در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  تركيب جمعيت Population Structure
نویسنده :  طاهره عطوفي كاشاني
كلمات كليدي  :  ساخت جمعيت، توزيع جغرافيايي، تركيب سني و جنسي جمعيت، شغل، بهداشت، ازدواج
ترکیب جمعیت به­لحاظ لغوی معادل Population Structure است که به‌معنای ساختمان، ساخت و یا ساختار جمعیت می­باشد[1] و به‌­لحاظ اصطلاحی مجموعه عناصر و ویژگی‌ها و روابط نسبتا پایدار جمعیت است که در طول زمان در ارتباط با یکدیگر دارای شکل و ترکیب خاصی شده­اند، به‌نحوی که تغییر آن در مدت‌­زمان کوتاه بسیار دشوار است.[2]  
بی­شک جمعیت­شناسی، به­عنوان شاخه­ای از علوم اجتماعی یکی از علوم جدیدی است که در دوره رنسانس رشد چشم­گیری داشت که بنیانگذاران آن کار خود را برپایه­ مشاهدات نسبتا دقیق و تجزیه­ و تحلیل­های آماری-ریاضی پدیده­های جمعیتی قرار دادند؛ اما بااین ­وجود، توجه به جمعیت و مسائل آن در زندگی اجتماعی، از دیرباز مورد توجه اندیشمندان مختلف بوده است، لکن برخلاف قرون جدید؛ که با ابتناء بر پژوهش­های تجربی، مطالعات جمعیتی را بررسی می­کنند، در قرون گذشته بیشتر ملاحظات آن‌ها درحاشیه نظرات اصلی و به­صورت یک ایده کلی ارائه شده است.[3]
 
اهمیت مطالعه ترکیب جمعیت
میزان جمعیت، تراکم و ترکیب جمعیت از اهمّ مباحث دانش اجتماعی است؛ به­طور کلی می­توان گفت، هیچ­یک از شاخه­های این دانش بدون مطالعه جمعیت به­هدف نمی­رسد. دنیای امروز ازیک ­سو با تراکم بیش­ازحد و غیرمتعارف انسان­ها و در فضاهای کوچک جغرافیایی و ازسویی ­دیگر، با افزایش چشم­گیر جمعیت مواجه است که پدیده شهرهای غول­آسا منبعث از آن است.[4] بر این اساس جمعیت­شناسان، برای مطالعه پدیده­های جمعیتی بر شناخت ساختار جمعیت تأکید دارند؛ چرا که در غیر این صورت، آمار به‌تنهایی بیانگر واقعیت­های موجود نخواهد بود. ازسوی دیگر، شناخت ساخت جمعیت­ها در رفاه و فرصت­های اجتماعی و اقتصادی در چارچوب برنامه­های کلان توسعه جوامع امری ضروری است.[5] به­علاوه در تقسیم کار، قابلیت تولید، افزایش یا کاهش سطح زندگی موثر است و درمقیاس بین‌المللی نیز موجب اعتبار سیاسی و تجاری می­گردد. علاوه­بر اهمیت رقم کلی جمعیت، اهمیت ساختار داخلی آن به مراتب بیشتر است.[6]
 
اجزای تشکیل دهنده ترکیب جمعیت
جمعیت هر سرزمین معینی دارای عناصری است که توزیع افراد بر اساس آن‌ها، ترکیب خاصی را درطول زمان به­خود می­گیرد. ساخت کل جمعیت نیز از ارتباط تنگاتنگ این ترکیب­ها به­وجود می­آید و صرفا از طریق مطالعه آن‌ها قابل شناسایی است.[7]
1. توزیع جغرافیایی؛ همان نحوه پراکندگی یا انبوهی جمعیت در سطح سرزمین با تمام ویژگی‌های جغرافیایی آن است که عوامل طبیعی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی بر آن تأثیرگذار است.[8] نوع معیشت (شبانی، کشاورزی و صنعتی) نیز در پراکندگی جمعیت­ها موثر است.[9]
برای مقایسه بهتر روند این تحولات، جمعیت­شناسان از شاخص­هایی استفاده می­کنند:[10]
در مسأله انبوهی جمعیت، علاوه­بر آگاهی از رقم مطلق جمعیت، از طریق سرشماری، رابطه بین آن و برخی عوامل همچون مساحت منطقه مسکونی یا منابع اقتصادی آن مورد بررسی است. بنابراین از شاخص­های نسبت تراکم جمعیت استفاده می­شود که انواعی دارد:[11]
الف) جهت ایجاد رابطه بین جمعیت و مساحت از شاخص تراکم حسابی (Mathematical Density) استفاده می‌شود:
ب) از آنجا که میزان تراکم حسابی، به­دلیل فقدان زیست در برخی از قسمت‌های منطقه، چندان گویا نیست از میزان تراکم فیزیولوژیک (Biologic Density) استفاده می‌شود.[12]
ج) آنچه امروز اهمیت دارد، ایجاد رابطه میان جمعیت و مجموع وسایل مورد استفاده افراد و منابع اقتصادی یک منطقه است.[13] لذا برای محاسبات دقیق­تر آن، این شاخص به‌کار می­رود: [14]

2. ترکیب سنی و جنسی جمعیت؛ به­عنوان مشخصه اصلی ترکیب جمعیت است. آگاهی از خصوصیات کمی و کیفی جمعیت از نظر ترکیب سنی و جنسی، چه ازنظر تأمین نیروی انسانی و خدمات مورد نیاز هر یک­ از دو جنس زن و مرد در سنین مختلف لازم است. چراکه بدون توجه به آن، هرگونه برنامه­ریزی جمعیتی ممکن نخواهد بود.[15]
الف) ترکیب جنسی جمعیت (Sex Structure): همان نحوه پراکندگی جمعیت براساس جنس که نسبت جنسی مهم‌ترین معیار آن است.[16]
برای آنکه از حد تعادل این شاخص مطلع شویم، باید به دو عامل توجه کنیم، نسبت جنسی به­هنگام تولد و نسبت جنسی منطقه یا کشور؛ چراکه به­خاطر افزایش مرگ­ومیر پسران نسبت به دختران این شاخص تغییر می­کند. بنابراین دو عامل مرگ­ومیر و مهاجرت می­تواند بر تغییرات نسبت جنسی موثر باشد.[17]
ب) ترکیب سنی جمعیت (Age Structure): همان نحوه پراکندگی جمعیت برحسب سن است. سن یکی ­از متغیرهای اصلی جمعیت است و توزیع آن در گروه­های مختلف سنی ازنظر اقتصادی و اجتماعی حائز اهمیت است.[18] ورتهام (Wertheim) جامعه­شناس و جمعیت‌شناس هلندی برای مقایسه ترکیب سنی کشورها با جمعیت تقریبا یکسان، اندیشه­ای را پایه­ریزی کرد که برمبنای آن حداقل 40% از جمعیت کشورهای توسعه­نیافته در سنین کمتر از 15سال قرار دارند و بدین­سان این مقیاس اندازه­گیری را "آزمون ورتهام" نامیدند که فرمول آن چنین است:[19]
با این ­اوصاف، برای آنکه بتوان تحلیل دموگرافیک کرد، توزیع سنی جمعیت را سه دسته می­کنند:
- ساخت سنی جوان (15-0 سال)، ویژه کشورهای توسعه­نیافته؛
- ساخت سنی روبه­سالخوردگی (64-15سال) مخصوص کشورهای در حال توسعه؛
- ساخت سنی سالخورده (65سال به­بالا) ویژه کشورهای توسعه­یافته.[20]
 
شاخص­های ترکیب سنی
الف) میانگین سنی: سن متوسط کل جمعیت
ب) میانه سنی: معرف سنی است که افراد را دو گروه مساوی می­کند و خود در مرکز است و شاخص عمومی تعیین­کننده ساخت جمعیت است.
برای شناخت ترکیب سنی و جنسی از "هرم سنی (Population Pyramid) استفاده می­گردد که مبین تاریخ تغییرات حاصله (ولادت، مرگ­ومیر، مهاجرت­ها) در ساخت جمعیت­هاست و از دو محور عمود بر هم تشکیل یافته که محور عمودی، ویژه سنین و محور افقی مخصوص تعداد است که سمت راست هرم جمعیت زنان و چپ آن، مردان را نشان می­دهد.[21]
 
3. ترکیب جمعیت برحسب وضع اشتغال؛ کل جمعیت یک منطقه را براساس وضع اشتغال دو بخش می­نمایند:
 1- جمعیت فعال، جمعیتی است که در سن قانونی کار قرار دارد و نیروی آماده­ای جهت تولید کالا و خدمات تشکیل می­دهد که دو قسمت است:
الف) جمعیت شاغل، که بخش عمده جمعیت فعال را شکل می­دهد؛
ب) جمعیت غیرشاغل (بیکار جستجوی کار)؛ بیکار فردیست که در زمان معینی دارای هیچ شغل درآمدزایی نبوده و لذا در جستجوی کار است.[22]
2- جمعیت غیرفعال، گروهی است که بنا به علل معینی در تولید کالا و خدمات نقشی ندارند، که دو قسم می­شوند:
الف) وابستگان: هزینه معیشت آنان برعهده جمعیت فعال است، مانند زنان خانه­دار، دانشجویان، سالخوردگان و ...
ب) افراد متکی به‌­خود که توانایی تأمین وسایل خویش را ندارند، مانند بازنشستگان و ....[23]
 
شاخص­ها[24]
1) میزان فعالیت عمومی (General activity race):
2) نسبت اشتغال و بیکاری
3) بار تکفل ناخالص (نسبت وابستگی Dependency Ratio):
4) بار جمعیتی و بار معیشت:
4. ترکیب جمعیت برحسب وضع زناشویی و خانوار معین؛ بخشی از جمعیت واجد شرایط، برای تداوم نسل­ها و آسایش جسمی و روحی خود و سایر کارکردها ازدواج می­کنند و تشکیل خانواده می­دهند.[25]
برای بررسی ترکیب جمعیت بدین لحاظ، جمعیت واقع در سن ازدواج به دو قسمت تقسیم می­شود:
1- حداقل یک بار ازدواج­کرده که یا دارای همسرند یا بر اثر فوت یا طلاق بی­همسرند؛
2-هرگز ازدواج­نکرده.[26] 
 
شاخص­های ازدواج[27]
مشکل محاسبه میزان­های خالص ازدواج در جوامع چندهمسری این است که چه نسبتی از مردان را با چه ضریبی از تعداد ازدواج باید بر تعداد مردان هرگز ازدواج­نکرده­ای که درمعرض واقعه هستند، افزود و در مخرج کسر قرار داد، زیرا اگرچه همه مردان می­توانند به تعداد مجاز همسر انتخاب کنند، عملا این وضع در بین تعداد کمی از جمعیت آن هم معمولا به­صورت ازدواج بار دوم صورت می­گیرد و ازدواج­های بار سوم و بالاتر بسیار نادر است.[28]
 
5. ترکیب جمعیت به­لحاظ وضع آموزش و سواد؛ تعداد معینی از جمعیت باسواد در سطوح مختلف آموزشی که تفاوت کمی و کیفی آنها برحسب جنس، محل سکونت و... مورد توجه جمعیت­شناسان است.[29] 
 
شاخص­ها[30] 
6. ترکیب جمعیت برحسب وضع بهداشت و مسکن؛ هر جامعه­ای به­لحاظ سطح برخورداری از امکانات بهداشتی و مسکن که متناسب با ساختار سنی و جنسی جمعیت باشد، وضع خاصی دارد؛ به­طور مشخص، برخی متغیرهای جمعیتی مانند ترکیب سنی و جنسی، توزیع جغرافیایی، وضع زناشویی و ... درارتباط با بهداشت تحلیل می­شوند.[31] 
شاخص­های جمعیتی وضع سلامت و بهداشت در دو گروه بررسی می­شوند:
 1- شاخص­های مثبت: مانند باروری ولادت و امیدزندگی به­هنگام تولد که نشانگر تداوم نسل­ها و طول عمر انسان­ها می­باشند؛
2- شاخص­های منفی: وضع بیماری‌ها و مرگ­ومیرهای یک جامعه را که درمجموع حالت ناخوشایندی برای آن‌ها دارد، نشان می­دهد.[32] مسکن نیز به­لحاظ ارتباط مستقیم و نزدیکی که با جمعیت و خانوار دارد در این مبحث می­آید[33] که در مطالعات جمعیتی، واحد مسکونی نامیده می­شود که دارای ویژگی­هایی چون مساحت کل، سطح زیربنا، داشتن یا نداشتن حیات و ... به­کار می­رود.[34]
 
شاخص­های مسکن
1- توزیع واحدهای مسکونی برحسب تعداد اتاق: بدین­طریق، می­توان بهبود وضع مسکن در طول زمان را ارزیابی کرد.[35]
2- تعداد اتاق در اختیار خانوار

3- موضوع وضع تصرف مسکن نیز در مسائل جمعیتی مطرح است و مشخص می­شود که خانوار ساکن خانه تحت چه عنوانی خانه را در تصرف دارند؛ ملکی، اجاره­ای، رهنی و یا ...
4- استفاده از مصالح عمده در ساختمان­ها؛
5- تسهیلات و تأسیسات موجود در مسکن از ملاک­های مهم رفاه و سطح بهداشت در خانوارهای ساکن است.[36]


 [1]. آریان­پور، منوچهر؛ هزاره، فرهنگ همراه پیشرو آریان­پور، تهران، جهان­رایانه، 1385، چاپ چهل­وهشتم، ص1694.
[2]. تمنا، سعید؛ مبانی جمعیت­شناسی، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1387، جاپ پنجم، ص61.
[3]. همان، ص29.
[4]. بیرو، آلن؛ فرهنگ علوم اجتماعی، باقر ساروخانی، تهران، کیهان، 1367، چاپ دوم، ص552.
[5]. تمنا، سعید؛ پیشین، ص11.
[6]. میرزایی، محمد؛ جمعیت­شناسی عمومی، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1381، چاپ اول، ص108.
[7]. تمنا، سعید؛ پیشین، ص61.
[8]. همان، ص67-66.
[9]. بهنام، جمشید؛ جمعیت­شناسی، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1346، ج1، ص22-21.
[10]. تمنا، سعید؛ پیشین، ص75-74.
[11]. همان، ص19.
[12]. همان، ص20.
[13]. همان، ص21.
[14]. بهنام، جمشید؛ پیشین، ص79.
[15]. کیانی، مژده؛ کاربرد جمعیت­شناسی، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1387، چاپ اول، ص14. 
[16]. امانی، مهدی؛ مبانی جمعیت­شناسی، تهران، سمت، 1379، چاپ دوم، ص19.
[17]. تمنا، سعید؛ پیشین، ص85-82.
[18]. کلانتری، صمد؛ مبانی جمعیت­شناسی، تهران، مانی، 1375، چاپ اول، ص27.
[19]. تمنا، سعید؛ پیشین، ص92-91.
[20]. بهنام، جمشید؛ پیشین، ص36؛ و میرزایی، محمد؛ پیشین، ص112-111.
[21]. کلانتری، صمد؛ پیشین، ص30-29.
[22]. تمنا، سعید؛ پیشین، ص108-104.
[23]. همان، ص111-110.
[24]. همان، ص113-111.
[25]. همان، ص62.
[26]. همان، ص119.
[27]. امانی، مهدی؛ پیشین، ص58-55 و تمنا، سعید؛ پیشین، ص121-120.
[28]. زنجانی، حبیب­الله؛ تحلیل جمعیت، تهران، سمت، 1376، چاپ اول، ص149.
[29]. تمنا، سعید؛ پیشین، ص63.
[30]. همان، ص132-131.
[31]. همان، ص63 و ص138.
[32]. همان، ص142-141.
[33]. امانی، مهدی؛ پیشین، ص32.
[34]. تمنا، سعید؛ پیشین، ص143-142.
[35]. همان، ص143.
[36]. امانی، مهدی؛ پیشین، ص33-32.

 

 


1.8/5 - (8)
 
 
 
1393/05/06
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas