ترکیب از وجود و ماهیت

كلمات كليدي : تركيب، تركيب حقيقي، تركيب اعتباري، تركيب عقلي، تركيب خارجي، تركيب انضمامي و اتحادي

نویسنده : مسعود اسماعيلي

ترکیب در فلسفه به معنیِ «یکی شدنِ چند چیز» یا «اتحاد امور کثیر» است و دارای تقسیماتی است: 1) تقسیم به حقیقی و اعتباری؛[1] 2) تقسیم به عقلی و خارجی؛[2] 3) تقسیم به انضمامی و اتحادی.[3]

در فلسفه اسلامی، بنابر اصالت وجود و اعتباری بودن ماهیت، وجودْ متن و اصلِ تحققِ موجودات را تشکیل می‌دهد و ماهیت که از خود تحققی ندارد، همراه با وجود و در اتحاد با آن محقق می‌شود. به این نوع از اتحاد، اتحاد متحصل و لامتحصل گفته می‌شود که در آن، طرفینِ اتحاد، متنِ وجودی جداگانه‌ای از یکدیگر ندارند و در واقعْ لامتحصل (ماهیت) در متنِ متحصل (وجود) و در ضمنِ آن محقق می‌شود که با این فرض، ماهیتْ حیثیتی از حیثیاتِ متنِ وجود و نحوه و چگونگیِ آن محسوب می‌شود که محدودیت و تعیّنِ خاصی را در متنِ وجود نشان می‌دهد.

با توجه به مقدمه فوق درمی‌یابیم که تعدد و تغایر ماهیت و وجود، مربوط به عالمِ ذهن است نه خارج و به همین جهت است که فلاسفه، اغلب زیادت وجود بر ماهیت را ذهنی دانسته‌اند نه خارجی. در میان انواع ترکیبها، ترکیبی که تعدد و تغایرِ اجزاء آن، مربوط به ذهن باشد نه عالم خارج، ترکیب عقلی یا ذهنی نامیده می‌شود ولذا ترکیب از وجود و ماهیت، ترکیبی عقلی است نه خارجی.

از طرفی با توجه به مطالب یاد شده درمی‌یابیم که در خارج، وجود و ماهیت، دارای یک متنِ تحقق هستند که وجود، اصل آن متن و ماهیتْ نحوه آن محسوب می‌شود. در میان انواع ترکیبها، ترکیبی که در اِزایِ کلِّ مرکب، حقیقت و وجودی واحد قرار داشته باشد، ترکیب حقیقی نام دارد ولذا ترکیب از وجود و ماهیت را باید ترکیبی حقیقی دانست.

بدین ترتیب، می‌توان گفت ترکیب از ماهیت و وجود، از اقسام ترکیب حقیقی عقلی است[4] و چون ترکیب حقیقی عقلی، ترکیبی اتحادی است نه انضمامی، ترکیب از وجود و ماهیت، ترکیبی اتحادی می‌باشد نه انضمامی.[5]

گفته شد که ماهیت، محدودیتِ متن وجود است و می‌دانیم که محدودیت، ناشی از معدوم بودنِ یک چیز، از یک یا چند جهتِ خاص است؛ یعنی وقتی یک موجود از یک جهت خاص، معدوم باشد و تنها در حیطه خاصی موجود باشد، می‌گوییم محدود است. از این رو، باید گفت ترکیب از وجود و ماهیت (که همان ترکیب یک وجود با محدودیت خودش است)، ناشی از ترکیب از وجود و عدم است و به آن باز می‌گردد.[6]

از آنجا که در مباحث مربوط به واجب الوجود بالذات در فلسفه، اثبات می‌شود که واجب الوجود دارای ماهیت نیست، ترکیب از ماهیت و وجود از واجب الوجود نفی می‌شود و مختص موجودات ممکن دانسته می‌شود.[7]