در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  گذار دوم جمعيت Second Demographic Transition
نویسنده :  مريم اميني يخداني
كلمات كليدي  :  گذار دوم جمعيت، انقلاب جمعيتي، تغييرات جمعيتي، باروري زير سطح جانشيني، كاهش تعداد زنان در سن باروري، افزايش سالخوردگي
نظریه انتقال اول جمعیت که تغییرات در میزان­های موالید و مرگ‌ومیر را به موازات گذار از شرایط اقتصادی، اجتماعی و سنتی قبل از مدرن، به یک جامعه مدرن صنعتی و شهری توصیف می­کند،[1] در طول قرن 19م که چندین محقق فرانسوی، متوجه تغییراتی در خانواده­های کشورشان شدند، صورت جدیدی به خود گرفت. آن‌ها دریافتند میزان باروری نکاحی و تعداد فرزندان خانواده­ها در حال کاهش است. این همان چیزی است که بعدها تحت عنوان انقلاب جمعیتی نام گرفت.
نوتشتاین (Notestein) (1945م) به‌عنوان یکی از محققانی که، نقش اساسی، در شکل­گیری تئوری گذار جمعیت داشته، بر اهمیت کاهش مرگ‌ومیر و فرآیند مدرنیزاسیون در گذار تاکید دارد. وی بر این باور است که گذار جمعیت پدیده­ای جهانی است و همه کشورها را با هر سطحی از توسعه دربر خواهد گرفت.
بونگارت (Bongaarts) از دیگر محققان گذار، در مقاله خود این‌گونه مطرح می­کند: مردم به‌تدریج کاهش باروری را با کاهش مرگ‌ومیر تطبیق می­کنند، زیرا تعادل قدیم جمعیت به‌هم خورده و تعادل جدید با سطوح پائین باروری و مرگ‌ومیر ایجاد شده است. و اگر باروری در آینده در سطح خیلی پائین باقی بماند، حجم جمعیت سریعاً کاهش خواهد یافت.
پس از این تغییرات و مطالعات، مفهوم گذار جمعیتی دوم، در کشورهای صنعتی که به سطحی از توسعه رسیده و باروریشان در زیر سطح جانشینی قرار داشت؛ نخستین‌بار توسط ون­دكا (Van de kaa) (1986) و لستاق (Lesthaeghe) (1998) مطرح و به­كار گرفته شد.
این مفهوم برای توضیح تغییرات جمعیتی در كشورهای غربی بعد از 1950 وضـع شـد و اولین نشانه­های آن با افزایش نرخ طلاق مخصوصاً در آمریكا و كشورهای اسكاندیناوی مشاهده شد. در نیمه دوم دهه 1960 باروری در این مناطق، شروع به كاهش كرد و الگوی سن در هنگام ازدواج تغییر یافت، نسبت افراد مجرد، میزان هم‌خانگی­های قبل و بعد از ازدواج، دوران طلاق و بیوگی افزایش یافت.[2]
در این شرایط میزان مرگ‌ومیر بیش از میزان موالید، سالخوردگی افزایش، تعداد زنان در سن بارداری کاهش و باروری به زیر سطح جانشینی رسید.
چند دهه کاهش باروری در این کشورها بر ساختار سنی آنان تاثیر گذارده و این کشورها را با کاهش نیروی کار کارگری مواجه ساخته، این امر منجر شده تا این کشورها کمبودهای کارگری خود را با کارگرانی از اروپای جنوبی، ترکیه و مراکش برطرف نمایند.
ورود کارگران با خانواده­هایشان به این کشورها (برخلاف تصور سیاستمداران) موج تازه­ای از مهاجرت را در اروپا به‌وجود آورد. مهاجرتی که از دهه 1990 به بعد عامل تعیین‌کننده رشد جمعیت بوده، به‌طوری که برخی کشورها اقداماتی جهت محدود کردن تعداد مهاجران انجام دادند اما این اقدامات در نهایت تاثیر چندانی نداشته است.
پس از این تغییرات و مطالعات، لسـتاق و ون­دكـا مفهوم "گذار دوم جمعیتی" را به‌عنوان چارچوبی برای توضیح تغییرات قابل ملاحظه­ای كه در شكل خانواده و همچنین تغییرات ناشی از كاهش ناگهانی و بسیار زیاد باروری كه در اروپا غربی از دهه 1960 مشاهده شد، به‌كار بردند.
به نظر ایشان (ون دکا و لستاق) در حالی­که گذار اول نتیجه کاهش طولانی‌مدت مرگ‌ومیر است، گذار دوم نتیجه کاهش باروری به زیر سطح جانشینی می­باشد و این تفاوت اساسی بین گذار اول و دوم می­باشد.[3]
 
نظریه گذار دوم جمعیت[4]
این نظریه ناظر به تغییراتی است که در سطح ازدواج، باروری و جامعه رخ می­دهد. كاهش میزان ازدواج، افزایش سن در اولین ازدواج، افزایش هم‌خانگی­های قبل و بعد از ازدواج، افزایش طلاق و كاهش ازدواج مجدد بعد از طلاق و بیوگی از تغییراتی است که در سطح ازدواج رخ می­دهد.
كاهش باروری با به تعویق انداختن فرزندآوری، بالا رفتن سن والدین شدن، کاهش باروری به پایین­تر از سطح جایگزینی، كارآمدی وسایل پیشگیری از باروری و افزایش باروری­های خارج از ازدواج، تغییراتی را که در سطح باروری رخ می­دهد شامل می­شود.
درطول گذار دوم تغییراتی نیز در سطح جامعه رخ می­دهد، برخی از آن‌ها عبارت‌اند از: استقلال فردی، خود واقعی­سازی، دموكراسی، عدم تعهد به بخش­های حكومتی و شبكه­های جهانی و نیز سرمایه اجتماعی به سمت جلوه­های بیانگرانه و ضعف یكپارچگی اجتماعی، رفتارسازی مجدد دولت، انقلاب جنسی، از بین رفتن اقتدار مردان، رهاسازی زنان و افزایش استقلال اقتصادی زنان.
 
مراحل گذار دوم جمعیت
لستاق سه مرحله را در گذار جمیعتی دوم چنان‌كه در اروپای مركزی و شمالی رخ داده است مشخص می­كند:
مرحله آغازین؛ این مرحله بین سال­های 1955 و 1970 است که سه عنصر را شامل می­شود: اولاً در این مرحله عوامل تسریع كننده­ای در جهت افزایش روند طلاق وجود دارد. ثانیاًَ انفجار جمعیت پایان یافته، در زمینه ازدواج، طول مدت ازدواج­ها كاهش یافته و باروری در تمام سنین کاهش محسوسی داشته است كه این امر بر مبنای انقلاب در وسایل پیشگیری به‌ویژه پیشگیری­های هورمونی جدید و همچنین احیای مجدد IUD می­باشد. ثالثاً كاهش در سن ازدواج كه بین سالهای 1880 تا1920 در بسیاری از كشورهای غربی آغاز شده بود، متوقف شده و درصد افراد ازدواج كرده زیر 25 سال به‌طور قابل ملاحظه­ای كاهش یافته است.
مرحله دوم؛ بین سال‌های 1970 تا 1985 است، همخانگی­های پیش از ازدواج در بسیاری از مناطق اروپا افزایش می­یابد و درصد بالای این همخانگی­ها كاهش میزان ازدواج را جبران می­کند. همچنین باروری غیرنکاحی (نامشروع) در خارج از واحدهای زناشویی (Consensual Union) افزایش می­یابد.
مرحله سوم؛ از اواسط 1980 به بعد رخ می­دهد، با افزایش نرخ طلاق به بالاترین سطح مشخص می­شود و این امر بر كاهش ازدواج مجدد هم برای افراد بیوه و هم برای افراد طلاق گرفته (مطلقه) تأكید می­كند، همخانگی­های بعد از ازدواج و زندگی منفك از یكدیگر به‌عنوان جنبه­های جدیدی جایگزین ازدواج می­شود كه بر باروری بعد از سن 30سالگی تأثیرگذاراست. تقریباً اكثر كشورهای غربی (نه همه آن‌ها) به این مرحله رسیده­اند و كشورهای مدیترانه­ای در مرحله دوم قرار دارند.[5]
لستاق همچنین برخی از مشخصه­های این مرحله را که بر رفتار باروری تاثیرگذار است به شرح ذیل بیان می­دارد:
1) افزایش تحصیلات و استقلال اقتصادی زنان.
2) افزایش آمال و آرزوهای اقتصادی و مصرف­گرایی که تقاضا برای افزایش اشتغال زنان را به اندازه مردان در پی­دارد.
3) افزایش سرمایه­گذاری مردان و زنان برای توسعه شغل و رقابتی که بین زن و مرد در زمینه شغلی به وجود می­آید.
4) افزایش ایده­ها و نگرش­های پست‌ماتریالیستی، استقلال اخلاقی و انتخاب آزاد.
5)  تاکید بیشتر بر کیفیت زندگی و به‌خصوص اهمیت بیشتر به اوقات فراغت.
6) افزایش جدایی و طلاق.
لستاق از پیشگامان مطالعه باروری و تغییرات آن در بستر و زمینه تاریخی-فرهنگی جامعه است و معتقد است که گذار باروری در یک جامعه فقط از طریق ره­آورد آزادی و انتخاب عقلانی امکان­پذیر است و در جوامعی که این فرآیند را طی نکرده­اند همه چیز از جمله تعیین­کننده­های باروری نیز از اختیار فردی خارج است و از طریق هنجارهای فرهنگی جامعه، به‌ویژه هنجارهای نظام اجتماعی به فرد تحمیل می­گردد. بنابراین عقلانیت فردی که لازمه زندگی درجهان امروزی است در رفتار باروری آن جوامع مشاهده نمی­شود. وی در بررسی­های خود به این نتیجه دست یافت که تغییرات الگوی باروری در دوران گذار، صرفاً یک امر اقتصادی و محاسباتی نبوده، بلکه این گذار همراه با تغییر نگرش نسبت به امور این جهانی است که در غرب رخ داده است.[6]
گذار جمعیتی دوم به‌عنوان یك چارچوب مفهومی، تغییرات در روابط جنسی را مدنظر دارد و تحت عنوان تغییرات مهمی كه در روابط زناشویی و روابط خانوادگی رخ می­دهد، مطرح می­شود. در روابط خانوادگی در پس هر تصمیمی درباره داشتن یا نداشتن فرزند، ازدواج كردن یا نكردن یك سری مذاكرات و صحبت­هایی وجود دارد كه در آن انتظارات افراد (زن و مرد) و قدرت چانه­زنی آن‌ها مهم به نظر می­رسد. در گذار جمعیتی دوم تغییرات قابل ملاحظه­ای در روابط زندگی به‌وجود آمده و قدرت چانه­زنی دو طرف به صورت مساوی تقسیم شده است، همان‌گونه كه آزاد شدن زنان از سلطه و قیود نظام پدرسالاری، قدرت تصمیم­گیری آن‌ها را در امور مربوط به تشکیل خانواده و ازدواج طی این مرحله افزایش داده است. این روند به‌دنبال خود یك رویكرد جدیدی از زندگی را ارائه داد كه فارغ از زندگی پدرسالارانه بود. در این زمینه كاهش باروری و تغییرات اشكال خانواده تغییرات جدیدی هستند كه توسط نقش­های جدید زنان فهم و ادراك می­شوند، این نوع تغییرات بر اساس خودمختاری و استقلال زنان و عدم وابستگی آنها به مردان رخ داده است.[7] 
گذار جمعیتی دوم با تعهد کمتر و روابط آسیب­پذیر­تر بین زن و مرد و همچنین تاخیر نقش والدینی و کاهش بسیار زیاد باروری مشخص می­شود. به­عبارت دیگر، به تعویق انداختن ازدواج و موالید اول، افزایش همخانگی­ها، طلاق و کاهش باروری به زیر سطح جایگزینی از مشخصه­های گذار دوم محسوب می­شود.
جدول تفاوت‌های گذار اول و دوم جمعیت[8]
الف) ازدواج
ردیف
گذار جمعیتی دوم
گذار جمعیتی اول
1
 
كاهش میزان ازدواج و افزایش سن در
اولین ازدواج
افزایش میزان ازدواج و كاهش سن ازدواج
2
افزایش همخانگی های قبل و بعد از ازدواج
سطح پایین همخانگی
3
افزایش طلاق و زودرسی آن
سطح پایین طلاق
4
كاهش ازدواج مجدد بعد از طلاق و بیوگی
سطح بالای ازدواج مجدد
ب) باروری
ردیف
گذار جمعیتی دوم
گذار جمعیتی اول
1
كاهش باروری از طریق به تعویق انداختن فرزندآوری و بالا رفتن سن والدین شدن و کاهش باروری به پایین­تر از سطح جایگزینی
كاهش در باروری نكاحی از طریق كاهش باروری در سنین بالا و پایین بودن سن والدین شدن
2
كارآمدی وسایل پیشگیری از باروری
كم بودن وسایل پیشگیری و ناقص بودن فاصله­ها
3
افزایش باروری­های خارج از ازدواج
كاهش در باروری نامشروع
4
افزایش مدت‌زمان بدون فرزند ماندن افراد
نادر بودن زوجین بدون فرزند
 
 
ج) پس‌زمینه اجتماعی
گذار جمعیتی دوم
گذار جمعیتی اول
- افزایش نیازهای با نظم بالا
- استقلال فردی، خود واقعی­سازی
- ارزش­های كار و اجتماعی شدن و دموكراسی
- تعاملات متمایز و ارزش­های منفعل
- عدم تعهد به بخش­های حكومتی و شبكه­های جهانی و نیز سرمایه اجتماعی به سمت جلوه­های بیانگرانه و ضعف یكپارچگی اجتماعی
- رفتارسازی مجدد دولت، دومین موج سكولاریزاسیون، انقلاب جنسی، از بین رفتن اقتدار مردان، رهاسازی زنان
- افزایش تقارن در نقش­های جنسیتی و استقلال اقتصادی زنان
 - سازمان­دهی دوره زندگی منفعلانه و سبك­های زندگی متفاوت و آینده­ای باز
- پیش شرایط برای نیازهای اساسی ازدواج
- درآمد، شرایط شغلی، خانه­داری
- بهداشت، سواد، امنیت اجتماعی، سازمان­های بوروكراتیك و ارزش­های نظامی خشك
- افزایش عضویت در اجتماعات سیاسی و كشوری با گرایش شبكه­های جهانی و قدرت یكپارچه اجتماعی
- نظام­های هنجاری قوی توسط دولت و كلیسا، اولین ازدواج سكولاریزه شده و مراقبت­های سیاسی و اجتماعی
- جداسازی نقش جنسیتی، سیاست­های خانواده
- گذار نظم یافته زندگی و ازدواج مدبرانه و تسلط یك مدل زندگی
 


[1]. حسینی، حاتم؛ درآمدی بر جمعیت‌شناسی اقتصادی-اجتماعی و تنظیم خانواده، همدان، انتشارات دانشگاه بوعلی، 1383، چاپ دوم، ص79.
[2]. Lesthaeghe, Ron; Second Demographic Transition, U.S, March, population and development review, 2006, P62.
[3]. Van de Kaa, Dirk J; The Idea of a second Demographic Transition in Industrialized Countries, paper presented at the Sixth Welfare Policy Seminar of the National Institute of population and Social Security, Tokyo, Japan, 29 January2002.
[4]. Van de Kaa, Dirk J; Ibid.
[5] .Solsona, Pairo, Montserrat; Second Demographic Transition from a Gender Perspective: The Case of Catalonia”, Women and Families: Evolution of the Status of Women as Factor and Consequence of Changes in Family Dynamics, Maria Eugenia COSIO-ZAVALA (ed), Paris, 1997, CICRED, pp:171-190.
[6]. Lesthaeghe, Ron and van de Kaa, Dirk.J, "Twee demografische transities? (Two demographic transitions?)". Bevolking - Groei en Krimp, Mens en Maatschappij, Van Loghum Slaterus, Deventer: van Loghum-Slaterus, 1986, p: 9-24.
[7] .Solsona, Pairo, Montserrat," Second Demographic Transition from a Gender Perspective: The Case of Catalonia”, Women and Families: Evolution of the Status of Women as Factor and Consequence of Changes in Family Dynamics, Maria Eugenia COSIO-ZAVALA (ed), Paris, CICRED, 1997, pp: 171-190.

 


3.5/5 - (2)
 
 
 
1393/08/09
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas