملی)، قم، دفتر نشر معارف، اول، 1381.
13)     مصاحبه با محمد‏هادی یوسفی غروی با عنوان «ارزیابی گزاره‏های تاریخی در تعامل با فقه و كلام»، فصلنامه تاریخ در آیینه پژوهش، شماره 6، تابستان 84.
14)     ملایی توانی، علیرضا؛ درآمدی بر روش پژوهش در تاریخ، تهران، نی، اول، 1386.
15)     نسائی، احمد بن علی بن شعیب؛ كتاب الضعفاء و المتروكین، بیروت، دار المعرفه، بی تا.
 


[1]. روش‏شناسي مطالعات ديني، ص117-118.
[2]. كتاب الضعفاء و المتروكين، ص187 و سير اعلام النبلاء، ج1، ص449 و الاصابه، ج5، ص343 و الغدير، ج18، ص230.
[3]. مجله متين، شماره 13، ص41و 43، مقاله «نقد تاريخي گزارش ابن خلدون از سانحه عاشورا».
[4]. فصلنامه تاريخ در آيينه پژوهش، شماره 6، مصاحبه با محمد هادي يوسفي غروي با عنوان «ارزيابي گزاره‏هاي تاريخي در تعامل با فقه و كلام».
[5]. الصحيح من سيرة النبي الاعظم، ج1، ص263تا 265.
[6]. تاريخ الامم و الملوك، ج1، ص7.
[7]. مجموعه مقالات تاريخ اسلام، گفتگوي «تاريخ و تاريخ‏نگاري» با سيد جعفر مرتضي عاملي، ص22.
[8]. بعضي از قطعه‏هاي تاريخي از طريق تفسير به دست مي‏آيد كه البته مربوط به تاريخ صدر اسلام و سيره نبوي است. فصلنامه تاريخ در آيينه پژوهش، شماره 6، مصاحبه با محمد هادي يوسفي غروي با عنوان «ارزيابي گزاره‏هاي تاريخي در تعامل با فقه و كلام».
[9]. مجموعه مقالات تاريخ اسلام، گفتگوي «تاريخ و تاريخ‏نگاري» با سيد جعفر مرتضي عاملي، ص22.
[10]. همان، ص24.
[11]. همان، ص21.
[12]. تاريخ و تاريخ‏نگاري، ‌ص184.
[13]. تاریخ الامم و الملوك، ص7- 8.
[14]. مجله درسهايي از مكتب اسلام، شماره 3، ص41، مقاله «سيري كوتاه در بازشناسي منابع تاريخ اسلام، آيا تاريخ با همه عوامل و انگيزه‏هاي تحريف حجت است؟».
[15]. تاريخ در ترازو، ص114.
[16]. مجله تاريخ اسلام، شماره 7، ص176، مقاله «تاريخ و فلسفه تاريخ».
[17]. درآمدي بر روش پژوهش در تاريخ، ص142.
[18]. علم تاريخ در گستره تمدن اسلامي، ص486.
[19]. همان، ص490.
[20]. مجله متین، شماره 13، ص92، مقاله «نقد تاریخی گزارش ابن‏خلدون از سانحه عاشورا».
[21]. مجله تاريخ اسلام، شماره 7، ص175، مقاله «تاريخ و فلسفه تاريخ».
 

 


0/5 - (0)

Note : Database Server Is Inactive Or Server Is Dump!

Pajoohe dbo : this table doesn't exist!

 
 
 
1393/06/06
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas