در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  فلسفه تاريخ Historical of Philosophy
نویسنده :  اميد نيك داد
كلمات كليدي  :  فلسفه تاريخ، فلسفه انتقادي تاريخ، فلسفه نظري تاريخ، هگل
  تاریخ در لغت به معنی تعریف وقت است. تاریخ هر چیزی، وقت و غایت آن است.­ از اینرو تاریخ اصطلاحاً به معنی علم و تحقیق در وقایع و حوداث گذشته است. فلسفه تاریخ ­­­به­ بررسی ­عوامل اساسی مؤثر در وقایع تاریخی و تحقیق در قوانین عمومی حاکم بر رشد و توسعه جوامع انسانی و دگرگونی­های آن در طول زمان می­پردازد.[1]در حقیقت علم تاریخ به ثبت رویدادهای گذشته می­پردازد و می­کوشد تا علل این رویداد را بجوید. به عنوان نمونه، تاریخ ­­رویداد ­سقوط حکومت صفویه را به ­دست افغان­ها ثبت می­کند و  علل این سقوط را معرفی می­نماید. در ورای این معانی، پرسش­های فلسفی دیگری مطرح است، همچون: ماهیت تاریخ چیست؟ نیروی محرکه تاریخ کدام است؟ آیا تاریخ تکرار می­شود؟ آیا می­توان از گذشته چیزی درباره آینده آموخت؟ این گونه پرسش­ها در فلسفه تاریخ مطرح می­شود و فیلسوف تاریخ می­کوشد تا به این­ها پاسخ دهد.[2]
  فلسفه تاریخ را به دو معنا می­توانیم در نظر بگیریم: الف؛ فلسفه تاریخ به معنای عام کلمه، یعنی تصوری که اقوام مختلف در مکان­ها و  زمان­های متفاوت از سرنوشت و از گذر حوادثی که بر آنها رخ می­داده، داشته­اند، به این معنا فلسفه تاریخ (صرف نظر از این مطلب که اصطلاح را ولتر در قرن هیجدهم به کار برده باشد یا نه) هم قدمت دارد و هم عمومیت، به هر ترتیب در هر نقطه­ای از جهان، هر قومی چه از لحاظ اعتقادات دینی خود و چه به نحو دیگر، تصوری در مورد سرنوشت خود داشته­اند و سرگذشت خود را بر آن اساس می­فهمیده­اند. ب­؛ فلسفه تاریخ به معنای خاص کلمه یعنی نظریه­هایی که بیشتر در عصر جدید احتمالاُ از قرن هفدهم میلادی ­به بعد درباره تاریخ مکتوب بیان شده است. به این معنی فلسفه تاریخ نه قدمت دارد نه عمومیت و خاص فرهنگهای عصر جدید است. با این که در اواخر قرن بیستم و در مرحله­ای که «پسامدرن» گفته می­شود، از اهمیت آن به مراتب کاسته شده است.[3] لفظ «فلسفه تاریخ» را اولین بار در قرن هجدهم ولتر به کار برد. مقصود وی از استعمال این لفظ «نقد تاریخ» یا «مطالعه ­علمی» تاریخ است. یعنی نحوه­ای از تفکر تاریخی که در آن، مورخ به جای توجه به مطالب مکرر در کتب تاریخی بیشتر به ذهن خود رجوع می­کند. در پایان قرن هجدهم هگل و نویسندگان دیگری این لفظ را استعمال کردند. اما آنها معنی تازه­ای به این لفظ دادند و آن را به معنی مطالعه تاریخ کلی یا تاریخ جهان به کار بردند. نویسندگان تحصلی (positive) قرن نوزدهم این تعبیر را به معنی سومی به کار برده­اند. در نظر این نویسندگان فلسفه تاریخ عبارت است از کشف قوانین کلی حاکم بر کل حوادثی که مورخان به گزارش آن اشتغال دارند. آنچه امثال ولتر و هگل از فلسفه تاریخ انتظار داشتند فقط توسط خود تاریخ می­تواند تامین شود، یعنی مقصود آن حوادث خود تاریخ است، ­­در حالی که منظور نویسندگان تحصلی این بود که نه فقط «فلسفه­» تاریخ را بیان کند،­ بلکه از تاریخ یک علم تجربی بدست آورند. در هر یک از دو دیدگاه در هر حال این مفهوم فلسفه بود، که مفهوم فلسفه­ تاریخ را تعیین می­کرد. در نظر ولتر فلسفه به معنی تفکر است و در نظر نویسندگان تحصلی قرن نوزدهم، فلسفه به معنی کشف قوانین کلی است. کالینگوود متفکر دیگر معتقد است که فلسفه تاریخ عبارت است از این که فیلسوف معرفت تاریخ، مورخ را از آن جهت که وی زمان گذشته را مورد تحقیق قرار داده است، نقد و ارزش­یابی می­کند.[4]
  بحث فلسفه تاریخ به زمان­های پیشین هم باز می­گردد. کتب قدیمی که این مباحث در آن­ها آمده است عبارت است از: کتاب شهر خدای قدیس اگوستین، مقدمه تاریخ ابن خلدون، کتاب شهریار ماکیاولی، کتاب جمهور ژان بودن، خطبه بوسوئه در مورد تاریخ جهان و حکومت شهری تالیف جان لاک. کسانی که بعد از ویکو در مورد فلسفه تاریخ بحث کرده­اند عبارتند از: مونتسکیو، تورگو، ولتر، گیدو، لسنیگ، هردر و هگل که قوانین تطور انسان را از اصول کلی فلسفه خود استنتاج کرد.[5]
 
ویژگی­های فلسفی تاریخ
  در این میان ­فلسفه چه نقش و جایگاهی دارد؟ چنانکه بیان کردیم، شگفت ­آور­ ­خواهد بود ­اگر پژوهشی­ جدی، مهم وبسیار گسترده، مسائلی جالب برای فیلسوف طرح نکند. چنانکه یک فیلسوف جدید تاریخ بیان کرده، فقط ازآنجا که تاریخ یک حوزه برجسته و غنی تلاش فکری است،_زیرا خود تاریخ آشکارا ارزشمند­­ است_،فلسفی اندیشیدن در مورد آن ارزش دارد.­در واقع هنگام بررسی این رشته پی می بریم که این انتظار{عرضه مسائل فلسفی}تا حدودزیادی­­­برآورده­شده­­­­­است، زیرا ­تاریخ (یا مطالعه تاریخ) چندین ویژگی دارد: ­
1.     هر چند تاریخ مدعی نقل واقعیت­های تجربی درباره دنیای عینی است، این واقعیت­ها نه به آنچه حاضر است، مشاهده­ پذیر است، و باید با آن روبرو شد، بلکه به پدیده­هایی تعلق دارند که گذشته، مشاهده ناپذیر و فاقد وجود خارجی هستند.
2.    برخلاف اکثر پژوهش­های دانشگاهی دیگر، زبان تاریخ چندان فنی و تخصصی نیست یا اصلاً نیست.
3.    تاریخ در واقع به هر فعالیت دیگر انسان علاقه­مند بوده و هست از این دیدگاه تاریخ، خود مانند فلسفه است.
4.    باز هم برخلاف سایر رشته­ها نبود نظریه­ها و قوانین است یعنی تاریخ ساختار قانون محور ندارد.
5.    تاریخ، این است که تاریخ رشته­ای است که در آن پژوهشگر با مواد و موضوع پژوهش خود همسان و همانند است، دست کم به لحاظ تعلق داشتن به یک حوزه از چیزها.
6.    برخلاف رشته­ها که این موضوع را مطالعه می­کنند که چیزها و امور چگونه هستند، تاریخ با این موضوع سرکار دارد که چیزها و امور چگونه بودند. و در پایان
7.    دو ویژگی چهارم پنجم براین واقعیت دارند که هم پژوهشگر تاریخ و هم موضوع پژوهش او نه تنها به یک دنیا بلکه به ­یک نظم زمانی تعلق دارند. در تاریخ بودن و آگاهی از این امر "تاریخمندی" نامیده می شود، و ویژگی ای است که نه تنها حیوانات دیگر،بلکه در واقع همه انسانها دارند. ولی برای آنان که به هر صورت از تاریخ آگاه هستند، آگاهی از جایگاه آنها در تاریخ، یا تاریخمندی آنها، بسیار اهمیت دارد. به قول پاسکال، "تاریخ کتابی است که می نویسیم ودر آن نوشته می شویم."[6]
 
مباحث کلی فلسفه تاریخ
  تعبیر «فلسفه تاریخ» اصولاً شامل دو بخش است: اول تحلیل فلسفی تاریخ نگاری، یعنی بیان ویژگی­های منطقی ذهنی و بحث المعرفتی کار مورخ، دوم کوشش برای این که در کل جریان تاریخ یا طبیعت عام و کلی جریان تاریخ، معنی و مفهومی ­را کشف کنند که فوق نظریات مورخان باشد.[7]در ادبیات معاصر معمولا به این دو شاخه به ترتیب به عنوان فلسفه انتقادی و فلسفه نظری تاریخ اشاره می­شود. اگرچه به اصطلاحات «تحلیلی و ­کل نگرا»­یا­­«صوری و­ ­­مادی» نیز­ بر­ می ­خوریم. این­­­ تمایزمشابه­ تمایزی است که معمولا میان فلسفه علم و فلسفه طبیعت گذارده می­شود. [8]     
1. فلسفه انتقادی تاریخ:[9] فلاسفه تاریخ تحلیلی یا انتقادی، تاریخ را به معنای مطالعه گذشته مورد بررسی قرار می­دهند و به مسائل متعدد توجه می­کنند، از جمله این که: مورخان چه چیزی را شواهد، مدارک یا تبیین تلقی می­کنند، آیا نتایج و دستاوردهای آنان واجد حقیقت عینی است یا خیر؟ آیا قضاوت­های اخلاقی درباره شخصیت­های تاریخی وظیفه مورخ است یا خیر؟ از جمله مهمترین فلاسفه تاریخ انتقادی می­توان به دلیتای، کالینگوود، پوپر، رانکه، بارتولد نیبور، کارل ریموند و ......اشاره کرد.[10]
 
مسایل فلسفی انتقادی تاریخ
الف. تفسیر تاریخی: یکی از مسائل مورد بحث فلسفه انتقادی تاریخ این است که فهم و درک مطالعات تاریخی چگونه است؟ مخصوصاً این سوال مطرح است که جنبه منطقی تفسیرهای قابل قبول در تاریخ ضرورتاً مستلزم طبقه­بندی کردن چیزی است که باید تحت قوانین تحلیل گردد، یعنی همان چیزی که در علوم طبیعی عموماً مورد قبول است.[11]
ب. شخصیت تاریخی؛  در این بخش  این ادعا  مطرح است که؛ که حوادث تاریخ را به جای رجوع به قوانین تجربی، می­توان با رجوع به ادله عامل (فاعل) حوادث تفسیر کرد و بعضی این نظر را مورد انتقاد قرار داده و گفته­اند حتی اگر افعال خود انسان را بتوان از این بابت تحلیل و تفسیر کرد، آن افعالی که متعلق خاص مطالعه مورخ است، نمی تواند به این نحو مورد تحقیق واقع شود.[12]
ج. عینیت و واقعیت تاریخی: یکی دیگر از پرسش­های اساسی فلسفه انتقادی تاریخ این است که آیا نتایجی که نوعاً از مطالعه تاریخ به دست می­آید، چه بر مبنای جامعه­گرایی و چه بر مبنای فرد گرایی، نتایجی است عینی و منطبق با متن واقعیت از همان عینیتی که در علوم طبیعی است، وجود دارد؟.[13]
 
2. فلسفه نظری تاریخ؛[14] فلسفه نظری تاریخ ، تاریخ را عموماً به معنای گذشته مطالعه و بررسی می­کنند، و مشخصاً به شیوه­ای بلند پروازانه تر از مورخان معمولی به تعمیم درباره آن می­پردازند.
  از جمله فیلسوفان مطرح در فلسفه ی نظری تاریخ می­توان به فیخته، هگل، شلینگ، مارکس، انگلس، کانت، اسپنسر و کنت و اشپنگلر اشاره کرد.[15]
 
مسائل فلسفه نظری تاریخ
1.  تعیین یک الگو برای جریان تاریخ؛ یکی از کوشش­های فیلسوفان نظری تاریخ این است که برای سیر تاریخ یک الگو و نمونه کامل به دست آورد. در این زمینه سه الگوی متمایز از یکدیگر ممکن است: الف: یا اینکه جریان تاریخ یک جریان کور و بی حساب و کتاب است. ب: یا اینکه طبق ضابطه و قاعده­ای پیش می­رود. ج: یا اینکه گذشت ادوار تاریخی فقط تکرار ادوار متناوب یا متوالی است.[16]
2- ماهیت تحول تاریخی؛ آنچه در فلسفه نظری تاریخ مورد بحث واقع می­شود فقط همین مطلب نیست که تاریخ مطابق یکی از الگوهای سه گانه پیش می­رود بلکه بحث اصلی بر سر این است که چرا و چگونه تاریخ مطابق یکی از الگوهای مذکور پیش می­رود، و جریان می­یابد.[17]
3- ارزش و غایت و معنی تاریخ؛ کشف الگوی جریان تاریخ و توضیح آن از طریق رجوع به چگونگی تحولات و تغییرات در واقع به معنی توجیح تاریخ و معنی دادن به حوادث تاریخی است.­­­­ اصولاً غرض از فلسفه تاریخ، درک عقلانی تاریخ یا معقولیت بخشیدن به آن است. هدف فیلسوفان نظری این است که ضمن تحقیقات خود به نحوی به تاریخ و تحولات آن معنی بدهند و نشان دهند که سیر تحولات تاریخی یک جریان کور و بی­هدف نیست بلکه تابع اهداف و اغراض و ارزشهای معینی است.[18]
 
دیدگاه­های مختلف در مورد نیروی محرکه تاریخ
  در مورد پاسخ به مهمترین پرسشی که در فلسفه تاریخ مطرح است یعنی این پرسش که نیروی محرکه تاریخ یا به  اصطلاح موتور تاریخ چیست؟ دیدگاههایی طرح شده که برخی از آنها بدین شرح است:
الف. اراده خدا: دیدگاه بوسوئه: که به نظربوسوئه مورخ و فیلسوف فرانسوی (1628-1704 م) علت اصلی و بنیادی رویدادهای تاریخی خواست واراده خداست.
ب. افکار عالی: دیدگاه میشله برطبق نظر او افکار عالی انسانی، همچون فکر آزادی خواهی و اندیشه عدالت طلبی، موتور محرکه تاریخ است.
ج. دیدگاه تکامل: که نظریه کنت و اسپنسر است. به نظر این دو جهان در مسیر تکاملی خود سیر معینی را دنبال می­کند و به سوی تکامل و کمال می­رود. بنابراین علت رویدادهای تاریخی، قانون تخلف ناپذیر تکامل، قانونی که به سیر حوادث جهان حکومت می­کند.
د. اقتصاد: دیدگاه مارکس فیلسوف آلمانی (1818- 1883 م) بنیانگذار سوسیالیسم، نیروی محرکه را اقتصاد می­داند. سراسر تاریخ چیزی جز ستیز میان دو طبقه نیست، طبقه ثروتمند(مالک، سرمایه­دار) و طبقه بینوا(برده، زارع، کارگر).[19]
 
فلسفه تاریخ هگل
  یکی از مهمترین ویژگی­های فلسفه هگل دیدگاه خاصی است که درباره ی تاریخ مطرح نموده است او مدعی است که تاریخ به سوی هدف خاصی در حرکت  است و تنها، انبوه بی­شماری از حوادث بی­ارتباط نیست. هگل معتقد است که سیر جهان و انسان تابع قانون خاصی است و حوادث آن به شکل زنجیره­واری به هم پیوسته است. به نظر هگل تاریخ را به سه صورت می­توان در نظر گرفت. الف: تاریخ طبیعی؛ اگر حوادث گذشته را به رشته نگارش درآوریم و از منظر خود به وقایع­نگاری بپردازیم تاریخ ما طبیعی خواهد بود. هگل تاریخ هرودت را نمونه­ای از تاریخ طبیعی می­داند. ب: تاریخ تأملی مطالعه تاریخ براساس تأمل و اندیشه­ای خاص است. هگل نمونه­ این تاریخ­ها را کتاب هایی می­داند که به جنبه اخلاقی و پند آموزی از حوادث گذشته اهمیت داده­اند و تلاش نموده­اند از آنها در اندرز به دیگران استفاده نمایند. ج: و در پایان تاریخ فلسفی است که در این نوع از تاریخ حوادث گذشته براساس قانونی عام و فراگیر بررسی می­شود و به عبارت دیگر اعتقاد بر این است که حوادث تحت حکومت قانونی عقلی رخ می­دهد. او می­گوید تاریخ تابع قانون دیالکتیک است. فرهنگهای مختلف برطبق این قاعده از هم متولد می­شوند و مسیر تاریخی نمی­تواند راهی جز آنچه پیموده است بپیماید. هگل مسیر و هدف تاریخ بشریت را رشد و آگاهی انسان از آزادی می­داند.[20]
 
تفاوت­های فلسفه تاریخ قدیم و فلسفه تاریخ جدید
  در فلسفه تاریخ گذشته، مورخ ماقبل مدرن، تاریخ و گذشته را امری مستقل از «وجود» و طرح کلی عالم نمی­دانست و آن را شأنی از شئون و جلوه­ای از جلوه­های الهی تلقی می­کرد بدین ترتیب آمد و شد افراد و جوامع و طوایف در فرجام و تقدیر آنها ذیل مشیت الهی تحلیل و تفسیر می­شد، در حالی که فلسفه ی تاریخ جدید امری موجود و بنابراین مستقل از هستی مطلق است. در فلسفه تاریخ جدید، مفهوم تاریخ جهانی مندرج است، یعنی تاریخی که همه جا و در همه اقوام و ملل قابل وقوع باشد. با پیدایی تاریخ جهانی، تدوین تاریخ علم و ادبیات و فرهنگ و فلسفه و تعلیم و تربیت و هنر و سیاست و اخلاق آن رشد، و مراحل تکمیل و رشد خود را طی می کند.[21]


[1]. صلیبا، جمیل، فرهنگ فلسفی، ترجمه منوچهر صانعی دره­بیدی، تهران، حکمت، چاپ سوم؛ 1385، ص 204
[2]. دادبه، اصغر، کلیات فلسفه، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، فروردین، 1380، چاپ بیستم، ص 28
 [3]. مجتهدی،کریم ، فلسفه تاریخ ،تهران،انتشارات صداوسیما،1381-[3]
[4]. صانعی دره­بیدی، منوچهر، مبانی اندیشه­های فلسفی (فلسفه عمومی) تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر، 1384، چاپ اول، صص 455-456
[5]. صلیبا، پیشین، ص 204
[6]. استنفورد، مایکل، درآمدی بر فلسفه تاریخ، ترجمه احمد گل­محمدی، تهران، نشرنی، 1382، ص19
[7]. صانعی دره بیدی، پیشین، ص 458
[8]. ادواردز، پل، فلسفه تاریخ،مجموعه مقالات از دایره المعارف­ فلسفه،ترجمه بهزاد سالکی،تهران،پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی،پاییز 1375 ،چاپ اول
[9] -critical philosophy of history
[10]. نوذری، حسینعلی، فلسفه تاریخ، روش شناسی و تاریخنگاری، تهران، طرح نو، 1379، چاپ اول، صص 24-25
[11]. صانعی دره بیدی، پیشین، ص 460
[12]. همان، ص 463
[13]. همان ص 465
[14]-speculative philosophy of history
[15]. همان، صص 24 و 25
[16]. همان ص 474
[17]. همان، ص 476
[18]. همان، ص 478
[19]. دادبه، پیشین، ص 29
[20]. زمانی، مهدی، تاریخ فلسفه غرب (2)، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، مهر 1386، چاپ اول، صص 125-126
[21]. خسروپناه، عبدالحسین، فلسفه­های مضاف، قم، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، جلد اول، 1385، چاپ اول، ص 465

 


3.1/5 - (8)
 
 
 
1393/08/01
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas