حرکت در وضع

كلمات كليدي : حركت، وضع، حركت انتقالي، حركت افلاك، حركت أيني

نویسنده : حسن رضايي

وضع در لغت به معنای وضعیتی است که یک شیء دارد.[1] در اصطلاح فلسفی عبارتست از هیئتی که از نسبت اجزای یک شیء به یکدیگر و نسبت مجموع اجزای آن با خارج پدید می‌آید[2] و حرکت وضعی، حرکتی است که در آن، نسبت اجزای شیء‌ با اجزای مکانش تغییر بکند.[3]وقوع حرکت در مقوله وضع، امر روشنی است؛ مانند حرکت کره بر محور خود و به دور خود.[4]زیرا وقتی کره به دور خود می‌چرخد، نسبت نقطه‌ای که بر سطح آن فرض می‌شود به خارج آن، به تدریج و به طور پیوسته تغییر می‌کند و این تغییر تدریجی اجزای کره به خارج، موجب می‌گردد که وضع کره نیز تغیر کند.[5]

این نوع از حرکت، پیش از بوعلی سینا، ناشناحته بود و آنرا از انواع حرکات انتقالی (حرکت در أین) به شمار می‌آوردند و بوعلی سینا اولین فیلسوفی بود که حرکت وضعی را حرکتی مستقل از حرکت انتقالی اعلام کرد.[6]پس از او، فلاسفه اسلامی این بحث را به عنوان یکی از حرکات مطرح کردند و در مورد آن به بحث پرداختند.[7] هر چند هنوز عده‌ای، این حرکت را از نوع حرکت انتقالی و أینی می‌دانند.[8]

حرکت وضعی یا ارادی است؛ مثل حرکت ارادی انسان به دور خود یا غیر ارادی، مثل حرکت کره به دور خود. حرکت غیر ارادی هم به حرکت طبیعی و قسری تقسیم می‌شود؛ زیرا این حرکت، یا به مقتضای طبیعت شیء است یا در اثر نیروی جبری از بیرون پدید آمده است.[9]البته حرکت قسری نیز، خواه مستند به نیروی مجبور کننده باشد و خواه به شیء مجبور شده (مقسور)، بالاخره از طبیعت جسم صادر می‌شود. پس هر حرکتی،‌ مستند به طبیعت می‌باشد و بر این اساس، طبیعت به عنوان مبدأ فاعلی برای حرکت اجسام، معرفی شده است. یعنی هر حرکتی،‌ مبدأ میلی دارد که یا از خواص طبیعت جسم است و یا به واسطه تاثیر طبیعت دیگری در آن پدید می‌آید.[10]حرکت وضعی از حرکت مکانی مستقل است و اصلا حرکت مکانی (أینی)، است که به حرکت وضعی باز می‌گردد و أین در واقع داخل در مقوله وضع است؛ زیرا وضع عبارتست از هیئتی که از نسبت اجزای یک شیء به یکدیگر و نسبت مجموع اجزای آن به خارج پدید می‌آید و "أین" عبارتست از هیئتی که از نسبت مجموع اجزای شیء به مکان پدید می‌آید و قید خارج که در تعریف مقوله وضع آمده است شامل مکان که در تعریف مقوله أین آمده است نیز می‌گردد. بنابراین می‌توان گفت که أین در مقوله وضع مندرج است و قسمی از آن به شمار می‌رود.[11]در مقابل، عده‌ای معتقدند که حرکت مکانی اصالت دارد و حرکت أینی به آن باز می‌گردد؛ زیرا هرچند در حرکت وضعی، مکان کل جسم تغییری نمی‌یابد ولی اجزای جسم متحرک، تدریجا جابه‌جا می‌شود و مثلا جزیی که در سمت راست واقع شده به سمت چپ می‌رود و یا جزیی که در بالا واقع شده به پایین می‌آید.[12]البته فلاسفه در رد این قول به حرکت افلاک استناد می‌کنند که مکان ندارد ولی در عین حال دارای حرکت است، پس حرکت آنرا نمی‌توان حرکت مکانی و أینی دانست.[13]

فلاسفه،‌ حرکت أینی و مکانی را متقدم بر سایر حرکات و با دوام‌ترین نوع از حرکات می‌دانند؛ چون با توجه به اینکه حرکات کمی و کیف در مکان انجام می‌شوند و حرکت مکانی نیز قسمی از حرکت وضعی است، پس حرکت وضعی بر همه حرکات تقدم دارد و چون مصداق این حرکت ‌(حرکت در افلاک) از ازل بوده و تا ابد ادامه خواهد داشت پس این حرکت بادوام ترین نوع از حرکات است.[14]