در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  علم
نویسنده :  علي اصغر نجابت
كلمات كليدي  :  مجرد، مادي، علم حصولي، علم حضوري، ادراك،دانش
بررسی مفاهیم پایه­ای یک دانش، اگر چه در نگاه اول ساده به نظر می­رسد، اما در بیشتر مواقع به دشوارترین و پیچیده­ترین مسائل آن علم تبدیل می­شود؛ به طور مثال مفاهیمی چون جرم و انرژی در فیزیک یا معادلة ساده­ای چون 4= 2×2 در ریاضیات، همگی در نظر اول ساده و پیش پا افتاده جلوه می­کنند، اما بحث و اثبات دقیق همین مفاهیم، از مسائل بسیار پیچیده دراین علوم به حساب می­آیند.
 مفهوم "علم" نیز یک مفهوم پایه است، با این تفاوت که "علم" به دلیل گستردگی مفهومش، درعلوم مختلفی مانند منطق، فلسفه، انسان شناسی و حتی جامعه شناسی به عنوان یک مفهوم اولیه و پایه­ای استفاده می­شود؛ این گستردگی مفهومی باعث شده است تحقیق درباره "علم"- به عنوان یک مفهوم بنیادین- بسیار دشوار باشد.
علاوه براین، بکارگیری واژه علم برای اصطلاحات و مفاهیمی کاملا متفاوت، باعث سردرگمی محققین و دشوارتر شدن بررسی مفهوم علم شده است.
 به عنوان نمونه در زبان فارسی وقتی می­گوییم "علم فیزیک" منظور ما "دانش فیزیک" است؛ اما زمانی که می­گوییم «معلوم است فلانی می­آید» می­خواهیم بفمانیم «به طور یقین فلان شخص می­آید»؛بنابراین در عبارت اول لغت "علم" را به معنی "دانش" به کار گرفتیم اما در جمله دوم به معنی "یقین".
همچنین معنی سومی برای لغت "علم"درعلومی مانند منطق و فلسفه وجود دارد؛ در این دانش هازمانی که لغت "علم" را به کار می­بریم، منظور ما یک دانش خاص یا یقین نیست، بلکه منظور مطلق "درک و آگاهی"است؛ یعنی در نظر یک فیلسوف یا منطق­دان، به هرگونه درک یا اطلاعی که انسان از ابتدای تولدش آن را بدست می­آورد، "علم" گفته می­شود.[1]
بنابراین در بررسی مفهوم "علم"هم با وسعت مفاهیم مواجه هستیم و هم ممکن است در دام اشتباه لغوی بیافتیم، به همین دلیل، هنگامی که می­خواهیم در مورد مفهوم "علم" بحث کنیم باید دقیقا مشخص کنیم که منظور ما کدام کاربرد واژة "علم" است و می­خواهیم در چه حوزه­ای ازمفهوم "علم" گفتگو کنیم.
 در این نوشتار هدف این است که درباره مفهوم "علم" در منطق صحبت کنیم، پس باید متوجه باشیم که منظور ما فقط کاربرد منطقی و فلسفی لغت "علم" است و نه کاربردهای دیگر آن.
 
چیستی علم
منطق­دانان و بیشتر فلاسفه هنگامی که می­خواهند از مفهوم "علم و ادراک" صحبت کنند، سراغ اولین ادراکاتی می­روند که در انسان شکل می­گیرد؛ آنها روند به وجود آمدن آگاهی را در ذهن انسان تحلیل می­کنند، تا بدین وسیله بتوانند مفهوم صحیحی را برای علم بیابند؛ اما همین بررسی­ها شروع اولین اختلاف ها بر سر مفهوم"علم" را رقم زده است.
عده­ای از فیلسوفان معتقدشدند علم یک کودک، چیزی جز فرایند های فیزیولوژیکی به وجود آمده درسیستم های عصبی و مغزی او نیست؛ یعنی اطلاعات یک کودک تنها زمانی شکل می­گیرد که سیستم­های عصبی وی تحریک شوند و یک پالس عصبی را به سمت ذهن کودک ارسال کنند؛ این پالس عصبی تغییری فیزیکی را در مغز کودک ایجاد می کند که به اعتقاد این دانشمندان، این تغییر دقیقا همان "علم"کودک است.[2]
 در نظر این دانشمندان علم یک مفهوم "مادی" مانند دیگر مفاهیم مادی است و همانطور که ما می­توانیم موجودات مادی دیگر مانند: میز، برق، امواج الکترو مغناطیسی و...را مشاهده کنیم، به وسیله دستگاه های پیشرفته پزشکی نیز می­توانیم علم را درون پالس های عصبی و مغزی افراد مشاهده کنیم و حتی در علم انسانها تغییر یا تبدیل ایجاد کنیم.
طبیعی است که در نگاه این دسته از فلاسفه، تنها منشا پیدایش علوم حواس پنجگانه هستند؛زیرا تنها حواس پنجگانه توانایی تحریک سیستم عصبی آدمی را دارند؛بر همین اساس هر آنچه از غیر طریق "تجربه و حس" به دست بیاید چیزی جز "توهم و خیال" نخواهد بود.
در مقابل این رویکرد، دیدگاه اکثریت دانش­مندان قرار دارد که علم را موجودی "غیر مادی"و فراتر از "ماده"قلمداد می­کنند؛ این متفکران معتقدند کودکان حتی پیش از آنکه از حواس پنجگانه برخودار شوند، اموری مانند گرسنگی، مهر مادری و...را درک می­کنند و غرائزی در آنها هست که برای "علم" پیدا کردن به آن غرائز نیازمند حواس ظاهری نیست.
در این دیدگاه علم دیگر خواص عمومی "ماده" را ندارد، پس نمی­توان ادراکات انسانها را مشاهده کرد؛ همچنین راه بدست آوردن علم و ادراک نیز محدود به حس و تجربه مادی نیست، بلکه مفاهیم "ماورایی" و "غیر حسی" نیز برای انسان قابل درک هستند.[3]
 مدافعان و مخالفان هریک از این دو دیدگاه برای دفاع از نظر خود شواهدی ارائه می­کنند که در این مقاله فرصت پرداختن به تمامی آنها نیست، اما شاید مهمترین شاهدی که می­توان برای اثبات نظریه دوم ارائه کرد، وجود دسته­ای از آگاهی­ها در انسان باشد که به آنها "علوم حضوری" می­گویند؛ این آگاهی­ها همگی بدون استفاده از حواس ظاهری بدست می­آیند و هر انسانی به وجود این نوع ادراکات در درون خود اعتراف دارد.
 
تقسیم علم به حضوری و حصولی
اولین تقسیم بندی که فلاسفه و بیشتر منطق دانان برای "علم" مطرح می­کنند تقسیم آن به دو دسته "حضوری" و"حصولی" است.[4] این تقسیم بندی مبتنی بر پایه­ای ترین ویژگی علم، یعنی رابطه علم با معلوم است و به همین دلیل نیز پیش از دیگر تقسیم بندی های علم بدان پرداخته می­شود.[5]
 
علم حضوری
"علوم حضوری" به آن دسته از ادراکات آدمی گفته می­شود که انسان برای یافتن آنها نیاز به برقراری ارتباط با عالم خارج از خود ندارد، بلکه آنچه درک می­شود در نزد خود انسان حاضر است؛[6] یعنی در این ادراکات، ذهن انسان بدون واسطه با خود "معلوم" ارتباط بر قرار کرده و آن را درک می­کند، نه اینکه ابزارهایی مانند حواس پنجگانه میان انسان و معلوم واسطه شوند تا انسان بتواند آن شئ را درک کند؛ به طور مثال انسان برای درک هویت خودش نیاز به تماس با عالم خارج ندارد یا برای اینکه بفهمد گرسنه است و یا خوشحال یا ناراحت است از جهان بیرون کمک نمی­گیرد؛ در تمام این ادرکات انسان چیزی را که درک شده، در درون خود می­یابد و حواس ظاهری نقشی در آگاهی یافتن به این ادراکات ندارند؛ بنابراین "علم حضوری" تنها شامل اموری می­شود که در "افق نفس" آدمی هستند و انسان می­تواند آنها را بدون واسطه درک کند.
 
علم حصولی
در مقابل "علم حضوری"ادراکاتی قرار دارند که در اصطلاح به آنها "علم حصولی"گفته می­شود؛ در این دسته، بر خلاف علم حضوری، انسان به وسیله حواس پنجگانه یا هر واسطه دیگری با یک شئ ارتباط برقرار کرده و تصویری از شئ مورد نظر در ذهنش ساخته می­شود، سپس بر اساس همین تصویر، علم ما نسبت به آن شئ شکل می گیرد.[7]
 به عنوان مثال شما وقتی به یک منظره نگاه می­کنید بدون اینکه متوجه باشید تصویری از آن منظره در ذهن شما ترسیم می­شود؛ این تصویر واسطه­ای است میان ذهن شما و محل مورد نظر و همین تصویر شناخت شما را نسبت به آن محل شکل می­دهد؛ بنابراین اگر کسی از شما درباره آن منظره سؤال کند، ذهن شما سراغ این تصویر رفته و بر اساس آن به راحتی مکان مورد نظر را برایش توصیف می­کند و یا حتی زمانی که خودتان دوباره به یاد آن محل می افتید، همین تصویر ذهنی شماست که در مقابل چشمانتان ظاهر می­شود و به شما اجازه می­دهد دوباره به آن منظره فکر کنید.
 در بیشتر ادراکات روزمره نیز دقیقا همین اتفاق می­افتد؛ یعنی ذهن ما از چیزی که نمی­شناخته تصویر برداری می کند و این تصویر منشا پیدایش شناخت ما از آن شئ می­شود.
بنابراین در تمام علوم حصولی –کهحجم بیشتری از علوم آدمی را تشکیل می دهند-انسان به وسیله "تصور" اشیاء نسبت به آنها علم پیدا می کند نه به طور مستقیم[8]، پس اگر به هر دلیل تصویری که از اشیاء در ذهن تشکیل می شود صحیح نباشد، علم ما نیز نسبت به آن شئ صحیح نخواهد.
 این ویژگی علوم حصولی دقیقا بر خلاف علوم حضوری است؛ زیرا در ادراکات حضوری انسان خود معلوم را می یابد نه تصورش را و چون خود معلوم هرگز نمی­تواند خطا باشد، در ادراکات حضوری به هیچ عنوان خطا راه ندارد.
 به دلیل همین تفاوت اساسی است که"دانش منطق"تنها در حوزه علوم حصولی فعالیت می­کند؛ زیرا وظیفه این دانش، شناسایی آگاهی­های صحیح از ناصحیح است و هنگامی که در علوم "حضوری"ادراک ناصحیحی وجود ندارد، حضور دانش منطق نیز در این حوزه بی­معنی است.
 
تعریف علم در منطق
در میان متفکرانی که علم را مفهومی"مادی"انگاشته­اند، اختلاف قابل اعتنایی در تعریف علم دیده نمی­شود؛ زیرا در این دیدگاه، علم فرایندی فیزیکی- شیمیایی است که در مغز انسان اتفاق می­افتد و این تغییر در آزمایشگاه قابل رؤیت است؛ بنابراین در این دیدگاه "تعریف علم" چندان مسئله پیچیده ای نیست.
  درمیان متفکرانی که علم را موجودی"غیر مادی"می­دانند اختلاف هایی اساسی در تعریف علم مشاهده می شود؛ گروهی از آنان مفهوم علم را  بدیهی دانسته­اند و گروهی دیگر غیر قابل تعریف و عده­ای نیز ارائه هرگونه تعریف برای علم را مستلزم دور می­دانند.[9]
یک دسته از این دانشمندان نیز علم را قابل تعریف می­دانند اما در میان همین گروه نیز عده­ای تعریف علم را بسیار دشوار دانسته وخود نتوانسته­اند تعریفی برای علم بیان کنندو عده­ای دیگر نیز هرکدام به نوبه خود سعی در ارائه تعریفی برای "علم" نموده­اند.
بیشتر متکلمان و منطق دانان اعضای همین دسته اخیر هستند و هر کدام سعی کرده­اند تعریفی جامع و مانع برای "علم"بیابند؛ اما اینکه تا چه حد در این کار موفق بوده­اند، سوال مهمی است که تاکنون نیز در میان فلاسفه محل بحث های فراوان است و هنوز نمی­توان با صراحت به آن پاسخ داد.
در میان دانشمندان این دسته اخیر، شاید آسان ترین کار بر عهده منطق­دانان باشد؛ زیرا همانطور که گفته شد، کارکرد منطق تنها مربوط به دائره علوم حصولی است و بر همین اساس تعریفی از "علم" که تنها دربردارنده علوم حصولی باشد، به قدر کافی برای یک منطقدان مفید است و احتمالا به همین دلیل باشد که در میان منطق دانان تعریف­های یکسان و مشابه برای علم بسیار دیده می­شود.
رایج­ترین تعریفی که منطق دانان برای علم بیان می­کنند عبارتست از:
 
" هوالصورﺓ الحاصله من الشی عند العقل"[10]یعنی "علم عبارتست از صورتی که از یک شی در نزد عقل پدید می­آید".
در این تعریف تنها به ادراکاتی "علم" گفته شده است که در کسب آنها ذهن با تصویر معلوم سروکار دارد نه با خود آن. بنابراین در این تعریف به روشنی "علم" به علوم حصولی محدود شده است و شامل علوم حضوری نمی­شود.
این تعریف اگر چه تعریف کاملی نیست و خاصیت جامع بودن را ندارداما به اندازه­ای مفید است که در میان بسیاری از دانشمندان پذیرفته شده و در علوم دیگر به جز منطق نیز تا حد زیادی کارایی یافته است.
 
 
 


 . رنجبر حقیقی، علی؛ علم حضوری و حصولی، فصلنامه معرفت، قم ،موسسه آموزشی امام خمینی، فروردین 1383، شماره 76، ص 72 [1]
 .مطهری، مرتضی ، شرح اصول فلسفه و روش رئالیسم ، قم ، دفتر انتشارات اسلامی، بی تا ، جلد اول و دوم و سوم، ص 73 تا 75[2]
 . طباطبایی، محمد حسین؛ اصول فلسفه و روش رئالسیم، قم ، دفتر انتشارات اسلامی ، بی تا ، جلد اول ، ص 75[3]
 مصباح ، محمد تقی؛ دروس فلسفه ، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول 1363 ص 24.[4]
 برای اطلاع از تاریخچه این تقسیم به مدخل اقسام علم مراجعه کنید.[5]
 . سبزواری ، ملا هادی؛ شرح منظومه ، حاشیه محمد تقی آملی ، مشهد ؛ دارالمرتضی للنشر  بی تاریخ، ص375  [6]
 محمدی گیلانی، محمد؛ علم، یادنامه علامه طباطبایی، تهران ، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی ، چاپ اول، 1363، ص 74  .[7]
 . خوانساری ، محمد؛ منطق صوری، تهران ، انتشارات آگاه؛ چاپ ششم 1363 ج اول  ص 6[8]
 خسرو پناه، عبدالحسین ؛ چیستی معرفت دینی نزد متفکران مسلمان، فصلنامه پژوهشی اندیشه نوین دینی، شماره 2، پاییز 1384، ص 88 .[9]
 . مطهری، مرتضی؛ آشنایی با منطق، قم ، انتشارات صدرا، چاپ سی و هفتم ، 1386، ص33.[10]

 


3.4/5 - (5)
 
 
 
1393/06/01
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas