در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  جهل
نویسنده :  علي اصغر نجابت
كلمات كليدي  :  جهل بسيط، جهل مركب، جهل تصديقي، جهل تصوري، مطابقت با واقع
  پزشکان در دوران تحصیل خود زمان زیادی را صرف یادگیری انواع آفت­ها و بیماری­ها می­کنند؛ آنان تلاش می­کنند بفهمند که انسان­ها از چه چیزهایی و از چه راههایی آسیب می­بینند و چه خطراتی بدن آدمی را تهدید می­کند؛ پزشکان با بکارگیری همین اطلاعات از بیمار شدن انسان­ها جلوگیری کرده و آنها را درمان می­کنند.
  وظیفه یک منطق­دان نیز بسیار شبیه یک پزشک است؛ در واقع منطق­دانان تلاش می­کنند تا انسان­ها دچار انحراف­ها و بیماری­های فکری و اعتقادی نشوند، به همین دلیل شناخت نقاط آسیب پذیر "فکر" انسان، برای منطق­دانان بسیار ضروری است.
  با کمی تامل، متوجه می­شویم که اصلی­ترین و مهمترین نقطه ضعفی که فکر انسان­ها در طول تاریخ از آن آسیب دیده، «جهل» است؛ در واقع همه متفکران اعتراف می­کنند که «جهل» منشا بیشتر کج روی­ها و انحرافات بشر، در حوزه فکر و اندیشه بوده است؛ به همین دلیل برای یک منطق­دان که تلاش می­کند «فکر و اندیشه» انسان ها را از به خطا افتادن پاک نگه دارد، بررسی و تحقیق درباره "جهل" بسیار لازم و پر اهمیت است.
 
تعریف جهل
   از نظر لغوی، «جهل» به معنای «ناآگاهی» یا «ندانستن» است و در مقابل مفهوم «علم» به کار می­رود[1]؛ اما از نظر اصطلاحی "جهل" دارای معانی فراوان و متفاوتی است.
  اصطلاح " جهل " گاهی در مقابل مفهوم «علم» و گاهی نیز در مقابل مفهوم «عقل» قرار می­گیرد. همچنین شواهدی وجود دارد که نشان می­دهد اصطلاح "جهل" در گذشته، در مقابل مفهوم «حلم» به کار می­رفته است.[2]
  علاوه بر این، از نظر تاریخی نیز دیدگاه­ها و عقاید فراوان و حتی متضادی درباره این مفهوم وجود دارد؛ به عنوان نمونه «جهل» در نگاه بیشتر دانشمندان پدیده­ای مذموم و ناپسند به شمار می­آید، اما عده­ای از متفکران، مانند عالمان متصوفه، «جهل» را  امری مورد قبول و حتی پسندیده می­دانستند.[3]
  وجود این دامنه وسیع از مفاهیم و دیدگاه­ها، نشانگر دشواری و پیچیدگی تحقیق درباره مفهوم «جهل» است، اما خوشبختانه آنچه در این نوشتار برای ما اهمیت دارد بررسی مفهوم «جهل» در علوم عقلی و به خصوص در دانش منطق است؛ به همین دلیل نیازی به بررسی اصطلاح «جهل» در معنی وسیع آن نیست.
  در حوزه علوم عقلی، اصطلاح «جهل»  تقریبا در همان معنی لغوی به کار برده می­شود؛ یعنی "جهل" در علومی مانند فلسفه و منطق، " اصطلاحی است که در مقابل مفهوم «علم» به کار رفته و به معنی ندانستن یا ناآگاهی است".[4]
  اگر بخواهیم کمی دقیق­تر نگاه کنیم، باید بدانیم که اصطلاح «جهل» در محدوده علوم عقلی، رابطه بسیار تنگاتنگی با مفهوم وتعریف «علم» دارد؛ یعنی برای درک معنی اصطلاحی «جهل» در این علوم، باید مفهوم «علم» نیز به درستی شناخته شود.
  با توجه به اینکه در دانش منطق، "علم" به معنی « آگاهی داشتن و دست یافتن به واقعیت­های خارج از ذهن است»، «جهل» نیز در این دانش، به معنی «نادانستن و دست نیافتن به واقعیت های خارجی» خواهد بود.[5]
  البته باید توجه داشت که در این حوزه، " جهل" زمانی اتفاق می افتد که توانایی بدست آوردن علم وجود داشته باشد؛ یعنی در علوم عقلی به هر گونه " ندانستی" جهل گفته نمی­شود، بلکه " ندانستن"  زمانی تبدیل به جهل می­شود که در کنارش امکان دانستن  نیز وجود داشته باشد.[6]
  به طور مثال از نظر یک منطق دان، هیچ انسانی در مورد ذات خداوند «جاهل» نیست؛ زیرا دست یافتن به کُنه خداوند برای هیچ انسانی امکان ندارد، به همین دلیل ندانستن آن نیز "جهل" به حساب نمی­آید؛ بر این اساس حیوانات و اجسام نسبت به هیچ چیز جاهل نیستند و به طور کلی جهل در مورد این موجودات مطرح نخواهد شد.
 
انواع جهل
   همانطور که گفته شد در دانش منطق میان «جهل» و «علم» نوعی تقابل وجود دارد؛ بنابراین، به نظر می­رسد همه دسته بندی­هایی که در منطق برای «علم» مطرح می­شود، برای «جهل» نیز مطرح شود. اما واقعیت اینگونه نیست؛ زیرا «جهل» یک مفهوم عدمی است؛ یعنی محتوای تمام «جهل» ها، " نبودن و عدم" است و روشن است که در "عدم" نیز تفاوتی وجود ندارد؛ یعنی محتوای تمام جهل­ها یکی است و جهل­ها از این نظر با هم هیچ تفاوتی ندارند.
  برای توضیح این مطلب می­توان دو جعبه خالی را مثال زد؛ این دو جعبه ممکن است از نظر شکل و اندازه با هم متفاوت باشند، اما از نظر محتوا هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند؛ زیرا محتوای هر دو جعبه خالی است. بر همین اساس در مورد جهل نیز تنها تقسیم هایی مطرح می­شوند که به شکل و قالب «جهل» باز می­گردند؛ زیرا محتوای همه جهل­ها عدم است.[7]
  از میان دسته­بندی­های ساختاری نیز دو تقسیم از دیگر دسته­بندی­ها مهم­تر بوده که یکی تقسیم جهل به"تصوری و تصدیقی" و دیگری تقسیم آن به "بسیط و مرکب" است؛ بر همین اساس در این نوشته که فرصت پرداختن به تمامی دسته­بندی­ها نیست، تنها همین دو تقسیم مورد بررسی قرار می­گیرند.
­­­­­­­­­­
1- جهل تصوری جهل تصدیق
  همانطور که" علم " در دانش منطق، به دو شاخه اساسی «تصور» و «تصدیق» تقسیم می­شود، «جهل» نیز بر همان اساس، به دو شاخه «جهل تصوری» و «جهل تصدیقی» تقسیم می­شود؛[8] 
 
جهل تصوری
  درک مفهوم «جهل تصوری» با توجه به تعریفی که منطق دانان از تصور ارائه می­دهند، کار چندان دشواری به نظر نمی­آید؛ «جهل تصوری» به جهلی گفته می­شود که در آن انسان در مورد یک مفهوم هیچ اطلاعی ندارد و حتی تصویر آن نیز در ذهنش وجود ندارد[9]؛ به طور مثال کودکی که تا کنون میوه «کیوی» را ندیده و هیچ تصوری از آن ندارد، نسبت به این میوه «جهل تصوری» دارد. 
  این نوع جهل در همه انسان­ها وجود دارد و به جز در موارد بسیار اندک، موضوع ناپسند و مذمومی به حساب نمی­آید؛ ناپسند نبودن «جهل تصوری» به این دلیل است که انسان­ها معمولا با مفاهیمی آشنا هستند که در زندگی روزمره خود با آنها سر و کار دارند؛ بنابراین تقریبا هیچ انسانی وجود ندارد که از تمام مفاهیم اطلاع داشته و همه تصورات در ذهنش وجود داشته باشد؛ یعنی حتی دانشمندان علوم مختلف نیز به صورت گسترده­ای گرفتار «جهل تصوری» هستند. به طور مثال اگر از یک فیزیکدان در مورد یک مفهوم تخصصی اقتصاد مانند «نظام تهاتری» سوال شود، به راحتی می­گوید نمی­دانم چیست و به همین ترتیب نیز در ذهن یک اقتصاددان هیچ­گونه تصوری از یک  «اَبَرنو اختر» وجود ندارد.
 
جهل تصدیقی
  در مقابل «جهل تصوری»، «جهل تصدیقی» قرار دارد؛ می­دانیم که مشهور منطق­دانان تفاوت اصلی میان تصور و تصدیق را در وجود "حکم" می­دانند؛[10] بر همین اساس تفاوت اساسی میان «جهل تصوری» و «جهل تصدیقی» نیز در "حکم به عالم خارج" است.
  با توجه به این تفاوت، روشن می­شود که در «جهل تصدیقی» برخلاف «جهل تصوری» موضوع مسئله به هیچ وجه مجهول نیست بلکه انسان تصور روشنی از موضوع مسئله در ذهن خود دارد؛ اما "حکم" آن موضوع در ذهنش مجهول است.
  به طور نمونه بسیار اتفاق می­افتد که از شما می­پرسند "ساعت چند است؟" و شما در جواب می­گویید: "نمی دانم". در این مثال ذهن شما موضوع مسئله را به روشنی می­داند، یعنی مفهوم ساعت و مفهوم اینکه اکنون چه ساعتی است، برای شما کاملا روشن است؛ اما حکم مسئله در ذهن شما مجهول است.
 
 2- جهل مرکب وجهل بسیط
   دسته­بندی دیگری که برای جهل مطرح می­شود، تقسیم آن به «مرکب» و «بسیط» است؛ این تقسیم از دسته­بندی قبلی پیچیده­تر و مهم­تر است و اختلافات بیشتری نیز در این دسته­بندی وجود دارد.
  اولین اختلاف در این دسته­بندی، بحث بر سر اصل وجود چنین تقسیمی است. البته مشهور منطق دانان وجود این تقسیم را قبول دارند و معتقدند «جهل مرکب» و «جهل بسیط» از یک «جنس»  بوده و دارای ریشه مشترکی به نام «جهل» هستند؛ بنابراین به وسیله یک ملاک می­توان تقسیم «جهل» به "مرکب" و "بسیط" را توضیح داد[11]
  منطق­دانان در توضیح ملاک این تقسیم می­گویند: انسان­ها گاهی متوجه هستند که جهل دارند و گاهی نیز متوجه نیستند که جهل دارند، بلکه خیال می­کنند علم دارند؛[12] مانند دو دانش­آموز که از جلسه امتحان بیرون می­آیند و یکی نمی­داند که امتحانش را خوب داده یا بد داده است؛ اما دیگری خیال می­کند امتحانش را خوب داده، ولی واقعیت این است که امتحانش را خوب نداده است.
  در دانش منطق به حالت دانش­آموز اول «جهل بسیط» و به حالت دانش­آموز دوم «جهل مرکب» گفته می­شود و این تفاوت در نگاه بیشتر منطق­دانان ملاک تقسیم جهل به "مرکب" و "بسیط" است.[13]
  در مقابل عده­ای دیگر از متفکران، این دو نوع جهل را از یک «جنس» نمی­دانند، بلکه معتقدند لغت "جهل" به صورت مشترک لفظی برای این دو مفهوم به کار گرفته می­شود.[14] در واقع این منطق­دانان معتقدند، «جهل مرکب» از جنس اعتقاد است، اما «جهل بسیط» از جنس عدم اعتقاد؛ بنابراین ریشه مشترکی میان این دو حالت وجود ندارد تا به وسیله یک ملاک بتوان آن را تقسیم کرد.
  این گروه از منطق­دانان معتقدند جهل یک مفهوم "عدمی" است، بنابراین نمی­تواند هیچ اعتقادی را شامل شود، اگرچه که آن اعتقاد مخالف با واقع باشد؛ به همین دلیل برخی از این منطق­دانان "جهل مرکب" را به عنوان شاخه­ای از علم قلمداد می­کنند و در تقسیماتی که برای علم مطرح می­شود از «جهل مرکب» نیز نام می­برند.
  با وجود این اختلافات، همه متفکران وجود این نوع جهل را قبول دارند و به هر دوی این حالت­ها "جهل" می­گویند؛ زیرا در هر دوی آنها، انسان به واقعیت دسترسی پیدا نمی­کند، بنابراین در حقیقت گرفتار «جهل» است.
 
جهل بسیط
   با توجه به مثال دو دانش­آموز، روشن می­شود که «جهل بسیط» حالت شخصی است که موضوعی را نمی­داند و نظری نیز درباره آن ندارد؛[15]یعنی اگر از او در مورد موضوع مجهول سوال شود، در جواب خواهد گفت: نمی­دانم. چنانکه اگر از دانش­آموز اول می­پرسیدم امتحانش را خوب داده است یا بد، در پاسخ  می­گفت: نمی­دانم؛ همچنین هر دو مثالی که در «جهل تصوری» و «جهل تصدیقی» بیان شد، از نوع "جهل بسیط" بودند؛ زیرا در آن مثال­ها نیز اشخاص به ندانستن خود آگاه بوده و به آن اعتراف می­کردند.
  بنابراین اگر کمی دقت کنیم، متوجه می­شویم که ساده­ترین تعریف برای «جهل بسیط»، "ندانستن" است؛[16]یعنی تمام حالت­هایی که در گفتگوهای روزمره به آنها ندانستن گفته می­شود، "جهل بسیط" است و همین جهل، انسان را وادار به پرسش و تحقیق کرده و باعث پیشرفت وی می­شود.
 
جهل مرکب
  «جهل مرکب» بر خلاف «جهل بسیط» کمی پیچیده و دشوار است،.به همین دلیل نام "مرکب" را برای آن انتخاب کرده­اند؛ برای توضیح این نوع جهل  نیز می­توان از مثال دو دانش­آموز کمک گرفت؛ بر اساس آن مثال، «جهل مرکب» حالت انسانی است که خیال می­کند موضوعی را می­داند، اما دانسته­های او با عالم خارج مطابقت ندارد؛ یعنی در واقع او نمی­داند، اما خیال می­کند که می­داند.
  بنابراین هنگامی که شخصی در موضوعی «جهل مرکب» دارد، اگر از وی در مورد آن موضوع سوال شود، در پاسخ خواهد گفت که جواب را می­داند، اما پاسخی که به شما می­دهد صحیح نخواهد بود.
  به طور مثال بسیار اتفاق افتاده است که از کسی می­پرسیم "ساعت چند است؟" و او بدون نگاه به ساعتش، ساعت را می­گوید؛ اما وقتی ساعت خود را نگاه می­کند پاسخ خود را اصلاح می­کند. این شخص در لحظه اول «جهل مرکب» داشته است؛ زیرا به خیال خود ساعت را می­دانسته است، اما در واقع ساعت را نمی­دانسته است اما پس از نگاه به ساعت، جهل مرکبش از بین می­رود.
  بر اساس آنچه گفته شد، «جهل مرکب» بسیار شبیه به علم است و تنها تفاوت اساسی آن با علم را می­توان در "تطابق با واقع" دانست؛[17] به همین علت، منطق­دانان اساسی­ترین ویژگی «جهل مرکب» را مطابق نبودن دانسته­های انسان با واقع می­دانند؛ همچنین با توجه به این ویژگی، روشن می­شود که جهل مرکب تنها در شاخه "جهل تصدیقی" اتفاق می­افتد؛ زیرا تنها در تصدیقات است که انسان درباره عالم واقع حکم می­کند.
 
 
 


  جوهری، اسماعیل بن حماد؛ الصحاح، محقق محمد زکریا یوسف، دارالعلم للملایین، بیروت، چهارم، 1990، ج 5، ص349 [1]
  ناصری مفدم، حسین؛  مقاله جهل، دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دانشنامه جهان اسلام، اول 1386، جلد 11 ص 29[2]
  سجادی، سید جعفر؛ فرهنگ معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، سوم، 1373، ج 1، ص 669[3]
  شیرازی، صدر الدین محمد؛ الحکمه المتعاله فی اسفار العقلیه الاربعه، بیروت، دارالاحیاء التراث، سوم، 1961، ج 3، ص 287[4]
  طوسی، خواجه نصیرالدین ؛ شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغه، اول، 1375، ج 2، ص 316 [5]
   مظفر، محمد رضا؛ المنطق، قم، انتشارات اسماعیلیان، چاپ هشتم 1378، ص41[6]
  طوسی، خواجه نصیرالدین ؛ پیشین، ج 1، ص 23[7]
  ابن سینا،حسین بن عبدالله؛ الشفاء ( المنطق)، تحقیق سعید زائد،کتابخانه آیه الله مرعشی نجقی، قم، 1404، ص 17[8]
  ابن سینا، حسین بن عبدالله؛ الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغه، اول، 1375، ص 2[9]
  برای اطلاعات بیشتر به مدخل های تصور و تصدیق مراجعه نمایید.[10]
  برای اطلاعات بیشتر به مدخل " شروط تقسیم" مراجعه نمایید.[11]
  آل یاسین، جعفر؛ الفارابی فی حدوده و رسومه، عالم الکتب، بیروت، اول، 1405، ص 191[12]
  مظفر، محمد رضا، پیشین، ص 42[13]
  التهانوی، محمد علی؛ کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ناشرون، بیروت، اول، 1996، ج 1، ص 599 [14]
 الساوی، عمربن سهلان؛ البصائر النصریه فی علم المنطق، تحقیق حسن نراقی، تهران، شمس تبریزی، اول، 1383، ص 461   [15]
  جرجانی، میرسید شریف؛ کتاب التعریفات، تهران، ناصر خسرو، چهارم، 1370، ص 36[16]
  شیرازی، قطب الدین؛ دره التاج، تصحیح دکتر محمد مشکاه، تهران، حکمت، سوم، 1369، ص 295[17]

 


3.7/5 - (13)
 
 
 
1393/07/30
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas