در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  ليبراليسم (liberalism)
نویسنده :  سيده فاطمه جوادي زاويه
كلمات كليدي  :  ليبراليسم، ليبرال، آزادي خواهي، اصالت آزادي، ليبراليسم نو، ليبراليسم كلاسيك، ليبراليسم دموكراسي
  واژه لیبرالیسم از ریشه لاتین liber به معنای آزادی گرفته شده است. لیبرالیسم یا آزادی­خواهی، مجموعه روش­ها و ایدوئولوژی­هایی است که هدفشان فراهم کردن آزادی هرچه بیشتر برای فرد می­باشد. هواداران و پیروان چنین عقایدی را معمولا آزادی­خواه (لیبرال)[1] می­نامند.[2] لیبرال­ها بر این اعتقادند که انسان، آزاد به دنیا آمده و صاحب اختیار و اراده است و مجاز می­باشد خود را به هر اندازه که ممکن است به نحو آزاد پرورش دهد. لذا می­توان لیبرالیسم را مکتب یا فلسفه آزادی­طلبی نامید.[3]
  اصطلاح لیبرالیسم نخستین­بار در سال1823 توسط کلودبواست مورد استفاده قرار گرفت؛ اما جنبش فکری که به این نام خوانده می­شود مقدم بر این تاریخ است و چه بسا بتوان گفت که لیبرالیسم با پیوند زوال­ناپذیری که با آزادی دارد به قدمت نبرد انسان برای به رسمیت شناختن آزادی خویش است.[4] اما لیبرالیسم به مفهوم امروزی، محصول انسان گرایی و فردگرایی عصرجدید است، و ریشه در رنسانس و جنبش اصلاح دینی دارد.[5]
 
سیر پیدایش و تحول لیبرالیسم
1. مرحله­ آغازین: از نظر تاریخی لیبرالیسم آغازین به شکل یک جنبش ضد استبدادی بروز کرد. لیبرالیسم در ابتدای امر دارای دو بعد فکری و اجتماعی بود.
الف. بعد فکری: در این دوره بدون اینکه نامی از تکوین یک مکتب یا ایدئولوژی باشد، آراء لیبرالی در اندیشه­های افرادی مانند مارتین لوتر[6] و جان کالون[7] که نهضت اصلاح دینی در غرب را رهبری می­کردند، ظاهر شد. در این مرحله مبانی فلسفی، معرفت شناسی و اخلاقی لیبرالیسم به صورت غیر منسجم و پراکنده در آراء اندیشمندان عصر رنسانس مطرح گردید.
ب. بعد اجتماعی: در این مرحله که به دلیل اقدامات ضد دینی و خودسرانه آباء کلیسا که به نام دین توجیه می­شد و انحرافات گسترده­ای که در مسیحیت به وجود آمد، جنبشی تحت عنوان "اصلاح دین" پدید آمد. نتیجه این نهضت، پیدایش فرقه پروتستان بود. پروتستانتیزم[8] با تأکید بر فردگرایی و حذف واسطه بین انسان و خدا، همچنین تساهل و تسامح و آزادی، پشتوانه­ای برای لیبرالیسم گردید. لیبرالیسم علاوه بر نفی استبداد کلیسا، علیه خودکامگی و استبداد حکام نیز به پا خواست.[9]
2. لیبرالیسم کلاسیک:[10] این مرحله که شامل قرن­های 17، 18 و 19 است،  عصر تدوین لیبرالیسم به عنوان یک مکتب می­باشد.[11] لیبرالیسم در این مرحله، با اشکال سنتی قدرت مخالفت ورزیده و از بسط حیطه اختیار و انتخاب فرد تا حد ممکن  طرفداری می­کند.[12] در این دیدگاه، دولت تهدید عمده­ای برای فرد و آزادی او به شمار می­رود.[13]
3. لیبرالیسم مدرن: این نسل از لیبرال­ها بر این باورند که دولت باید برای تضمین آزاد زندگی کردن در یک سطح مناسب، در امور جامعه دخالت کند و ضمن حراست از آزادی و حق مالکیت، با فراهم کردن "برابری در فرصت­ها" این حقوق را در بین مردم گسترش دهد،[14]
4. لیبرالیسم نو:[15] لیبرالیسم نو مجموعه­ای از گرایش­های جدید است. این نوع لیبرالیسم به گسترش دستگاه دولتی حمله کرده و برخی از ایده­آل­های لیبرالیسم کلاسیک را احیا نمود.[16]
 
مهمترین اصول و ارزش­های لیبرالیسم
1. آزادی: اعتقاد راسخ به وجوب آزادی برای نیل به هر هدف مطلوبی صفت بارز لیبرالیسم در همه دوره هاست.[17] لیبرالیسم غالبا آزادی را به­گونه­ای منفی و به مثابه­ی شرایطی که در آن شخص مجبور نیست، مقید نیست، و در امورش دخالت نمی­شود، تعریف می­کند.[18] از نظر لیبرالیست­ها انسان آزاد به دنیا آمده و باید از هر قید و بندی جز آنچه خود برای خود تعیین می­کند، آزاد باشد و احکام دینی و اخلاقی، به عنوان مجموعه­ای از ارزش­های دریافت شده از مافوق، آزادی انسان را سلب می­کنند[19] و فرد باید حق داشته باشد اعتقادات خود را برگزیند، در ابراز این عقاید برای عموم آزاد باشد و بتواند بر اساس آن امور عمل کند؛ البته تا جایی که با حقوق دیگران و چارچوب قانون موجود سازگار باشد.[20]
2. فردگرایی: این مفهوم فرد را واقعی­تر و  مقدم بر جامعه بشری تلقی می­کند. همچنین در مقابل جامعه یا هر گروه دیگر، برای فرد ارزش­ اخلاقی والاتری قائل است. طبق این نگرش، حقوق و خواست­های فرد مقدم بر حقوق و خواست­های جامعه قرار می­گیرد[21] و فرد به منزله فاعل خودمختار به شمار می­آید که دلیل وجودی خود و اندیشه خویش را در هستی خود جست­وجو می­کند، نه در اصول متعالی و ورای اجتماع.[22] در واقع فردگرایی هسته متافیزیکی و هستی­شناختی لیبرالیسم است و دیگر اصول و ارزش­های لیبرالیسم از قبیل آزادی، مدارا و ... از این اصل ناشی می­شود.[23]
3. سکولاریزم: سکولار بدین معنا است که آنچه به این جهان تعلق دارد، به همان اندازه از خداوند و الوهیت دور می­باشد. بر این اساس سکولاریزم به معنای جدایی بین حوزه غیر مقدس (دنیا) از حوزه مقدس (دین) است.[24]
4. تساهل و تسامح: این واژه مترادف با کلماتی همچون مدارا، آسان­گیری و مانند آن است. از نظر تعریف اصطلاحی منظور آن است که دولت، جامعه یا فرد نباید در عقاید و اعمال دیگران هرچند مورد پسند و تأیید او نباشد، مداخله کند و اگر خواهان جامعه­ای مداراگر باشیم، باید عدم قطعیت، بی­تفاوتی و حتی بی­عاطفگی را بر سایر امور ترجیح.[25] بر اساس این آموزه نمی­توان به کسی عقیده یا باوری را تحمیل کرد یا وی را از آن بازداشت.[26] تساهل و تسامح شامل حوزه­های اخلاق، دین، فلسفه و سیاست میباشد.
5: خردگرایی: دفاع لیبرالیسم از آزادی پیوند تنگاتنگ با اعتقاد به خرد دارد. لیبرالیسم بخش اعظمی از طرح عصر روشنگری را تشکیل داده و خردگرایی عصر روشنگری از را­ه­های گوناگون در لیبرالیسم تأثیر گذاشته است. در ابتدای امر، ایمان لیبرالیسم به فرد و آزادی را تقویت کرده تا جایی که افراد بشر خردمند هستند و توانایی این را دارند که بهترین منافع خود را بشناسند و نیروی عقل به انسان­ها توانایی عهده دار شدن زندگیشان را می­دهد. از این رو خردگرایی، انسان را از سلطه سنت و عادات می­رهاند.[27] 
6.اومانیسم: این اصطلاح را به اصالت انسان، انسان محوری یا انسان گرایی و مانند آن ترجمه کرده­اند. بر اساس این اصل، انسان در مرکز آفرینش قرار گرفته­  و به او اصالت داده می­شود. بنابراین، شخصیت انسان و شکوفایی او بر همه چیز مقدم است
 
لیبرالیسم از نگاه معرفت­شناختی
  علم­گرایی مبتنی بر تجربه و عقل را می­توان مبنای معرفت­شناختی تفکر لیبرالی دانست. این مبنا زمینه لازم برای نقد و حمله به احکام کلیسایی را فراهم کرده و بعدها ملاک و معیار روشنگری و جداکننده اصول جدید از سنت­ها و امور دینی گردید. اندیشمندان لیبرال، علم­گرایی را در مقابل جزم­اندیشی و مطلق­انگاری فرض کرده و سپس با تعمیم آن به بیشتر حوزه­های زندگی، آن را بر دو پایه تجربه و عقل قرار دادند.
در روش تجربی، منشأ و منبع کلیه معلومات انسانی تجربه حسی و وجدانی می­باشد و مفاهیم، اصول و معلومات ماقبل تجربه در انسان وجود ندارد. در کنار تجربه­گرایی، عقل­گرایی نیز بخشی از تاریخ معرفت­شناختی لیبرالسم را تشکیل می­دهند. به­گونه­ای که معرفت باید با کمک عقل نیروی مدرکه­ای که فراتر از حواس ظاهری است توجیه شود.
  لیبرالیسم در بعد معرفت­شناختی با اتکا بر مجموعه­ای از روش­های تجربی و عقلی در نهایت به پوزیتیویسم منطقی و تجربه­گرایی افراطی که بر عدم قطعیت در علوم تأکید دارد، می­رسد.[28] بر این اساس، اصل معرفت و حقيقت، موضوعي نسبي، متغير و غير قابل اعتماد و داوري بوده و شناخت، امري كاملاً شخصي می­باشد. واقعيت، صرفاً همان مادي است و ارزش ها و مابعدالطبيعه، همه به نوعي غيرواقعي هستند[29].
  نسبی­گرایی معرفتی در لیبرالیسم هماهنگ با دو ویژگی دیگر این مکتب یعنی پلورالیسم و تساهل است و در سایه این اصل هیچکس نمی­تواند حقانیت را در انحصار خود بداند و بر آن پافشاری کند و به تعداد عقاید، اقوال و اندیشه­ها، حقیقت وجود دارد.[30]
 
لیبرالیسم و دین­شناسی
1.لیبرالیسم و دین: لیبرالیسم در تاریخ تطور خود دو نوع برخورد کلی با دین و دیانت داشته است:
الف: طریق نفی و انکار آشکار و الحادی.
ب: طریق حفظ برخی ظواهر و مسخ باطنی دین و تغییر اندیشه دینی و مجموعه­ای از برخی تعالیم شخصی و حذف شِئونات اخلاقی آن. در این روش لیبرال­ها تلاش می­کردند.[31]
2.الهیات لیبرال: پیشرفت های علوم تجربی و رشد سریع فنون و تكنیك در دو قرن اخیر از یك سو، و نارسایی مفاهیم كلامی و تعارض أدیان اهل كتاب با دستاوردهای دانش های تجربی از سوی دیگر، دین باوران غربی را با مشكلات انبوه و دشواری مواجه ساخت. هر یك از نحله های مذهبی یا فلسفی در مقابل این تهاجم گسترده به مقابله یا واكنش پرداختند و در این جنگ و گریز، نگرش های معرفت شناختی و الهیاتی نوین به ظهور رسید.
  در اواخر قرن هیجدهم و نوزدهم، عقل­گرایان كتاب­هایی با این مضمون نوشتند كه معجزات و عوامل طبیعی كتاب مقدس، دیگر اعتباری ندارد. به اعتقاد آنان، تمامی این وقایع، داستان­ها و اساطیری هستند كه در دوره بین مرگ عیسی و نوشته شدن اناجیل بوجود آمده­اند و تا آنجا پیش رفتند كه مدعی خیالی بودن تمام انجیل شدند. این شیوهِ برخورد با انجیل كه بر جنبه انسانی و اخلاقی مسیحیت تاكید داشت و از جنبه متافیزیكی و ماوراء طبیعی آن صرف نظر می­كرد، ثمره عقاید كانت و دوره روشنگری بود كه ضربه مهلكی بر متافیزیك و الهیات قدیمی وارد كرد. این دیدگاه ها درمورد تعالیم كتاب مقدس باعث شكل گیری نهضتی با عنوان الهیات لیبرال یا آزاد اندیش  شد كه با عوامل ماوراء طبیعی مسیحیت شدیدا مخالف بود، و فقط بر تعالیم عالی اخلاقی آن تكیه می كرد و از نظرطرفداران آن، عیسی یك معلم برجسته محبت و اخلاق بود، كه فقط دنبال تعلیم اخلاق نبود بلكه دنبال ایجاد زندگی اخلاقی در همه بود[32].
  معمار این شیوه نوین، فریدریش شلایر ماخر[33] است که غالبا او را مؤسس کلام لیبرال و اعتدالی[34] می­دانند. به نظر وی مبنای دیانت نه تعالیم وحیانی است، چنانکه در سنت مطرح است، نه عقل معرفت­آموز، چنانکه در الهیات طبیعی(عقلی) مطرح است، و نه حتی ارادهِ اخلاقی، چنانکه در نظام فلسفی كانت مطرح است،  بلكه در انتباه دینی است[35] و ارزش كتاب مقدس فقط در این است كه سابقه احوال و تجارب دینی یعقوب،‌ مسیح و سرگذشت مومنان اولیه را بیان می­كند و هر كدام از ما باید خودمان خدا را تجربه كنیم. شلایرماخر مذهب را به ساحت احساسات و تجربه شخصی انسان­ها متعلق می­دانست و همه امور، حتی كتاب مقدس را گونه­ای از تجربه شخصی مومنان می­شمرد[36].
 
نقد و بررسی
  لیبرالیسم در غرب از آغاز رشد تا دوره تکاملش، هیچ­گاه در عمل به رهایی غرب از کلیه قیود و بند­ها نینجامید. درست است که لیبرالیسم در زمینه دین، کمرنگ شدن و یا سست شدن نفوذ کلیسا و تزلزل پایگاه روحانیت دینی غرب را در پی داشت، اما دیری نپایید که غرب در قید و بند الوهیت­انگاری انسان و انسان­مداری خویش گرفتار آمد. و درست است که لیبرالیسم در زمینه اخلاق نوید رهایی غرب از آداب و رسوم و سنت­های دست و پا گیر اخلاقی را سر می­داد، اما مدتی نگذشت که فساد و تباهی اخلاقی را به حد اعلای خود برای غرب به
 
ارمغان آورد.[37]
 
 


[1]. Liberal
[2]. آشوری، داریوش، دانشنامه سیاسی، تهران، مروارید، 1373، چاپ نهم، ص280.
[3]. پازارگاد، بهاءالدین، مکتب­های سیاسی، اقبال، ص172.
[5]. قنبری، آیت، نقدی بر اومانیسم و لیبرالسیم، قم، فراز اندیشه، 1383، ص91.
[6].Martin Luther
[7]. Jahn Calvin
[8]. Protestantism
[9]. همان، ص92-96.
[10]. Classic Liberalism
[11]. همان، ص96.
[12]. براتعلی پور، مهدی، لیبرالیسم، قم، انجمن معارف اسلامی ایران، 1381،چاپ اول، ص82.
[13]. آنتونی آربلاستر، لیبرالیسم غرب ظهور و سقوط، عباس مخبر، تهران، نشر مرکز، 1377، ص111. (در کل آموزه­های لیبرالیسم کلاسیک ما را با انواع 3گانه لیبرالیسم اقتصادی، فرهنگی و سیاسی آشنا می­سازد. از دیگر انواع لیبرالیسم، لیبرالیسم اخلاقی، الاهیاتی و اجتماعی می­باشد. ر.ک: قنبری, آیت، پیشین، ص32)
[14]. قنبری، آیت، پیشین، ص 90.
[15]. Neo Liberalism
[16]. علی بابائی، غلامرضا، فرهنگ سیاسی آرش، تهران، آشتیان، 1382،ص510.
[17]. جان سالوین شاپیرو، لیبرالیسم معنا و تاریخ آن، محمد سعید حنایی کاشانی، تهران، نشرمرکز، 1380، ص3.
[18]. آنتونی آربلاستر، پیشین،  ص82.
[19]. رجبی، محمود، انسان شناسی، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1382، چاپ سوم، ص47.
[20]. ربانی گلپایگانی، علی، آزادی و دموکراسی از دیدگاه اسلام و لیبراسیم، قم، مؤسسه آموزشی- پژوهشی مذاهب اسلامی، 1382، ص42.
[21]. قنبری، آیت، پیشین، ص117.
[22]. براتعلی پور، مهدی، پیشین،  ص49.
[23]. ربانی گلپایگانی، علی، نقد مبانی سکولاریزم، قم، مرکز مدیریت حوزه علمیه، 1382، ص253.
[24]. قنبری، آیت ، پیشین، ص127.
[25]. همان، ص122.
[26]. براتعلی پور، مهدی، پیشین، ص59.
[27]. بصیرنیا، غلامرضا، نسبت دموکراسی و مکتب­های سیاسی، قم، دفتر نشر معارف، 1381، چاپ اول، ص74.
[28]. امیری، جهاندار، لیبرالیسم ایرانی، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1388، ص 52-60.
[29]. برگرفته از: رحيم پور، حسن، بررسي مباني نظري ليبراليسم، نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، 1375، ص 13. 
[30]. امیری، جهاندار، لیبرالیسم ایرانی، پیشین ص 60-61. 
[31]. زرشناس، شهریار، اشاراتی درباره لیسرالیسم در ایران، تهران، کیهان، 1377، ص 27.
[32]. براون، كالين، فلسفه و ايمان مسيحي، طاطاوس ميكائليان،‌ تهران، انتشارات علمي و فرهنگي، 1375، ص 158.
[33]. Schleimacher
  [34]. از انجا که نهضت الهیات لیبرال، حد واسط بین سنت گرایی و نوخواهی بود، لذا از آن به الهیات اعتدالی نیز تعبیر می شود.
[35]. حسین­زاده، محمد، فلسفه دین، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1376، چاپ اول، ص55.
[36]. اردستاني سليماني، عبدالرحيم،‌ مسيحيت،‌ قم،‌ انجمن معارف اسلامي ايران، 1381، ص248 .
[37].  رهنمایی، احمد، غرب­ شناسی، مؤسسه آموزشی  و پژوهشی امام خمینی، چاپ پنجم، 1382، ص 75.

 


4.7/5 - (6)
 
 
 
1393/07/09
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas