در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  اصول تربيت كودك در سيره نبوي(ص) (1)
نویسنده :  سيد علي اكبر حسيني
كلمات كليدي  :  پيامبر(ص)، تربيت، وراثت، مراقبتهاي ايام بارداري، تكريم كودكان
   واژه تربیت، مصدر باب تفعیل از ماده «ربی یربو» به معنای رشد بوده و در کتب لغت به معنای رشد دادن استعمال شده است؛[1] و در اصطلاح فراهم آوردن زمینه برای پرورش استعدادهای درونی هر موجود و به ظهور و فعلیت رسانیدن امکانات بالقوه موجود در درون او را تربیت گفته­اند.[2]
   در منابع اسلامی رهنمودهای گسترده­ای از سوی پیامبراکرم(ص) در باب اصول و مبانی تربیت کودکان در ابعاد مختلف جسمانی و روحانی بیان شده­است. در خصوص مراحل تربیت و ویژگی­های هر یک، از ازدواج و آداب آن و توصیه­های دوران  بارداری و شیرخوارگی گرفته تا محبت وعدالت­ورزی نسبت به کودکان و رعایت موازین دیگر پرورشی که هر یک فصلی از تربیت اسلامی را تشکیل می­دهند، روایات بسیاری از وجود شریف نبی­اکرم(ص) نقل شده­است. در اینجا برآنیم که به پاره­ای از این روایات اشاره کرده سیره آن بزرگوار(ص) را در این باره برشماریم:
 
ادوار تربیت کودک از نظر پیامبراکرم(ص)
   از نظر رسول­خدا(ص) دوره تربیت کودک به دو دوره پیش از تولد و پس از تولد تقسیم می­شود دوره پیش از تولد که دربردارنده دوره­های انتخاب همسر و آداب زناشویی و مراقبت­های ایام بارداری می­شود مقدمه و زمینه­ساز و اساس تربیت کودک در بعد تولد است از این­رو مورد تأکید و توصیه فراوان آن حضرت قرار گرفته، مسلمانان و علی­الخصوص جوانان به این امر بسیار مورد سفارش قرار گرفته­اند.[3]
 
قبل از تولد
   امروزه از لحاظ علمی نقش پدر و مادر در انتقال صفات ظاهری و باطنی که از آن به عنوان «عامل وراثت» در تربیت کودک نام می­برند، بر کسی پوشیده نیست از آنجا که فرزندی که در وجود مادر شکل می­گیرد از صفات ظاهری و معنوی پدر و مادرش بهره می­برد و پدران و به خصوص مادران اصل و ریشه کودکان به شمار می­آید. انتخاب همسرانی مناسب و شایسته می­تواند گامی اساسی در تربیت فرزندانی صالح و سالم در آینده به حساب آید از این­رو پیامبر(ص) ضمن تشویق جوانان به ازدواج، بدانها توصیه می­کنند که در انتخاب همسر بیشتر دقت کنند تا فرزندانی صالح و شایسته به ثمر برسانند. در حدیثی از رسول­­خدا(ص) روایت شده که فرمودند: «بنگر که فرزندت را در کدام رحم قرار می­دهی؛ چرا که   [اصل و]ریشه تأثیرگذار است»[4] و در حدیثی دیگر از ایشان آمده: «برای نطفه­های خود بهترین رحم­ها را برگزینید؛ چرا که زنان فرزندانی همانند برادران و خواهران خود به دنیا می­آورند.»[5] ایشان جوانان را از ازدواج در خانواده­های پست نهی کردند و فرمودند: «ایاک و خضراء الدمن قیل: یا رسول­الله(ص) و ما خضراء­الدمن؟ قال: المرءة الحسناء فی منبت السوء؛ بر حذر باشید از آن گلی که در مزبله روئیده گفتند: یا رسول­الله گلی که در مزبله روییده چه گلی است؟ فرمود: زن با جمال که در خانواده­ای پست بزرگ شده است.»[6]
 
غذای حلال
   رسول­خدا(ص) لقمه حلال را نیز از عوامل بسیار مهم در شکل­گیری شخصیت آینده کودک برشمرده­اند، گرچه رعایت حلال و حرام الهی در تمام ادوار زندگی فرد لازم است؛ اما توجه به حلال و حرام در قبل و بعد از ایام بارداری از اهمیت بسیار بیشتری در شکل­پذیری شخصیت آینده کودکان برخوردار بوده از این­رو مورد تأکید بیشتری قرار گرفته است. رسول­خدا(ص) در این باره می­فرمودند: «و لا یدخل الجنه من نبت لحمه من السحت النار اولی له؛ داخل بهشت نمی­شود کسی که گوشت و پوستش از مال حرام روییده باشد چنین کسی به آتش دوزخ[شقاوت] شایسته­تر است[تا سعادت]»[7] و در حدیثی دیگر آمده که ایشان به عبدالله بن مسعود می­فرمایند: «ای پسر مسعود حرام مخور، حرام نپوش، از [راه] حرام [زن] مگیر و نافرمانی خدا مکن؛ چرا که خداوند به ابلیس می­فرماید: با بانگ خویش هر که را می­توانی از جای برکن[هرچه عِده و عُده داری جمع کن] و با سوارگان و پیادگانت بر آنان[حرام­خواران] بتاز و در اموال و فرزندان آنان شریک شو و به آنان وعده بده و [البته] شیطان جز فریب وعده­شان نمی­دهد.»[8]
 
رعایت آداب زناشویی
   سپس رسول خدا(ص) بر نقش رعایت آداب زناشویی به عنوان عوامل مؤثر در سلامت روحی و جسمی کودکان و عاملی در تربیت­پذیری آنها در آینده اشاره کرده بر لزوم رعایت آن تأکید می­ورزیدند. ایشان به نقش حالت­ها و زمان­ها در بسته شدن نطفه­ها اشاره کرده زوج­ها را به رعایت آن توصیه می­فرمودند. منابع روایی معتبر شیعه و سنی روایات بسیاری را در این باب از رسول­خدا(ص) نقل کرده­اند.
 
مراقبت­های ایام بارداری
   دوران حمل از سرنوشت­سازترین و حساس­ترین دوران زندگی کودک است؛ در این دوره شالوده­ی سعادت و شقاوت شخص در شکم مادر پی ریخته می­شود، چنانچه در حدیثی از رسول­خدا(ص) آمده که «السعید مَن سعدفی بطن امه و الشقی مَن شقی فی بطن امه؛ فرد خوشبخت در شکم مادرش خوشبخت شده و بدبخت در شکم مادرش بدبخت شده است»[9] از این­رو والدین بخصوص مادران،به توجه و مراقبت بیشتر در این دوره و دوری از گناهان توصیه شده­اند.
 
اهمیت تغذیه در تربیت کودک
   با توجه به اهمیت تغذیه در این دوره حضرت سفارشاتی را به مادران جوان کرده، دادن غذاهایی مثل کندر[10] و به[11] و خرما[12] و... را در شکل­گیری برخی خلقیات و روحیات و برآمدن برخی صفات شایسته در کودک مؤثر بیان کردند و به آن توصیه می­فرمودند.
 
مراحل تربیت کودک بعد از تولد
   در خصوص مراحل تربیت و ویژگی­های هر یک روایت متعددی از رسول­خدا(ص) به دست ما رسیده­است. رسول­خدا(ص) مراحل تربیت کودک را به سه دوره هفت ساله تقسیم کرده فرمودند: «الولد سیّد سبع سنین و عبد سبع سنین و وزیر سبع سنین.» هفت سال اول دوران آقایی کودک است، هفت سال دوم دوران اطاعت[از مربیان] است و هفت سال سوم دوران وزارت و همکاری است.[13] از نظر رسول­خدا(ص) هفت سال اول زندگی فرزند، دوران سیادت و سروری کودک است بدین معنا که کودک در هفت سال آغازین زندگی باید در خانواده آقایی و فرماندهی کند، از این­رو هر چه می­خواهد در صورتی که برای او زیانبار نباشد و در توان پدر و مادر باشد، حتی­المقدور باید تأمین گردد. این دوره که دوره خودمداری است، دورانی است که کودک باید آزاد باشد و مسئولیتی متوجه او نشود، از این رو در روایات آمده­است که هفت سال اول، کودک را برای بازی رها سازید.[14] از نظر ایشان(ص) هفت سال دوم زندگی فرزند، دوره اطاعت و فرمانبرداری است. حالت عبودیت و بندگی کودک نسبت به پدر و مادر نتیجه همان اعتمادی است که در هفت سال آغاز زندگی نسبت به آنها پیدا کرده­است. پیدایش این حالت در کودک با عنایت به این که این ایام دوران تعلیم و تربیت اوست فوق­العاده برای سازندگی او اهمیت دارد.
   پس از سپری شدن هفت سال دوم زندگی کودک، دوران وزارت او در خانواده فرا می­رسد. این مرحله، مرحله شکوفایی فکری و خود مدیری است که در این مرحله عواملی چون مشورت و تبادل افکار می­تواند در رشد عقلی جوان نقش مؤثری ایفا کند. این دوره ایجاب می­کند که او همانند وزیر خانواده مورد مشورت قرار گیرد و کارهایی که از او برمی­آید به وی واگذار گردد تا مسئولیت­پذیر شود و بدین­سان مسئولیت خانواده در تعلیم و تربیت کودک به پایان می­رسد.
 
اصل تکریم شخصیت کودک
   از نظر رسول­خدا(ص) کودک چون کودک است، نباید تحقیر شود و احساس بی­ارزشی و یا کم­ارزشی کند؛ هر­چند کودک بیشتر محتاج محبت است؛ ولی این بدان معنی نیست که شخصیت کودک نباید محترم شمرده شود کودکی که با ارزش قلمداد می­شود و شخصیت او محترم شمرده می­شود به احساس خود ارزشمندی دست می­یابد و کسی که برای خود ارزش قائل باشد خود را به زشتی­ها آلوده نمی­سازد؛ چرا که «من کرمت علیه نفسه لم­یهنها بالمعصیه کسی که برای خودش ارزش قائل است خود را به واسطه گناه خوار نمی­سازد.»[15] کرامت نفس محور و اساس اخلاق و تربیت اسلامی است و مهم­ترین راه آن تکریم انسان در دوران کودکی است. یکی از مهم­ترین نکات تربیتی که در تکریم شخصیت کودک باید مورد توجه قرار گیرد، جدی گرفتن احساسات کودک در هفت سال نخست زندگی است.
 
سیره نبی­اکرم(ص) در تکریم و محبت به کودکان
   محبت از دیگر اصول تربیت کودک از دیدگاه پیامبراکرم(ص) است، در سیره­ی نبوی(ص) محبت به شدت مورد توجه و تأکید قرار گرفته و از دریغ ورزیدن محبت نسبت به کودکان به شدت نکوهش شده­است؛ اما در عین حال از افراط در محبت نیز نهی شده­است.
   ایشان مسلمانان را به دوست داشتن و محبت به کودکان تشویق  می­کردند و می­فرمودند: «اگر کسی کودک گریانش را خشنود کند تا آرام گیرد خداوند عزوجل آن قدر از نعمت­های بهشت به او عطا می­کند تا خشنود شود.»[16] و در حدیثی دیگر فرمودند: «کسی که دختر بچه خود را شادمان کند مانند کسی است که بنده­ای از فرزندان اسماعیل ذبیح(ع) را آزاد کرده باشد و آن کس که پسر بچه خود را مسرور سازد و دیده او را روشن کند مانند کسی است که چشمش از خوف خداوند اشک فرو ریزد.»[17]
   رسول­خدا(ص) خود نیز پیوسته کودکان را مورد تفقّد و محبت خویش قرار می­دادند و در این محبت الگویی شایسته برای دیگر مسلمانان بودند نقل است که «مردم کودکان خود را جهت دعا و نامگذاری نزد رسول­خدا(ص) می­آوردند، گاه پیش می­آمد که کودکی را نزد پیامبرخدا(ص) می­آوردند حضرت طفل را می­گرفت و برای گرامی داشتن خانواده­اش او را بر دامان خویش می­نشاند، بسیار اتفاق می­افتاد که آن طفل بر روی دامان پیامبر(ص) ادرار می­کرد و در این هنگام صدای فریاد مردم بلند می­شد. پیامبر(ص) می­فرمود: «ادرار او را قطع نکنید» پس اجازه می­داد که ادرار طفل تمام شود بعد برای او دعا می­کرد یا آن که نامی برای او برمی­گزید.»[18] می­فرمود: «اکرموا اولادکم و احسنوا ادبهم یغفرلکم. کودکانتان را تکریم کنید و آنان را خوب تربیت کنید تا خدا شما را ببخشد.»[19]
   گفته شده «کان رسول­الله(ص) من أفکه الناس مع الصبی. رسول­خدا(ص) شوخ طبع­ترین و بذله­گوترین مردم با کودکان بودند.»[20] ایشان هرگاه بر کودکان می­گذشتند به آنان سلام می­کردند[21] و این کار را یکی از پنج عملی عنوان می­کردند که تا هنگام مرگ آن را ترک نمی­کنند تا پس از ایشان سنت گردد.[22]
   رسول­خدا(ص) هرگاه از سفر برمی­گشت، نخست با کودکان خانواده­اش دیدار می­کردند.[23] رفتار خوب و صمیمانه ایشان با کودکان به قدری کودکان مدینه را مجذوب و شیفته­شان کرده بود که هنگامی که حضرت از سفری برمی­گشت به شدت از سوی کودکان مورد استقبال قرار می­گرفت.[24] کودکان گرد ایشان را می­گرفتند، رسول­خدا(ص) به خاطر آنان می­ایستاد و سپس از آنان می­خواست که بالا بیایند برخی از آنان از جلو و از پشت ایشان بالا می­رفتند، پیامبر(ص) از همراهان خود نیز می­خواستند که کودکان دیگر را حمل کنند؛ چه­بسا پس از این ماجرا کودکان افتخار می­کردند و به هم می­گفتند، پیامبرخدا(ص) مرا در آغوش خود گرفت و تو را بر پشت خود سوار کرد، برخی هم می­گفتند که رسول­خدا(ص) از همراهان خود خواست که تو را به پشت خود سوار کند.[25]
    نقل است که روزی پیامبر­خدا(ص) با یارانش نشسته بودند که حسن(ع) و حسین(ع) در حالی که خردسال بودند، به سوی ایشان رفته و از سر و دوش ایشان بالا می­رفتند، رسول­خدا(ص) گاهی سرشان را برای آنان پایین می­آورد و گاهی آنان را می­گرفت و می­بوسید در این حال یکی از هم­نشینان ایشان که با شگفتی به این رفتار نگاه می­کرد به رسول­خدا(ص) گفت: «ای پیامبرخدا(ص) به یاد ندارم، هیچ گاه فرزندی را گرفته و بوسیده باشم». پیامبرخدا(ص) چنان از گفته آن مرد برآشفت که رنگش برگشت، پس به آن مرد فرمود: «اگر خداوند مهربانی را از قلب تو گرفته من با تو چه کنم؟ کسی که به کودکان ما مهر نورزد و بزرگان ما را گرامی ندارد از ما نیست.»[26] شبیه این ماجرا روایتی است که در آن بیان شده اقرع بن حابس در محضر پیامبر(ص) بود که دید حضرت فرزندش حسین(ع) را می­بوسید. عرض کرد: «من ده فرزند دارم و تاکنون حتی یکی از آنان را نبوسیده­ام» پیامبر(ص) فرمود: «کسی که رحم نکند مورد رحمت قرار نمی­گیرد.»[27]
   از امام صادق(ع) نیز روایت شده که فرمود: «مردی خدمت حضرت رسول(ص) رسید و گفت: هرگز کودکی را نبوسیده­ام؛ وقتی آن مرد باز گشت پیامبرخدا(ص) فرمود: این کسی است که در نظر من از اهل آتش است.»[28]
 
 
 
 


[1] - ابن­منظور؛ لسان العرب، بیروت، دارصادر، چاپ سوم، 1414،ج1، ص401.
[2] -محمد حسن رحیمیان و محمد تقی رهبر؛ اخلاق و تربیت اسلامی، تهران، انتشارات سمت، چاپ دوازدهم، 1385، ص6.
[3] - برداشتی از کلیه احادیث درباره تربیت کودک مانند جلد21 وسائل الشیعه و جلد101 بحارالانوار و ....
[4] - المتقی الهندی؛ کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، تحقیق شیخ بکری حیانی، تصحیح شیخ صفوة السقا، بیروت، مؤسسه الرسالة، 1989،ج15، ص855 و ابن سلامه؛ مسند شهاب، تحقیق حمدی عبدالحمید السفی، بیروت، مؤسسه الرسالة، چاپ دوم،ج1، ص370.
[5] -ابن ابی جمهور؛ عوالی اللئالی، قم، انتشارات سید الشهداء(ع)، 1405،ج1، ص259.
[6] -کلینی؛ اصول کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش،ج5، ص332 و شیخ صدوق؛ من لا یحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین،ج3، ص391 و ....
[7] - ورام بن ابی فراس؛ مجموعه ورام، قم، مکتبة الفقیه،ج1، ص61 و احمد بن حنبل؛ مسند، بیروت، دار صادر،ج3، ص399.
[8] - طبرسی، حسن بن فضل؛ مکارم الاخلاق، قم، شریف رضی، 1412، ص453.
[9] - اصول کافی، پیشین،ج8، ص81 و من لایحضره الفقیه، پیشین،ج4، ص402 و شیخ صدوق؛ امالی، قم، کتابخانه اسلامیه، 1363ش، ص487 و و طبرانی؛ معجم الاوسط، تحقیق قسم التحقیق بدار الحرمین، دارالحرمین للطباعة و النشر، 1995،ج3، ص107.
[10] -اصول­کافی،پیشین،ج6،ص23 و شیخ طوسی؛ التهذیب، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365ش،ج7، ص440.
[11] -راوندی، قطب الدین؛ الدعوات،قم، مدرسه امام مهدی(عج)، 1407، ص151 و محدث نوری؛ مستدرک الوسائل، قم، آل البیت، 1408، ج15، ص135.
[12] - اصول کافی، پیشین،ج6، ص22 و التهذیب، پیشین،ج7، ص440.
 2- عاملی، شیخ­حر؛ وسائل الشیعه، تحقیق عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت، دار التراث العربی،ج21، ص476 و معجم الاوسط، پیشین،ج6، ص170 و مکارم الاخلاق، پیشین، ص222.
[14] -وسائل الشیعه، پیشین، ص473-475 و مجلسی، محمد باقر؛ بحارالانوار، تهران، انتشارات اسلامیه، ج101، ص95.
[15] - مستدرک الوسائل، پیشین،ج11، ص339.
[16] - ری­شهری، محمد؛ حکمت نامه پیامبر اعظم(ص)، قم، دار الحدیث، چاپ اول، 1386،ج7، ص297.
[17] - امالی صدوق، پیشین، ص577 و مکارم الاخلاق، پیشین، ص221.
[18] - مکارم الاخلاق، پیشین، ص25.
[19] - مسند ابن­ماجه، تحقیق محمد فؤاد عبدالباقی، دار الفکر،ج2، ص1211 و مسند شهاب، پیشین،ج1،ص379.
[20] - بیهقی، ابوبکر؛ دلائل النبوه، بیروت، دارالکتب العلمیه، چاپ اول، 1405،ج1، ص331.
[21] - دلائل النبوه،پیشین، ص330 و  سیوطی، جلال الدین؛ الجامع الصغیر، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، 1981،ج2،ص395.
[22] - شیخ صدوق؛ علل الشرایع، قم، انتشارات مکتبة الداوری،ج1، ص130 و امالی صدوق، پیشین، ص71 و شیخ صدوق؛ الخصال، قم، جامعه مدرسین، 1403،ص271.
[23] -صحیح مسلم، بیروت، دار الفکر،ج7، ص132 و بیهقی؛ السنن الکبری، دار الفکر،ج5، ص360.
[24] - مسند حنبل، پیشین، ج4، ص5.
[25] -کاشانی، ملا محسن؛ المحجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، تحقیق علی اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم،ج3، ص367-366 و مسند احمد بن حنبل، پیشین،ج4، ص5.
[26] - ابن شهرآشوب؛ مناقب، قم، انتشارات علامه، 1379ش،ج3،ص383 و مسند حنبل،پیشین،ج2، ص185.
[27] - مناقب، پیشین،ج4، ص20 و فتال نیشابوری، محمد بن حسن؛ روضة الواعظین، قم، انتشارات رضی،ج2، ص369.
[28] - اصول کافی، پیشین،ج6، ص50 و التهذیب، پیشین،ج8، ص113.

 


4.2/5 - (13)
 
 
 
1393/09/27
 
 فروشگاه كتب پژوهشكده
 سايت احكام
 سايت مهندسي فرهنگي
 سايت پژوهش هاي معنوي
 سايت پژوهه تبليغ
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 زندگينامه مراجع,انديشمندان و علماي شيعه
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  برای دریافت پنل پیامک رایگان کلیک کنید