در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  حصر و قصر
نویسنده :  ريحانه رضواني
كلمات كليدي  :  قصر، حصر، تخصيص، اختصاص مسندٌاليه، معاني، محصورٌبه، جملات خبري، فروگرفت، مقصورٌعليه، ادبيات فارسي
قصر یا فروگرفت بابی از علم معانی است که به آن «حصر»، «تخصیص» و «اختصاص» هم می­گویند.[1] قصر یا حصر، منحصر کردن مسندالیه است در حکمی.[2] در اصطلاح اهل ادب منحصر کردن و اختصاص دادن چیزی است بر چیزی، که یکی را مقصور و یکی را مقصورعلیه می­گویند.[3]
قصر در لغت به­معنی حبس است و در اصطلاح اثبات حکم است برای آنچه در کلام ذکر شده و نفی حکم از ماسوای او است.[4] حصر نیز مانند قصر واژه­ای عربی است، به­معنی انحصاری­بودن ولی در اصطلاح نسبت دادن و اسناد حکم است بر کسی یا چیزی بر سبیل انحصار، و از این طریق ویژگی دادن و اختصاص بخشیدن به­ مسندالیه است. مانند:
   شرح مجموعه­ی گل مرغ سحر داند و بس
                                              نه هر آن کو ورقی خواند معانی دانست
                                                                                        حافظ [5]
در این بیت مرغ سحر مسندٌالیه است که این ویژگی تنها به او محصور شده است.
   جز از وی از همه شاهان که داده است
                                                     به یک بخشش چهل خروار دینار
                                                                                    فرخی[6]
فروگرفت یا حصر و قصر در دانش معانی آن است که کسی یا چیزی را به چیزی یا کسی آنچنان اختصاص دهند که از او درنگذرد؛ و تنها در او بماند (محصور شود). برای نمونه، اگر بگوییم: «پهلوانی جز بهرام نیست.» یا «بهرام جز پهلوان نیست.» در نمونه­ی نخستین، پهلوانی را در بهرام فرو­گرفته­ایم؛ و در نمونه­ی دوم بهرام را در پهلوانی فرو­گرفته­ایم و او را به پهلوانی مختص کرده­ایم. پس هر فروگرفتی دو سوی دارد که می­توان آن­ها را فروگیرنده و فروگرفته نامید. فروگرفت را از دید سرشت و چگونگی آن به دو گونه بخش می­توان کرد. در نمونه­ي نخستین بهرام فروگیرنده و پهلوانی فروگرفته و در نمونه دوم بهرام فروگرفته و پهلوانی فروگیرنده است.[7]
 
اجزای قصر
مقصور: به کسی یا چیزی که قصر بر آن صورت گرفته «مقصور» گفته
می­شود.
مقصورعلیه: به فعل یا اسم یا ظرف و به­طور کلی حالتی که بدان اختصاص یافته است «مقصورٌعلیه» می­گویند. در برخی کتب مقصورفیه و محصوربه هم گفته­اند. مثال: در جمله­ي «تنها من آمدم» اصطلاحا به «تنها» ادات قصر و به «من» مقصور و به «آمدن» مقصورعلیه می­گویند.
ادات قصر: که عبارتند از مگر، الا، فقط، بس، همانا، همان، تنها و....
   سرم خوش است و به بانگ بلند می­گویم
                                                که من نسیم حیات از پیاله می­جویم
                                                                                        حافظ
یعنی من نسیم حیات را فقط از پیاله می­جویم. پیاله مقصور و نسیم حیات مقصورعلیه است.
   شاها اگر به عرش رسانم سریر فضل
                                             مسلوک این جنابم و مسکین این درم
                                                                                      حافظ
آوردن ادات اجباری نیست بلکه در متون عالی ادبی، مکررا ادات را نیاورده­اند و در این صورت تأکید و اغراق و تخییل بیشتر است.
 
انواع قصر به­اعتبار حال مقصور
قصر از نظر موصوف و صفت بر دو نوع است:
الف) قصر صفت بر موصوف: قصر صفت بر موصوف یعنی قصر کردن صفت بر موصوفی و مراد از صفت یکی از حالات است. "نویسنده فقط زید است." در این مثال صفت نویسندگی (مقصورعلیه) را برای زید (مقصور) قصر کرده­ایم. معنی این جمله این است که جز زید کسی را به نویسندگی قبول نداریم. از این­رو به این­گونه قصر که مبتنی بر اغراق است قصر ادعایی می­گویند.
   نیست بر لوح دلم جز الف قامت یار
                                               چه کنم حرف دگر یاد نداد استادم
                                                                                   حافظ
خیال الف قامت یار، صفتی (مقصورعلیه) است که آن­را به­اغراق بر لوح دل (مقصور) قصر کرده­ایم.[8]
چنان­که بگوییم: «امروز، شاعری غیر از فلان کس نیست»؛ صفت شاعری را به فلان­کس اختصاص داده­ایم، «صفت شاعری» مقصور و «فلان کس» مقصورعلیه است.[9]
یا برای مثال «لا فتی الا علی لا سیف الا ذوالفقار» یعنی صفت فتوت اختصاص به علی(ع) دارد.[10]
سعدی در بیتی، فتنه­انگیزی را فقط در شکن زلف و خم ابروی دوست منحصر کرده است:
   ولوله در شهر نیست جز شکن زلف یار
                                         فتنه در آفاق نیست جز خم ابروی دوست[11]
                                          ***
«انما یخشی الله من عباده العلماء»[12]
ب) قصر موصوف بر صفت: مراد از موصوف، ذاتی است که آن­را در صفتی یا حالتی مقصور کنیم: زید فقط نویسنده است، یعنی مثلا شاعر نیست. بین قصر صفت و موصوف از نظر تکیه و آهنگ کلام فرق است.
   عبادت به جز خدمت خلق نیست
                                             به تسبیح و سجاده و دلق نیست
                                                                               سعدی
یعنی عبادت (موصوف، مقصور) فقط خدمت خلق کردن (صفت، مقصورعلیه) است نه چیز دیگر از جمله تسبیح گفتن و سجاده گستردن و دلق پوشیدن.[13]
مثل این­که بگوییم: «فلان­کس، جز شاعر نیست» یعنی هنرش منحصرست به ­شاعری و هنر دیگری غیر از شاعری ندارد، اینجا «فلان کس» مقصور است و «صفت شاعری» مقصورعلیه می­باشد.[14]
در این بیت خاقانی ملاحظه می­شود که شاعری را در انحصار خودش
می­داند.
      شاعر ساحر منم اندر جهان          
                                                  در سخن معجزه­ صاحبقران
                                         ***
«و ما محمد الا رسول قدخلت من قبله الرسل...»[15]
 
انواع قصر به ­اعتبار غرض متکلم
قصر به ­اعتبار غرض متکلم بر دو قسم است. قصر حقیقی و قصر غیر­حقیقی.
الف) قصر حقیقی: قصر حقیقی این است که اختصاص به ­اعتبار حقیقت و نفس­الامرست به­ نحوی که مقصور از مقصورعلیه به­سوی غیر­حقیقت تجاوز نکند.[16]
جمله­ی «جز خداوند کسی عالم به حقایق امور نیست.» دارای قصر حقیقی است که اختصاص چیزی به چیز دیگر از روی حقیقت است نه به ادعای متکلم.[17]
نمونه­هایی از قصر حقیقی (فروگرفت راستین) را در این بیت­ها از نظامی می­یابیم که در ستایش و نیایش پروردگار سروده است:
    کیست در این دیرگه دیر­پای
                                              کو «لمن الملک» زند جز خدای
    هرچه جز او هست بقاییش نیست
                                           اوست مقدس که فناییش نیست
    ما همه فانی و بقا بس تو راست
                                              ملک تعالی و تقدس تو راست[18]
می­توان گفت قصر (صفت یا موصوف) حقیقی قصری است که مورد قبول همگان یا کثیری از مردم باشد یعنی حقیقت داشته باشد.
فقط خداوند قادر مطلق است.
                                       ***
    به جز بندگی ناید از هیچکس           
                                               خداوندی مطلق او راست بس
                                                                            نظامی
ب) قصر غیر­حقیقی: قصر غیر­حقیقی قصریست که نزد همگان پذیرفته نیست یا نمی­توان آن­را بر همگان تعمیم داد، بلکه فقط نسبت به بعضی درست است نه همه. به این قصر، قصر اضافی (اضافه به معنی نسبت) هم می­گویند. مثال­های قصر بیشتر غیرحقیقی است مخصوصا در ادبیات که مبتنی بر ادعا و مبالغه است.[19]
قصر اضافی این است که اختصاص شیئی معین نسبت به جمیع ماسوای او باشد[20] نه همه­ی آن­ها؛ مانند تنها بوعلی همتای ارسطوست.[21] قصر غیر­حقیقی یا فروگرفت وابسته، به زمینه­ها و شرایط ویژه وابسته است؛ و تنها در این زمینه­ها پذیرفتنی و روا می­تواند بود. برای نمونه، اگر رهام را با دیگر پهلوانان دودمان وی بسنجیم و بگوییم: «پهلوانی جز رهام نیست.» فروگرفتی وابسته را در سخن آورده­ایم.[22]
 
انواع قصر نسبت به اعتقاد مخاطب
اگر جملات مبتنی بر قصر را به مقتضای حال مخاطب یعنی در حالت مکالمه (جواب) در نظر بگیریم سه حالت خواهد داشت. به­اعتبار دیگر، متکلم به­ جهت وضوح و تأکید و روشن کردن ذهن مخاطب، یا بیان اعتقاد خود، قصر را برای یکی از منظور­های زیر به­کار می­برد.
1. قصر افراد: قصر افراد یعنی یک صفت یا موصوف را قبول داشتن.[23] مانند این ابیات از خاقانی:
      نبینی جز مرا نظمی محقق
                                               نیابی جز مرا نثری مبرهن
      نیارد جز درخت هند کافور
                                               نریزد جز درخت مصر روغن
شنونده خاقانی را با دیگری، در برخورداری از «نظمی محقق» و «نثری مبرهن» شریک شمرده است؛ پس شاعر فروگرفتی از گونه­ی یگانه (افراد) را در سخن آورده است؛ و بدین­سان، نویسندگی و سخنوری را به خود ویژه داشته است.
      من آن دارم طمع کاین دل طمع را
                                                  ندارد در دو عالم جز به یزدان
                                                                      ناصرخسرو [24]
قصر افراد نسبت دادن یک صفت تنهاست بر موصوف، مانند مانی فقط نقاش بود. یعنی صفتی غیر از این نداشت و این درحالیست که مخاطب برای موصوف صفاتی دیگر قائل باشد.[25]
2. قصر قلب: قلب به­معنی دگرگونه و وارونه­کردن است. قصر قلب یا فروگرفت باشگونه زمانی در سخن آورده می­شود که شنونده کسی را دارای ویژگی­ای بداند وارونه­ی آنچه سخنور می­اندیشد؛ یا ویژگی­ای به کسی بازخواند، در­حالی­که سخنور دیگری را دارای آن ویژگی می­شمارد. مثل این بیت از حافظ:
  به جز آن نرگس مستانه که چشمش مرساد
                                          زیر این طارم فیروزه کسی خوش ننشست
                                                                                         حافظ
اگر «خوش­نشینی» فروگرفته شده است در نرگس مستانه، از آن است که شنونده می­پندارد دیگری جز نرگس مستانه، در زیر طارم فیروزه خوش نشسته است.[26] این قصر را قلب گویند به ­اعتبار آن­که کلام دلالت می­کند بر عکس آنچه مخاطب گمان داشت.[27] چنان­که رودکی می­سراید:
    مرا بسود و فرو ریخت هرچه دندان بود
                                                       نبود دندان لا بل چراغ تابان بود
                                                                                    رودکی
که با قول خود مخالفت کرده است و جهت تأکید بیشتر «نه» هم آورده است. در ادبیات، قصر قلب آن است که شاعر سخنی بر­خلاف قول متعارف زده باشد.
    شاهد آن نیست که مویی و میانی دارد
                                                    بنده­ی طلعت آن باش که آنی دارد
                                                                                     حافظ [28]
3. قصر تعیین: قصر تعیین یا فروگرفت روشنگر زمانی به­ کار برده می­شود که شنونده در بازخوانی دو ویژگی به یک تن، یا در این­که از دو تن، کدامیک دارای ویژگی است، مشکوک مانده باشد. به کمک این قصر می­توان نکته را بر او روشن کرد؛ و او را از دودلی به در آورد؛ از این روی، این فروگرفت را می­توان «روشنگر» نامید. برای نمونه:
    جز آستان توام در جهان پناهی نیست
                                             سر مرا به جز این در حواله گاهی نیست
                                                                                       حافظ [29]
 
مقاصد کاربرد قصر
الف) مبالغه: یکی از مقاصد به­ کار بردن قصر، مبالغه است. مانند: شاعر فقط فردوسی است. یا این بیت ازسعدی:
    صاحبدلی نماند در این فصل نوبهار
                                          الا که عاشق گل و مجروح خار اوست
                                                                                سعدی
صاحبدل مقصور و عاشق گل و مجروح خار بودن مقصورعلیه است. کاربرد قصر در ادبیات بیشتر برای بیان مبالغه است.
ب) ترغیب و تشویق: از دیگر مقاصد قصر، برای تشویق مخاطب است. مانند: فقط درس! تنها راه راست!
    قدح مگیر چو حافظ مگر به ناله چنگ
                                             که بسته­اند بر ابریشم طرب دل شاد
در این مورد می­توان جملات را به جمله­ی امری تأویل کرد: فقط با ناله­ی چنگ قدح بگیر.
ج) تحقیر غیر­مقصور: تحقیر غیرمقصور یکی دیگر از مقاصد به کار بردن قصر و حصر است. اگر خطاب به شاعری که برای ما شعر می­خواند بگوییم: شعر فقط شعر حافظ. در این صورت تحقیر غیرمقصور صورت گرفته است.
د) طنز و مسخره: اگر بین مقصور و مقصورعلیه عقلا و عرفا دوری باشد و غرض هم مبالغه نباشد. مثلا خطاب به کسی که خطش اصلا خوب نیست بگوییم خطاط فقط فلانی.[30]
 
روش­های قصر
برای آن­که قصر و حصر به­وجود آید از راه­های مختلفی استفاده می­شود؛ از جمله به کار بردن ادات حصر و قصر از قبیل فقط، تنها، بس، به جز و....
    ما همه فانی و بقا بس تو راست               
                                                  ملک تعالی و تقدس تو راست
                                                                               نظامی
1. نفی و استثنا: منظور از نفی، نفی به ادات خاص نیست، بلکه هر کدام از ادات نفی که با حرف استثنا بیایند، مفید حصر می­باشند.
      که یکی هست و نیست جز او
                                                 وحده لا اله الا هو
                                                  هاتف اصفهانی[31]
ساختمان جمله­هایی که مقصور و محصورند با نفی مقدم بر استثنا حاصل می­شود.
    من که قول ناصحان را خواندمی قول رباب
                                      گوشمالی دیدم از هجران که اینم پند بس
                                                                                  حافظ[32]
2. تقدیم ما­ حقه­­التأخیر: در کتب سنتی نوشته شده که تقدیم ما حقه­التأخیر یفید الحصر، یعنی اول آوردن آن جزء از جمله که باید آخر بیاید قصر ایجاد می­کند.
      آن­که نمرده است و نمیرد تویی      
                                                 و آن که تغیر نپذیرد تویی
                                                                       نظامی
یعنی تویی آن­که نمرده است و نمیرد و در اين مثال مسند بر مسندالیه مقدم شده است.[33]
«ایاک نعبد و ایاک نستعین»[34]
                                         ***
    بر این رواق زبرجد نوشته­اند به ­زر
                                           که جز نکویی اهل­کرم نخواهد ماند
                                                                                حافظ
3. قصر تنها با نه:
یکی از روش­های به­کارگیری قصر آن است که مقصورعلیه را با "نه" قصر نماییم. مانند این بیت:
        گویند نظر به روی خوبان
                                    نهی است، نه این نظر که ما راست
                                                                       سعدی[35]
4. در جملاتی که منم، تویی، مراست و... به ­کار رفته احتمال قصر و حصر می­رود.
    منم که شهره­ی شهرم به عشق ورزیدن
                                                  منم که دیده نیالوده­ام به بد دیدن
                                                                                      حافظ
5. قصر مسند به ال:
    آن شب قدری که گویند اهل خلوت امشب است
                                         یارب این تأثیر دولت از کدامین کوکب است
                                                                                     حافظ [36]
یعنی شب قدر فقط امشب است. شب قدر مقصورعلیه و امشب مقصور است.
6. قصر ­با تکرار: گاهی قصر با تکرار ساخته می­شود. مقصور و مقصورعلیه یکی است و ادات آورده نمی­شود. مانند: فاطمه، فاطمه است.[37]
یعنی فاطمه فقط فاطمه است و هیچکس دیگر مثل او نیست.
برای قصر در بعضی کتب علم معانی چند طریق دیگر ذکر شده است؛ عطف، الا، انما، تقدیم، ضمیر فصل، تعریف مسندالیه و....[38]


[1]. شیرازی، احمدامین؛ آیین بلاغت، ج 2، تهران، اسلامی، 1375، اول، ج2، ص 86.
[2]. شمیسا، سیروس؛ بیان و معانی، تهران، میترا، 1387، سوم، ص 155.
[3]. همایی، جلال­الدین؛ فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران، توس، 1361، دوم، ص 408.
[4]. ناشر، عبدالحسین؛ دررالادب، الهجرة، بی­تا، ص 107.
[5]. تجلیل، جلیل؛ معانی و بیان، تهران، نشر دانشگاهی، 1374، هفتم، ص 19.
[6]. صفا، ذبیح­الله؛ آیین سخن، تهران، امیرکبیر، 1331، دوم، ص 20.
[7]. کزازی، جلال­الدین؛ معانی، تهران، مرکز، 1370، اول، ص 184.
[8]. شمیسا، سیروس؛ پیشین.
[9]. همایی، جلال­الدین؛ پیشین.
[10]. ناشر، عبدالحسین؛ پیشین، ص 109.
[11]. تجلیل، جلیل؛ پیشین، ص 20.
[12]. فاطر/ 28 (از بندگان خدا تنها دانایانند که از او می­ترسند.)
[13]. شمیسا، سیروس؛ پیشین، ص 156.
[14]. همایی، جلال­الدین؛ پیشین.
[15]. آل عمران/ 144 (و محمد جز فرستاده­ای که پیش از او پیامبرانی گذشتند، نیست.)
[16]. ناشر، عبدالحسین؛ پیشین.
[17]. صفا، ذبیح­الله؛ پیشین.
[18]. کزازی، جلال­الدین؛ پیشین، ص 185.
[19]. شمیسا، سیروس؛ پیشین.
[20]. ناشر، عبدالحسین؛ پیشین.
[21]. صفا، ذبیح­الله؛ پیشین، ص 21.
[22]. کزازی، جلال­الدین؛ پیشین.
[23]. شمیسا، سیروس؛ پیشین.
[24]. کزازی، جلال­الدین؛ پیشین، ص 188.
[25]. صفا، ذبیح­الله؛ پیشین.
[26]. کزازی، جلال­الدین؛ پیشین، ص 189.
[27]. مازندرانی، محمدهادی؛ انوارالبلاغه، تهران، قبله، 1376، اول، ص 192.
[28]. شمیسا، سیروس؛ پیشین، ص 157.
[29]. کزازی، جلال­الدین؛ پیشین، ص 191.
[30]. شمیسا، سیروس؛ پیشین، ص 158.
[31]. شیرازی، احمدامین؛ پیشین، ص 125.
[32]. تجلیل، جلیل؛ پیشین، ص 19.
[33]. شمیسا، سیروس؛ پیشین، ص 160.
[34]. فاتحه/5 (تنها تو را می­پرستیم و به جز تو از کسی یاری نمی­جوییم.)
[35]. کزازی، جلال­الدین؛ پیشین، ص 194.
[36]. ناشر، عبدالحسین؛ پیشین، ص 108.
[37]. شمیسا، سیروس؛ پیشین، ص 159.
[38]. شیرازی، احمدامین؛ پیشین، ص 87.

 


3/5 - (20)
 
 
 
1393/01/28
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas