در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  اغراق يا غلو
نویسنده :  اعظم بابایی
كلمات كليدي  :  بلاغت فارسي، بديع معنوي، اغراق، مبالغه يا غلو، اشعار حماسي، مثنوي، فردوسي، ادبيات فارسي
اغراق در لغت معنی سفت کشیدن کمان است و در اصطلاح بدیع زیاده­روی نامعقولی است در توصیف کس یا چیزی.[1] در اغراق گوینده با تصرف ذهنی خود، حالت یا صفتی را از وضع طبیعی و عادی که دارد، کوچک‌تر یا بزرگ‌تر جلوه می‌دهد و بدین‌ترتیب تصویری در ذهن خواننده یا شنونده به وجود می­آورد، از این رو آنچه حدّ زیبایی یا قابل قبول بودن اغراق را تعیین می­کند، صرف دوری یا نزدیکی آن به واقعیت نیست، بلکه زیبایی و تناسب تصویری است که به اغراق ارائه می­شود و نیز این نکته که شاعر بتواند با مهارت، امری را که محال به نظر می­آید ممکن جلوه دهد.[2] ارزش بزرگ­نمایی یک واقعیت – در شعر- از آنجاست که شعر، هنر تجسم بخشیدن به عواطف با ابزار زبان است. پس هنگامی که عاطفه‌ای مانند شادی، عشق، نفرت و... بسیار شدت و غلیان یافته باشد، بهترین وسیله­ي تجسم بخشیدن به این­گونه عواطف، یاری گرفتن از اغراق است.[3] مبالغه را نباید با منطق عادی زبان و منطق زبان عادی بررسی کرد، بلکه نگاه به اغراق و مبالغه باید از دیدگاه خاص هنری باشد که مهمترین کارکرد ادبیات را تأثیر می‌داند و اگر در قالب کلام متعارف به کار گرفته شود چندان که باید اثر نخواهد داشت.[4]
اغراق یا مبالغه، مانند «تناسب و مراعات نظیر» یا «تشبیه» جزء ذات سخن ادبی است و کمتر اتفاق می‌افتد که سخن ادبی نظم یا نثر از این نوع صنایع خالی باشد، مخصوصا مبالغه و اغراق در اثر حماسی ارزش بسیار بالایی دارد. مبالغه و اغراق جزو ذات آثار حماسی است و به عبارت دیگر از مختصات آثار حماسی محسوب می‌شود. در حماسه قهرمان فردی مافوق بشری است و از این رو، رفتار و کردار او غیر طبیعی است. مبالغه علاوه­بر آثار حماسی در قصیده که قالبی حماسی است فراوان دیده می‌شود. در شعر غنای و عرفانی نیز آنجا سخن از قهرمانان اساطیری است با همین اغراق و مبالغه مواجهیم.[5]
گروهی از علمای ادب و مؤلفان کتاب بدیع از جمله «رشید وطواط» صاحب «حدائق­السحر» (قرن ششم) و «شمس­الدین محمدبن­قیس رازی» صاحب «المعجم فی معاییر اشعار العجم» (که در نیمه­ي اول سده­ي هفتم تألیف شده است) بین مبالغه، اغراق و غلّو  فرق گذاشته و گفته‌اند: هرگاه افراط و زیاده­روی در وصف و مدح و ذّم از حدّ امکان عقلی و عادی تجاوز نکرده باشد به آن مبالغه می­گویند مثل:
   امید هست که در عهد جود و انعامش
                                               چنان کنند که منادی کنند بر سایل
                                                                                 سعدی
باقی نماندن فقیر در ولایت عقلا و عادتا امکان‌پذیر است، پس در این بیت مبالغه به کار رفته است. و چون برحسب عقل ممکن، اما عادتا باورکردنی نباشد، به آن اغراق می گویند. مثل بیت:
       ز دیدنت نتوانم که دیده بردوزم
                                          و گر معاینه بینم که تیر می­آید
                                                                       سعدی
 عقلا امکان دارد که کسی چنان محو جمال یار شود که حتی اگر تیر به سوی چشمش رها گردد، چشمانش را نبندد؛ اما عادتا غیر ممکن است زیرا در این حالت پلک­ها غیر ارادی بسته می شوند.
اگر به درجه‌ای برسد که در عقل و عادت هر دو امکان‌پذیر نباشد آن­را غلّو گویند.[6] مثل:
             
      شود کوه آهن چو دریای آب 
                                             اگر بشنود نام افراسیاب
                                                                فرودسی
اگرچه این تقسیم­بندی در بین گروهی از علمای بلاغت معمول است، امّا غالبا هر سه در ذیل اغراق جای می‌گیرند.
شاعران ایرانی، به نسبت، بیش از شاعران عرب به اغراق توجه داشته­اند. در شعر فارسی بهترین نمونه­های اغراق را می­توان در شاهنامه­ي فردوسی یافت، گذشته از آن، قصیده‌های مدحی و بعضی هجویه‌ها نیز اغلب نمونه‌های خوبی از اغراق را در خود دارند. در آثار شاعران سبک هندی، نمونه‌های فراوانی از اغراق دور از ذهن که اغلب از زیبایی و ظرافت خالی است و نشانه‌ی انحطاط ذوقی آن دوران است دیده می­شود.[7]
در ادبیات غربی اصطلاح "yperbole" (اغراق) که در اصل یونانی به معنی به‌دور پرتاب کردن است، یکی از صنایع بدیع به حساب می­آید که از طریق مبالغه، امری را تأکید می­کند و در همه­ي اقسام ادبی، چه جدی و چه غیر جدی به کار می رود.[8]
محمد فشارکی در کتاب «نقد بدیع» علاوه­بر اغراق عادی، از دو نوع اغراق دیگر سخن می‌گوید: "اغراق کنایی و اغراق تشبیهی." «باید توجه داشت که اغراق معمولا نتیجه‌ی تشبیه‌ها، استعاره‌ها و کنایه است.
 
اغراق کنایی:
   از بهر بوسه‌ای ز لبش جان همی دهم
                                                 اینم همی ستاند و آنم نمی‌دهد.
                                                                                   حافظ
جان دادن کنایه‌ای اغراق­آمیز از نهایت اشتیاق است.
يا:
      تو دانی که سالار توران سپاه   
                                           ز اوج فلک برفرازد کلاه
                                                           فردوسی
اغراق تشبیهی:
   هست طومار دل من به درازای ابد
                                           برنوشته ز سرش تا سوی پایان: تو مرو
                                                                                     مولوی
بیان اغراق­آمیز وسعت بی‌کرانه‌ی دل مولانا که از سر تا بن آن نوشته است: «تو مرو».
یا:  
   چنان شد که گویی تراز نخ است
                                          وگر پیش آتش نهاده یخ است
                                                                  فردوسی
بیان­کننده­ي فرط لاغری است.[9]
 
نمونه­هایی از اغراق در شعر فردوسی
   بدو گفت هم زور تو پیل نیست
                                       چو گرد پی رخش تو نیل نیست
   تو دانی که سالار توران سپاه  
                                                  ز اوج فلک بر فرازد کلاه
   ز چوگان او گوی شد ناپدید    
                                     تو گفتی سپهرش همی برکشید
   ز سُّم ستوران در آن پهن دشت
                           زمین شد شش و آسمان گشت هشت
 
 


[1]. همایی، جلال­الدین؛ فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، توس، 1361، چاپ دوم، جلد اول، ص 262.
[2]. میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت؛ واژه­نامه­ي هنر شاعری، تهران، کتاب مهناز، 1376، چاپ دوم، ص 15.
[3]. وحیدیان کامیار، تقی؛ بدیع از دیدگاه زیبایی­شناسی، تهران، سمت، 1385، چاپ دوم، ص157.
[4]. محبتی، مهدی؛ بدیع نو، تهران، سخن، 1380، چاپ اول، ص 115.
[5]. شمیسا، سیروس؛ نگاهی نو به بدیع، تهران، فردوس، 1375، چاپ هشتم، ص77.
[6]. همایی، جلال­الدین؛ پيشين، ص 268.
[7]. میرصادقی (ذوالقدر)، میمنت؛ پيشين، ص 15.
[8]. همان، همان صفحه.
[9]. فشارکی، محمد؛ نقد بدیع، تهران، سمت، 1385، چاپ دوم، صص 79-80.

 


4.3/5 - (6)
 
 
 
1393/06/30
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas