نویسنده: میلاد ولیان
در دین اسلام، زن جایگاه بسیار والایی دارد؛ هم در اجتماع و هم در خانواده. زن سازنده خانواده است و خانواده كوچك ترین واحد اجتماعی جامعه میباشد؛ لذا میتوان گفت كه زن سازنده جامعه است و قادر است جامعه را به سمت سعادت و تعالی و یا به سمت انحراف و فساد سوق دهد. بهتر است نقش زن را به طور جداگانه در خانواده و جامعه بررسی كنیم تا در نهایت به نتیجه مطلوب نایل شویم.
زن و خانواده
اسلام عزیز برای زن، از همان ابتدای تشكیل خانواده و حتی قبل از آن، مقام و جایگاه بلند مرتبه و احترام و حیثیت خاصی قائل شده است. در اینجا مواردی از نظرات اسلام را درباره جایگاه زن مطرح میكنیم.
1. در جامعه اسلامی ما مرسوم است كه مرد به خواستگاری زن میرود و این از بزرگترین نشانههای حفظ احترام و شخصیت زن است. چون میدانیم كه طبیعت، مرد را مظهر طلب و عشق و تقاضا و زن را مظهر مطلوب و معشوق بودن آفریده است. در غریزه مرد، نیاز و طلب و در غریزه زن، ناز و جلوه قرار داده است تا بدین وسیله ضعف جسمانی زن را در مقابل نیرومندی جسمانی مرد جبران نماید. برای مرد قابل تحمل است كه از زنی جواب رد بشنود و به خواستگاری زن دیگری برود؛ اما برای زن قابل تحمل نیست كه از مرد جواب رد بشنود، چون قرار است كه مورد عشق و پرستش مرد قرار بگیرد و قلب او را مسخّر خود گرداند.
2. اسلام، در انتخاب همسر مورد نظر، برای زن، اختیار قائل است و كسی به زور حق شوهر دادن زنی را ندارد.
3. اسلام برای زن، استقلال اقتصادی قائل است. اگر زن شاغل باشد و درآمدی داشته باشد، هیچ كس حتی شوهر او حق ندارد به زور در آن تصرّفی داشته باشد«لِلرِّجالِ نَصیبٌ مِمّا اكتَسَبوا و لِلنِّساءِ نَصیبٌ مِمّا اكتَسَبنَ» «لِّلرِّجَالِ نَصیبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالاَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاء نَصِیبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالاَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ اَوْ كَثُرَ نَصِیبًا مَّفْرُوضًا»
4. اسلام، مهر و نفقه را نیز از حقوق لازم برای زن قرار داده است و مرد را مجاب به پرداخت آن كرده، مگر آنكه خود زن نخواهد.
5. از نظر اسلام، مرد حق ندارد در خانه، با زن خود مثل برده رفتار كند و به صورت كارفرما در مقابل او ظاهر شود و به او دستور دهد. «در اسلام به مرد اجازه داده نشده است كه به زن زور بگوید و امری را بر او تحمیل كند. برای مرد در خانواده، حقوق محدودی قرار داده شده است كه از روی كمال مصلحت و حكمت است... زن از لحاظ جسمی، ظرافت بیشتری دارد و مرد، قوی تر و گردن كلفتتر است. با این حال، اگر قانون از زن دفاع نكند، ممكن است مرد، نسبت به او تعرّض كند.»
6. برخلاف برخی مذاهب كه به دنبال ریاضت طلبی و تجرّد و دوری از زن هستند و با ازدواج مخالفند و زن را مظهر پلیدی و منشا گناه میدانند؛ اسلام عزیز، ازدواج را مقدّس میداند و نسبت به جنس زن بدبین نیست، چرا كه پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلّم) فرمودند: «مِن اخلاقِ الانبیا حُبُّ النِّساءِ»[دوست داشتن زنان از اخلاق انبیا است.] و نیز فرمودند: «من به سه چیز علاقه دارم: زن، عطر، نماز.»
7. از نظر اسلام، هر یك از زن و مرد برای یكدیگر آفریده شدهاند«هُنَّ لِبَاسٌ لَّكُمْ وَاَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ».
8. اسلام وجود زن را برای مرد، مایه خیر و آرامش دل میداند. رهبر انقلاب اسلامی در اینباره میفرمایند: «آسایش فضای خانواده، آرامش و سكونتی كه در فضای خانه است، به بركت زن و طبیعت زنانه است.»
9. اسلام، نقش زن در تربیت فرزندان را بسیار مهم و اساسی قلمداد میكند. همچنین در تربیت و اثرگذاری در جهت گیریهای مرد خانه نیز نقش مهمی دارد. به تعبیر زیبای امام خمینی(ره)، «از دامن زن، مرد به معراج میرود.» لذا در ظلّ سایه مادری مهربان و وظیفه شناس و فهیم است كه فرزندان پاك، با اخلاق نیكو و فهمیده وارد اجتماع میشوند و نیز در ظلّ سایه همسری مهربان، دلسوز، فداكار و آرامش بخش است كه مرد، با شخصیت، فعال و مقاوم در برابر سختیها و مشكلات، بار میآید.
10. در اسلام، مرد موظف به مراقبت از زن است. «در داخل خانواده، از نظر اسلام مرد موظف است كه زن را مانند گلی مراقبت كند. میفرماید: «المَراَهُ ریحانَه»؛ زن گل است. این مربوط به میدانهای سیاسی و اجتماعی و تحصیل علم و مبارزات گوناگون اجتماعی و سیاسی نیست؛ این مربوط به داخل خانواده است.«المَراَهُ ریحانَه و لَیسَت بِقَهرِمانَه» این چشم و دید خطابینی را كه گمان میكرد زن در داخل خانه موظف به انجام خدمات است، پیغمبر با این بیان تخطئه كرده است. زن مانند گلی است كه باید او را مراقبت كرد. با این چشم باید به این موجود دارای لطافتهای روحی و جسمی نگاه كرد. اگر در تعبیرات اسلامی ملاحظه كنید، درباره زن، درست همان تعبیرات واقعی وجود دارد. «المَراَه ریحانَه و لَیسَت بِقَهرِمانَه». زن، گل است- ریحانه یعنی گل- انسان با گل چه كار میكند؟ نوع برخورد با گل چگونه است؟ اگر با گل كشتی بگیرند، گل پرپر میشود. اگر گل را گل بشناسند و برخورد گُلانه با آن بكنند، مایه زینت و موثر است و وجودش شاخص و بارز خواهدبود. «و لَیسَت بِقَهرِمانَه» ، قهرمانه به معنی قهرمانی كه به فارسی میگوییم، نیست؛ یك تعبیر عربی است كه از فارسی گرفته شده است. قهرمان- به طور خلاصه- یعنی مباشر امور، سركارگر. یعنی در خانه شما، زن را به عنوان مباشر امور خودتان ندانید، خیال نكنید كه شما رئیس هستید، كارهای خانه، بچهها و امثال آن، به عهده یك سركارگر است؛ سركارگر هم این خانم است و باید اینگونه عمل كنیم.»
زن و جامعه
حال كه دیدگاه اسلام را درباره نقش زن در خانواده تبیین كردیم، به وضوح میتوان نتایج مثبت خانواده مطلوب اسلامی را در جامعه مشاهده كرد. زن با اصلاح و تربیت خانواده، گویی جامعه را اصلاح و تربیت میكند. زن علاوه بر خانواده، در متن جامعه نیز جایگاه ویژهای دارد:
1. از نظر اسلام نباید احترام و شخصیت زن در جامعه، خدشه دار شود و نفس او تحقیر شود. رهبر حكیم انقلاب اسلامی در این باره میفرمایند: «این كار(شغل) نباید با كرامت و ارزش معنوی و انسانی زن منافات داشته باشد. نباید زن را تذلیل كنند و او را وادار به تواضع و خضوع نمایند. تكبر از همه انسانها مذموم است، مگر از زنان در مقابل مردان نامحرم! زن باید در مقابل مرد نامحرم، متكبر باشد.«فَلاتَخضَعنَ بِالقَولِ» ؛ در زن است. اسلام این را میخواهد و این الگوی زن مسلمان است.»
2. اسلام در زمینه فعالیتهای اجتماعی، سیاسی، علمی و اقتصادی نیز، برای زن، حق استقلال قائل است. «از نظر اسلام، میدان فعالیت و تلاش علمی و اقتصادی و سیاسی برای زنان، كاملاً باز است. اگر كسی با استناد به بینش اسلامی بخواهد زن را از كار علمی محروم كند، از تلاش اقتصادی باز دارد، یا از تلاش سیاسی و اجتماعی بی نصیب سازد، به خلاف حكم خدا عمل كرده است. زنان به قدری كه توان جسمی و نیازها و ضرورت هایشان اجازه میدهد، میتوانند در فعالیتها شركت كنند. آنها هر چه میتوانند، تلاش اقتصادی و سیاسی و اجتماعی كنند. شرع مقدّس، مانع نیست. البته چون از لحاظ جسمانی زن ظریف تر از مرد است، لذا ضرورتهایی دارد. تحمیل كار سنگین بر زن، ظلم به زن است. اسلام این را توصیه نمیكند؛ چنانكه منع هم نمیكند. از امام علی بن ابی طالب(علیه الصلاه و السلام) نقل است كه فرمود:«المَراَه ریحانَه و لَیسَت بِقَهرِمانَه». یعنی زن گل است، قهرمانه نیست... زن پیشكار شما و خدمتگزار شما نیست كه خیال میكنید كارهای سنگین را باید به او محوّل كرد. این مسئله مهمی است. اینكه بعضی مردان وقتی میخواهند ازدواج كنند، شرط قائل میشوند كه زن باید حتماً كار كند و شغل و درآمدی داشته باشد، خطاست... اگر خانمها میخواهند وارد فعالیتهای اجتماعی و سیاسی شوند، مانعی نیست. البته فعالیت علمی، خیلی خوب است و بر سایر فعالیتها ترجیح دارد.»
3. اسلام با كار كردن و اشتغال زن مخالف نیست. «اسلام با كار كردن زن نه تنها موافق است بلكه تا آنجایی كه مزاحم شغل اساسی و مهمترین شغل او یعنی تربیت فرزند و حفظ خانواده نباشد، شاید لازم هم میداند. یك كشور نمیتواند از نیروهای كار زنان در عرصههای مختلف بینیاز باشد. اما این كار نباید با كرامت و ارزش معنوی و انسانی زن منافات داشته باشد. نباید زن را تذلیل كنند و او را وادار به تواضع و خضوع نمایند.» همچنین ایشان درباره شغل اصلی زن میفرمایند: «شغل اصلی زن، شغل همسری و مادری است؛ ولی بعضی خیال میكنند این اهانت به زن است. مهم ترین كاری كه زن میتواند بكند، كار مادری است. البته در مواردی شاید كارهای اجتماعی زنان واجب عینی و یا كفایی نیز باشد؛ اما در همه حال، خانمها باید فعالیت اجتماعیشان را با حفظ جنبه مادریشان بكنند و الگویشان حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) باشد.»
4. اسلام زنان را به حقوق انسانی خویش آشنا كرد و به آنها شخصیت و آزادی داد. بسیاری از رسوم غلط در عصر جاهلیت را منسوخ اعلام كرد و به زن، استقلال اجتماعی داد.
5. برطبق آیات سورههای نساء، نحل و روم، نظام خلقت، زن و مرد را از یك جنس و سرشت خلق كرده و هیچ یك را بر دیگری برتری نداده است. اسلام، هیچ كدام را تحقیر نمی كند. از دیدگاه اسلام، پاداش اخروی و قرب الهی، ربطی به جنسیت ندارد، بلكه بستگی به ایمان و عمل دارد. هم مرد و هم زن میتوانند به مقامات معنوی و الهی دست یابند. در اسلام و در قرآن، در كنار مردان بزرگ، زنان بزرگی نیز هستند، از جمله مادر حضرت موسی(علیه السلام)، آسیه زن فرعون، حضرت مریم مادر حضرت عیسی(علیه السلام)، حضرت خدیجه همسر پیامبر اسلام، حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) كه هیچ مخلوقی جز پیامبر(ص) و امام علی (علیهم السلام) به مرتبه ایشان نمیرسد.
