در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  قرض الحسنه در گفتار پيامبر اكرم(ص)
نویسنده :  سيد علي اكبر حسيني
كلمات كليدي  :  تاريخ، پيامبر(ص)، قرض، بدهكار، دين
   قرض در اصل به معنای بریدن با دندان است و اینکه به وام قرض می­گویند از این باب است که آن قسمت از مال را از بقیه اموال جدا     می­کنند و به دیگری می­دهند که عین یا مثل آن را پس از مدتی باز گرداند.
   قرض در کتب لغت به معنای عبور کردن و گذشتن نیز آمده است. چیزی هم از مال که به انسان رد می­شود، به شرطی که عوض آن را برگردانند قرض نامیده می­شود.[1]
 
فضیلت قرض دادن
   قرض و عاریه دادن از سنت­های مؤکد رسول­خدا(ص) است؛ ایشان(ص) ضمن احادیث متعددی مسلمانان را به این امر خداپسندانه دعوت کرده آن را صدقه،[2] بلکه بهتر از صدقه معرفی کرده­اند و فرمودند: «شبی که مرا به آسمان بردند، دیدم که بر در بهشت نوشته است، ثواب صدقه ده برابر است و ثواب قرض دادن، هجده برابر. به جبرئیل گفتم: از چه­رو قرض برتر از صدقه است؟ گفت: چون نیازمند گاه دارد و باز دست نیاز دراز می­کند؛ اما خواهان قرض، تقاضای کمک نمی­کند؛ مگر از روی نیاز.»[3]
   رسول­خدا(ص) قرض دادن را از جمله حقوق همسایگان بر یکدیگر برشمرده،[4] کسانی را که با وجود امکانات مالی از قرض دادن به نیازمندان خودداری می­کنند، مورد عتاب قرار داده می­فرمودند: «کسی که برادر دینی­اش جهت قرض به او مراجعه کند و او قادر بر این کار باشد؛ اما این کار را نکند خداوند بوی بهشت را بر او حرام می­کند.»[5]
 
نکوهش قرض گرفتن
   رسول­خدا(ص) از یک سو مسلمانان را به قرض دادن تشویق و ترغیب می­فرمودند و از سوی دیگر به آنان توصیه می­کردند، حتی­الامکان مناعت به خرج داده از گرفتن قرض بپرهیزند. ایشان وام را مایه­ی غصّه شب و خواری روز بیان داشته[6] از سنگینی کمرشکن آن به خدا پناه می­بردند و می­فرمودند: «اللهم انی اعوذ بک من غلبة الدین و من بوار الأیّم و من الجوع فانّه بئس الضجیع» «خدایا از غم و اندوه و ناتوانی و کاهلی و بخل و بزدلی و سنگینی کمر شکن بار قرض و چیرگی مردمان به تو پناه می­برم»[7] و در دعایی دیگر، بعد از نماز صبح می­فرمودند: «اللهم انی اعوذ بک من الهم و الحزن و العجز و الکسل و البخل و الجبن و ضَلَع الدَّین و غلبة الرجال و... بارالها از چیرگی قرض و چیرگی دشمن و دشمن شاد شدن به تو پناه می­برم.»[8]
  در حدیثی آمده رسول­خدا(ص) قرض را هم­تراز و همپایه با کفر قرار داده از آن به خدا پناه ­بردند وقتی از ایشان سئوال شد که یا رسول­خدا(ص) آیا وام با کفر برابری می­کند؟ فرمودند: آری.»[9]
 
مهلت دادن به بدهکار تنگدست
   رسول­خدا(ص) پیوسته بر رعایت حال بدهکاران معسر و تنگدست تأکید می­کردند[10] و مسلمانان را از دچار شدن به نفرین بدهکار تنگدست بر حذر می­داشتند.[11] می­فرمودند: «هر که به تنگدستی مهلت دهد خداوند در روزی که هیچ سایه­ای جز سایه او نیست، وی را در سایه خود در آورد.»[12] همچنین فرمودند: «هر کس به مؤمنی قرض دهد و برای پس گرفتن آن صبر کند تا دستش باز شود مال او زکات محسوب می­شود و در نماز با فرشتگان است تا اینکه قرضش به او برگردانده شود».[13] ایشان ضمن حدیثی اجر کسی را که مراعات حال بدهکار تنگدستش را بکند، پاکی از گناهان بیان کرده افزودند: «خداوند به ازای هر درهم قرض، هزار قنطار[14] از درهم بهشت به او عطا می­کند.»[15]
   ابن­عباس از رسول­خدا(ص) روایت کرده که روزی پیامبر­اکرم(ص) وارد مسجد شد و فرمود: «کدام یک از شما خوش دارد که خداوند عزوجل او را از گرمای سوزان دوزخ ایمن نگاه دارد؟ گفتیم: ای رسول­خدا(ص) همه ما خوش داریم، فرمود: هر که بر تنگدستی مهلت دهد یا قرضش را بر او ببخشد، خداوند عزوجل وی را از گرمای سوزان دوزخ نگاه می­دارد.»[16]
 
نهی از تعلل در پرداخت بدهی
   رسول­خدا(ص) همان­گونه که طلبکار را تشویق به صبر می­کند، بدهکار را نیز از تعلل در پرداخت، بدهی­اش نهی می­فرمودند؛ ایشان تعلل ورزیدن توانگر در پرداخت بدهی­اش را ظلم دانسته[17] می­فرمودند: «اگر کسی بتواند حق کسی را بپردازد و تعلل ورزد هر روز که بگذرد، گناه باج­گیر برایش نوشته می­شود.»[18]
   ایشان(ص) نه تنها فرد بدهکار را از تعلل در پرداخت دینش منع می­کردند، او را از اینکه در خود نیت ادای قرض نداشته باشد نیز به شدت بر حذر می­داشتند. رسول­خدا(ص) قرض را به دو گونه تقسیم کردند؛ «قرضی که صاحبش قصد داشته آن را بپردازد؛ اما اجل مهلتش نداده؛ در این صورت من ولی او هستم و دیگر قرضی که صاحبش قصد پرداختنش را نداشته در این صورت از اعمال نیک فرد بدهکار بر می­دارند[و به فرد طلبکار می­دهند] که در آن روز دینار و درهمی نخواهد بود.»[19]
   ایشان پیوسته مسلمانان را به جوانمردی در امر قرض سفارش می­کردند و به آنان گوشزد می­کردند که «برترین مؤمنان و محبوبترین بندگان خدا را فردی معرفی کردند که در خرید و فروش و پس دادن و پس گرفتن قرض جوانمرد باشد.»[20]
   تأکید و تشویق پیامبر(ص) بر این بود که فرد بدهکار دیون خود را در اسرع وقت، قبل از اینکه مرگ او را دریابد بپردازد و از تعلل­ورزیدن در پرداخت آن بپرهیزد. ایشان متوفای بدهکار را فردی معرفی می­کردند که در غل و زنجیر است و چیزی نمی­تواند، او را از این وضعیت نجات دهد؛ مگر پرداخت قرضش.[21] در نظر ایشان(ص) حتی شهدا هم با آن علو مقامشان، از این امر مستثنی نبوده با ریختن اولین قطره خونشان همه گناهانشان بخشیده می­شود؛ مگر قرضشان.[22]
   حضرت به مسلمانانی که دِینی بر عهده دارند، توصیه می­کردند که «برای وقت مرگ خود چیزی باقی بگذارید تا بعد مرگتان دینتان ادا گردد؛ چرا که پس از گناهان کبیره که خداوند از آن­ها نهی کرده است. بزرگترین گناه آن است که انسان بمیرد و قرضی داشته باشد و چیزی برای آن باقی نگذارد.»[23]
 
ترغیب به یادداشت کردن بدهکاری­ها
   رسول­خدا(ص) یادداشت نکردن وام مدت­دار به دیگران را مانع استجابت دعای طلبکار دانسته فرمودند: چند گروهند که دعاهایشان مستجاب نمی­شود؛ از جمله این گروه­ها کسانی هستند که وام مدت­دار از کسی می­گیرند؛ اما آن را یادداشت نکرده، بر آن شاهدی نمی­گیرند.[24]
 
نهی از درخواست بی­مورد
   ایشان مسلمانان را از درخواست بدون احتیاج نهی کرده فرمودند: «من ضع علی نفسه باب مسألة فتح الله علیه سبعین باباً من الفقر لا یسدها أدناها شیء
  هر که بدون نیاز مالی از دیگران طلب قرض کند، خداوند هفتاد در از فقر بر روی وی می­گشاید که هیچ چیز در دنیا نمی­تواند آن را بپوشاند.»
 
قرض­الحسنه در سیره پیامبر­اکرم(ص)
   متأسفانه سیره­نویسان در شرح سیره رسول ختمی مرتبت(ص) چندان متذکر امر قرض­الحسنه در سیره رسول­خدا(ص) نشده­اند، معدود مواردی که هم در این باب ذکر شده بیشتر در بر دارنده جنبه قرض گرفتن­های حضرت است تا قرض دادن­های ایشان. اینکه رسول­خدا(ص) بارها از یهودیان مدینه قرض کرده­اند[25] و اینکه حتی در زمان وفاتش زره­ا­ش جهت قرض گرفتن آرد برای خانواده­اش در گرو مردی یهودی بود[26] و نیز قرض کردن هفتاد زره از صفوان بن امیه جمحی[27] عمده مطالبی است که در کتب سیره تحت عنوان قرض به آن اشاره شده است.
   در کتب روایی نیز وضع بر همین منوال است در این کتاب­ها نیز از امر قرض­الحسنه در سیره رسول­خدا(ص)، جز اندکی(آن هم قرض گرفتن نه قرض دادن)، کلامی به میان نیامده است. شاید عمده مطالبی را که بتوان در این باب از کتب روایی استخراج کرد، قرض­هایی باشد که رسول­خدا(ص) از دیگران می­گرفتند تا در راه خدا به دیگران انفاق کنند. که این روایت نمونه­ای از آن موارد است:
   سائلی نزد رسول­خدا(ص) آمده از ایشان درخواست کمک کرد پیامبر(ص) رو به حضّار کرده فرمودند: «آیا بین شما کسی هست که به من قرض بدهد؟» مردی از انصار برخاست و گفت: «بله­ای رسول­خدا(ص)» پس فرمود: «به این مرد چهار وسق[28] خرما بده» گفت: «دادم» پس انصاری دیگری آمد و تقاضای کمک کرد حضرت فرمود: «انشاءالله خدا عطا کند» سومی آمد و تقاضای کمک کرد و حضرت این جمله را تکرار کرد؛ [29] پس مرد گفت: «ان شاء­الله عطا کندت زیاد شد» پس رسول­خدا(ص) خندیدند و رو به حضّار فرمودند: «آیا در بین شما کسی هست که به من قرض بدهد؟» مردی برخاست و گفت: «بله یا رسول­الله(ص)» حضرت فرمود: «چقدر؟» گفت: «هر چه بخواهی» فرمود: «به این مرد 8 وسق خرما بده» مرد سائل گفت: «من 4 وسق بیشتر احتیاج ندارم» فرمود: «چهار تا هم اضافه بر آن.»[30]
 
سنت و روش پیامبر(ص) در ادای قرض
   از امام صادق(ع) روایت شده است که: انّ رسول­الله(ص) کان یکون علیه الثنیّ فیعطی الرباع روش رسول­خدا(ص) در ادای قرض این بود که اگر بچه شتری دو ساله قرض می­گرفت به جای آن شتری هفت ساله    می­داد(یا اگر دو درهم مقروض بود چهار درهم می­پرداخت).[31]    
 
   
          
    
 


[1] - ابن منظور؛ لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، 1414، ج7، ص216-217 و راغب اصفهانی؛ مفردات، دمشق- بیروت، دار  القلم، الدار الشامیه، چاپ اول، 1412، ص666 .
[2] -  طبرانی؛معجم الصغیر، دارالکتب العلمیه، بیروت، ج1، ص143 و سیوطی، جلاالدین؛ الجامع الصغیر، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، 1981، ج2، ص284 و المتقی الهندی؛ کنز العمال فی الاقوال و الافعال،  تحقیق شیخ بکری حیانی، تصحیح شیخ صفوة السقا، بیروت، مؤسسه الرسالة، ج6، ص210.
[3]- شیخ صدوق؛ ثواب الاعمال، قم، انتشارات شریف رضی، 1344ش، ص288 ومحدث نوری؛ مستدرک الوسائل، قم، آل البیت، 1408، ج13، ص395 .
[4] - شهید ثانی؛ مسکن الفؤاد، قم، کتابخانه بصیرتی، ص114.
[5] - طبرسی، حسن بن فضل؛ مکارم الاخلاق، قم، جامعه مدرسین، 1404، ص431 و شیخ صدوق؛من لا یحضره  الفقیه، قم، جامعه مدرسین، 1413، ج4، ص15 و شیخ صدوق؛امالی، قم، کتابخانه اسلامیه، 1363ش، ص429.
[6] - ابن ابی جمهور؛ عوالی اللئالی، قم، انتشارات سید الشهداء(ع)، 1405، ج2، ص256 و شیخ صدوق؛علل الشرایع، قم، انتشارات مکتبة الداوری، ج2، ص527 و کلینی؛ اصول کافی، دارالکتب الاسلامیه، تهران، 1365ش، ج3، ص182.
[7] - من لا یحضره  الفقیه، پیشین، ج1، ص335 و شیخ طوسی؛ مصباح المتهجد، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، 1411، ص205.
[8] - کنز العمال،  پیشین، ج2، ص263 و مصباح المتهجد، پیشین، ص225 و خصال ، پیشین، ص622 .
[9] - خصال صدوق، ج1، ص44 و علل الشرایع،  پیشین، ج2، ص527 و عاملی، شیخ حر؛ وسائل الشیعه، تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت، دار التراث العربی، ج18، ص317.
[10] - اصول کافی، پیشین، ج8، ص9 و وسائل الشیعه، پیشین، ص366.
[11] - کنز العمال،  پیشین، ج6، ص220 .
[12] - اصول کافی، پیشین، ج8، ص9 و ابن حنبل؛مسند، بیروت، دارصادر، ج2، ص359.
[13] - دیلمی، حسن بن ابی­الحسن؛اعلام الدین، مؤسسه آل البیت(ع)، قم، 1408، ص390 و ثواب الاعمال، پیشین، ص138.
  6- هر قنطار برابر با صد رطل است و هر رطلی برابر با 2564 گرم.
[15] - ثواب الاعمال، پیشین، ص289 و وسائل الشیعه، پیشین، ج16، ص343.
[16] - ابن سلامه؛ مسند الشهاب، تحقیق حمدی عبدالمجیدالسلفی، بیروت، الرساله، چاپ اول، 1405، ج2، ص200 و کنز العمال، پیشین، ج16، ص134.
[17] - عوالی اللئالی، پیشین، ج4، ص72 و حرانی، حسن بن شعبه؛ تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، 1404، ص266 و من لا یحضره  الفقیه، پیشین، ج4، ص380.
[18] - من لا یحضره  الفقیه، پیشین، ج4، ص15 .
[19] -  کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، پیشین، ج6، ص23 و الجامع الصغیر، پیشین، ج1، ص661.
[20] - من لایحضره الفقیه، پیشین، ج3، ص196 و شیخ طوسی؛ التهذیب، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365، ج7، ص18 و  تمیمی مغربی، نعمان بن محمد؛ دعائم الاسلام، مصر، دار المعارف، 1385، ج2، ص 17 و الجامع الصغیر، پیشین، ج1، ص194 و کنز العمال، پیشین، ج1، ص144.
[21] - جامع الصغیر، پیشین، ج2، ص91 و کنز العمال، پیشین، ج6، ص222 .
[22] -  مسند ابن حنبل، پیشین، ج2، ص220 و صحیح مسلم،  بیروت، دارالفکر، ج6، ص38.
[23]- مسند ابن حنبل، پیشین، ج4، ص392 و سجستانی، ابن اشعث؛ سنن ابی داوود، تحقیق سعید محمد اللحام، دار الفکر، چاپ اول، 1990، ج2، ص112 و کنز العمال، پیشین، ج6، ص232.
[24] - حمیری قمی، عبدالله بن جعفر؛ قرب الاسناد، تهران، انتشارات کتابخانه نینوی، ص38 و وسائل الشیعه، پیشین، ج7، ص126.
[25] - راوندی، قطب الدین؛ الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام مهدی(عج)، چاپ اول، 1409، ج1، ص87.
 3- بیهقی؛السنن الکبری، دار الفکر، ج6، ص36 و ابن حجر؛ فتح الباری، دار المعرفه، بیروت، چاپ سوم، ج5، ص99 و مقریزی، احمد بن علی؛ امتاع الاسماع، تحقیق محمد عبد الحمید النمیسی، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1999، ج2، ص298.
[27] - اصول کافی، پیشین، ج5، ص240 و من لا یحضره  الفقیه، پیشین، ج3، ص302.
[28] - الوسق معادل 60 پیمانه است.
[29] - قرب الاسناد، پیشین، ص44 و وسائل الشیعه، پیشین، ج9، ص435.
[30] - قرب الاسناد، پیشین، ص44 و  وسائل الشیعه، پیشین، ج9، ص435 .
[31] - اصول کافی، پیشین، ج5، ص222.

 


5/5 - (1)
 
 
 
1393/08/10
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas