در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  خانواده و خانوار Family and Household
نویسنده :  مريم اميني يخداني
كلمات كليدي  :  خانواده، خانواده هسته اي، خانواده گسترده، خانوار، اعضا خانوار، سكونت خانوار، بعد خانوار
واژه Family، از لغت یونانی (Famulus, Familia) به‌معنی مستخدم و برده گرفته شده است. از لحاظ تاریخی Family به‌نوعی اتحاد خانگی اطلاق می­شود که افراد و برده را باهم، شامل بوده است. در برخی فرهنگ‌ها این مفهوم شامل اموال خانه نیز بود، به این ترتیب در یک اتحاد خانگی به‌جای پیوند خونی اعضا خانواده، تعداد افراد دخیل در امر تولید مهم بود. در زبان فارسی نیز خانواده به‌معنای خاندان، دودمان، اهل و عیال و خانه و اسباب خانه، خویشان، دولت و ثروت، مخصوصاً ثروت موروثی قابل حمل است.[1]
واژه Family در لغت به‌معنی گروهی است شامل یکی از والدین یا هر دو آن‌ها و فرزندان (به همراه اعضای دیگر خانواده).[2] و در اصطلاح تعاریف متعددی از این واژه ارائه شده است، برگس و لاک (E.W.Burgess, H.J.Locke) در اثرشان "خانواده" (1953) می‌نویسند: «خانواده گروهی است متشکل از افرادی که از طریق پیوند زناشویی، همخونی و یا پذیرش (به‌عنوان فرزند) با یکدیگر به‌عنوان شوهر، زن، مادر، پدر، برادر و خواهر در ارتباط متقابلند و فرهنگ مشترکی پدید آورده و در واحد خاصی زندگی می­کنند.»
مک‌آیور (Robert Morrison MacIver: 1882-1970) می­نویسد: «خانواده گروهی است دارای روابط چنان پایا و مشخص که به تولید مثل و تربیت فرزندان منجر گردد.»
لویی (Robert Harry Lowie: 1883-1957) می­نویسد: «خانواده پیوندی است که با نهاد ازدواج، یعنی صورتی از روابط جنسی که مورد تصویب جامعه قرار گرفته است، مرتبط است.»[3]
اما در جمعیت­شناسی، خانواده، نوع خاصی از خانوار است که حداقل از دو نفر تشکیل شده و اساس شکل­گیری آن ازدواج است.[4]
 
انواع خانواده
انواع خانواده عبارت‌اند از:
- زن و شوهر بدون فرزند
- زن و شوهری با فرزندان ازدواج نکرده
- پدر و مادر با فرزندان ازدواج کرده و نکرده بدون نوه
- پدر و مادر با فرزندان ازدواج کرده و نکرده دارای نوه
- خانواده با ملحقات، یعنی از انواع فوق به‌علاوه یک یا چند نفر از اقوام، دوستان و یا خدمه.
- خانواده ازهم‌گسسته که پدر یا مادر به‌دلیل فوت، طلاق و یا مهاجرت در خانواده حضور ندارند.
- نوع اول و دوم به‌نام خانواده هسته­ای معروف است و نوع سوم و چهارم خانواده گسترده هستند.[5]
 
خانواده هسته­ای؛ خانواده­ایی است، کوچک، متشکل از زن و شوهر و احتمالاً فرزند یا فرزندانی چند. بسیاری خانواده زن و شوهری را با خانواده هسته­ای مترادف می­دانند، درحالی‌که به‌زعم بعضی خانواده، زن و شوهر فاقد فرزند به‌حساب می­آید.
مشخصات اصلی خانواده هسته­ای بدین قرارند:
الف) محدودیت ابعاد خانواده از نظر اسلاف؛ خانواده معمولاً جدا از والدین یا اقوام زوجین حیات می­گذراند.
ب) محدودیت خانواده از نظر تعداد فرزندان؛ خانواده به حسب معمول با تعداد اندکی از کودکان تشکیل می­شود؛ چنانکه در مواردی جایگزین نسل (به‌جهت کمی زاد و ولد) دچار اشکال می­گردد.
ج) افقی بودن هرم قدرت؛ در خانواده هسته­ای به‌طور معمول، تصمیمات اساسی خانه از طریق گفتگو و تبادل‌نظر اتخاذ می­شود. بعضی چون پارسونز بر این عقیده‌اند که چنین خانواده‌ای بسیار عقلانی است؛ زیرا همواره عقل و منطق بر آن حاکم است و در اتخاذ تصمیمات اساسی هریک از ساکنان خانه که دارای منطق قوی­تری است، حق تصمیم‌گیری می­یابد.
د) نومکانی؛ خانواده هسته­ای به‌حسب معمول در محلی جدا از والدین یا اقوام زوجین تشکیل می­شود و همین امر در افقی شدن هرم قدرت موثر است.[6]
 
خانواده گسترده؛ خانواده­ای است که در درون آن چند نسل با یکدیگر زندگی می­کنند. گسترش خانواده می­تواند به‌طور عمودی با ورود عروس به خانه مرد و یا به‌طور افقی با افزوده شدن اقربا صورت بندد. چنین خانواده­ای فاقد قدرت تحرک جغرافیایی است. بدین معنی که در صورت از بین رفتن تعادل بین عرضه و تقاضای نیروی انسانی در محل و پیدایی بیکاری اصطکاکی، خانواده گسترده، امکان تحرک سریع نخواهد داشت و در نتیجه جامعه را به‌نوعی بیکاری غیرواقعی مبتلا می­سازد.[7]
در جوامع سنتی و عشایری اکثر خانواده­ها به‌صورت گسترده هستند، ولی در جوامع روستایی جدید و شهرها اکثراً خانواده­ها، ترکیب هسته­ای دارند.
در مناطقی که میزان باروری کاهش یافته و تعداد فرزندان محدود شده است خانواده­های هسته­ای با بعد کم هستند و در مناطق با میزان­های باروری بالا وسعت و بعد خانواده­های هسته­ای زیاد است.[8]
 
خانوار Household
واژه Household در لغت به‌معنی همه کسانی است که باهم در یک مکان جغرافیایی زندگی می­کنند.[9]
در حالی‌که در معیار بین­المللی، خانوار شامل افرادی است که در امرار معاش و خوراک اصلی روزانه شریک و سهیم باشند. جمعیت­شناسان و صاحب‌نظران علوم اجتماعی در تعریف خانوار می­گویند: «خانوار یک واحد آماری است با ویژگی­های اجتماعی و اقتصادی معینی، مرکب از افرادی که در یک کانون زندگی می­کنند (وحدت زندگی)، زیر یک سقف می­خوابند (وحدت محل سکونت)، هم­خرج هستند (وحدت بودجه) و دور یک میز یا سفره غذا می‌خورند (هم‌سفرگی).»
کاربرد اصطلاحات آتش، اجاق و کانون که هنوز هم در بعضی موارد استعمال می شوند، یادآور مفهوم خانوار است.[10]
خانوارها دارای شماری از افراد هستند که به این شمار بُعد می­گویند. این بعد از یک نفر شروع می­شود و تا ده نفر و بیشتر نیز ممکن است برسد.[11]
 
شاخص‌های اندازه‌گیری بعد خانوار
شاخص‌های مهمی که در اندازه­گیری بعد خانوار به‌کار می­روند، عبارت‌اند از:
1. میانگین بعد خانوار؛ این شاخص از تقسیم جمعیت کل یک جامعه در زمان معین بر تعداد کل خانوارها به‌دست می­آید.
2. میانه؛ شاخصی است که نصف خانوارهای جامعه بیشتر و نصف دیگر کمتر از آن هستند.
3. نما یا مد؛ شاخصی است که رایج­ترین بعد خانوار را در یک جامعه نشان می دهد.[12]
 
تغییرات بعد
تعداد متوسط افراد در خانوار متاثر از چند عامل است:
عامل اول باروری است که در صورت افزایش آن، طبیعتاً بعد خانوار، همراه با این افزایش تعداد فرزندان، زیاد می­شود.
عامل دوم پیشرفت‌های بهداشتی و درمانی است که به میزان بقا و زنده ماندن افراد در خانوار می­افزاید و طبعاً بعد خانوار را ترقی می­دهد.
عامل سوم که کاهش­دهنده بعد خانوار می­باشد میزان و آهنگ خروج فرزندان از خانوار و خانواده در نتیجه ازدواج یا اشتغال یا مهاجرت آنان است که در این مورد، فرزندان با کسب استقلال مالی یا ازدواج، در اکثریت قریب به اتفاق خانواده­ها والدین خود را ترک کرده و خود خانواده و خانوار جدیدی را پایه­ریزی می­کنند. گفتنی است که استحکام زندگی زناشویی و نتیجتاً کاهش طلاق باعث می­شود که احتمال بازگشت به خانه والدین کاهش یابد و بعد خانوار در نتیجه این جدایی و بازگشت بالا نرود. البته بعد اخیر تاثیر بسیار کمی نسبت به عوامل دیگر در تغییر بعد خانوار دارد.
عامل دیگری که در بالا ماندن بعد خانوار موثر است تطویل سال‌های تحصیل فرزندان است که آنان را (در صورت عدم اجبار به ترک خانواده برای دست‌یابی به موسسات آموزشی و به‌خصوص آموزش عالی) در خانوار برای چند سالی بیشتر نگه می­دارد.[13]
 
انواع خانوار
خانوار را از نظر نحوه زندگی و ارتباط اعضای آن بر چند گونه تقسیم می­کنند:
1- خانوار معمولی؛ عبارت است از یک یا چند نفر که هم‌خرج هستند و تغذیه و اقامتگاه مشترک دارند.
2- خانوار دسته‌جمعی یا مجازی؛ خانواری است که در آن افراد زیاد به‌دلیل داشتن هدف یا علایق مشترک مانند تحصیل، بیماری و مانند اینها به صورت جمعی در موسساتی همچون خوابگاه دانشجویی، آزمایشگاه، سربازخانه و غیره زندگی می­کنند.
3- خانوار مهمان­وار؛ خانواری است متشکل از افرادی که در مقابل پرداخت وجه معینی در منزل سکونت دارند و غذا را با اعضای خانوار صاحب منزل صرف می­کنند و با آن‌ها هیچ‌گونه بستگی ندارند.
4- خانوار اجاره‌نشین اتاق مجهز؛ خانواری است مرکب از افرادی که در خانه‌ای مستاجرند و در مقابل پرداخت اجاره‌بها، غذا را با اعضای خانواده موجر صرف می­کنند.
البته لازم به تذکر است که منظور از خانوار در جمعیت­شناسی همان خانوار معمولی است و بحث اساسی در این رشته به خانوار معمولی ربط دارد.[14]
 
انواع خانوار معمولی
خانوار معمولی را با توجه به ملاک‌های مختلف طبقه‌بندی می­کنند:
الف) از نظر تعداد و ترکیب اعضا:
1. خانوار ساده؛ خانواری است که از یک خانواده زیستی (زن و شوهر و فرزندان آن‌ها) تشکیل می‌شود و افراد دیگری در آن زندگی نمی‌کنند.
2. خانوار ترکیبی؛ خانواری است که از دو یا چند خانواده زیستی و یا از یک خانواده زیستی و تعدادی از بستگان دیگر ترکیب می یابد.[15]
 
ب) از نظر نوع سکونت:
1. خانوار ساکن؛ خانوار معمولی ساکن، خانواری است که در اقامتگاه ثابت سکونت دارد.
2. خانوار غیرساکن؛ خانوار معمولی غیرساکن به خانواری اطلاق می‌شود که اقامتگاه ثابتی برای سکونت ندارد. این خانوار خود به سه شکل زیر مشاهده می شود:
- خانوار کوچ‌رو؛ این خانوار از نقطه­ای به نقطه دیگر، با قصد مراجعت به مبدأ، حرکت می­کند. کوچ معمولاً با شرکت همه اعضای خانوار و همراه با اثاثیه و بار و بنه منزل صورت می­گیرد. اگر خانوار کوچ‌رو وابستگی ایلی داشته باشد، خانوار عشایری است و در غیر این صورت خانوار غیرعشایری تلقی می­شود.
- خانوار کولی؛ این خانوار در محل ثابتی زندگی نمی‌کند و محل سکونت خود را در بسیاری از ماه‌های سال تغییر می­دهد.
- خانوار بی­سرپناه؛ این خانوار محل زندگی مشخصی ندارد و شب‌ها در پارکها، خرابه­ها، زیرپله­ها و جاهایی از این قبیل بیتوته می­کند. این خانوارها اکثراً یک‌نفره هستند ولی در کشورهایی نظیر ممالک آسیای جنوبی و امریکای لاتین به‌صورت خانوارهای معمولی چندنفره نیز دیده می­شوند.[16]
 
 
تفاوت خانواده و خانوار
این دو واژه با اختلاف کمی مفهوم تقریباً واحدی را بیان می­کنند. کلمه خانواده بیشتر در مباحث جامعه­شناسی و کلمه خانوار، که مفهومی اعم از خانواده است، اغلب در موضوعات اقتصادی، جمعیت­شناسی و آماری به‌کار می‌رود. افراد تشکیل­دهنده خانوار لزوماً بستگی خویشاندی باهم ندارند و یک همبستگی اقتصادی و یک‌کاسه بودن بودجه­ای و زیر یک سقف زیستن به آن‌ها عنوان خانوار می­دهد و بدین ترتیب خانوار از یک یا چند نفر که زیر یک سقف زندگی کرده و بودجه واحد دارند تشکیل می­گردد؛ اما خانواده مبتنی‌بر ازدواج و خویشاوندی است از قبیل یک زوج، پدر و مادر و فرزندان، پدر و مادر و فرزندان و نوه‌ها یا ترکیبات دیگری از والدین و سایر اقوام و خویشاوندان.[17]
این دو مفهوم گرچه به هم بسیار نزدیک هستند، با یک محاسبه و تصحیح کوچک می­توانیم به مفهوم خانواده نزدیک‌تر شده و ابعاد تقریبی آن را به‌دست آوریم. برای نیل به ابعاد خانواده، نظر به اینکه این مفهوم دست‌کم مبتنی‌بر دو نفر (زوج و زوجه) است، پس اگر تعداد جمعیت خانوارهای یک‌نفری را از رقم جمعیت و نیز از رقم کل خانوارها کم کنیم، پس از این تصحیح با تقسیم جمعیت به رقم کل خانوارها به بعد خانوار می­رسیم. بنابراین واضح است که بعد خانواده به مقدار کمی از بعد خانوار بیشتر است.[18]


[1]. اعزازی، شهلا؛ جامعه‌‌شناسی خانواده، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، 1376، چاپ اول، ص10.
[2]. Wehmeier. Sally; Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Current English, London, Seventh Edition, publishing by oxford, 2005, P:552.
[3]. ساروخانی، باقر؛ مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، تهران، سروش، 1379، چاپ سوم، ص135.
[4]. کاظمی­پور، شهلا؛ مبانی جمعیت­شناسی، تهران، مرکز مطالعات و پژوهش­های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه، 1383، چاپ دوم، ص70.
[5]. همان، ص70.
[6]. ساروخانی، باقر؛ پیشین، ص142.
[7]. همان، ص137.
[8]. کاظمی­پور، شهلا؛ پیشین، ص70.
[9]. Wehmeier .Sally; Ibid, P:757.
[10]. تقوی، نعمت‌الله؛ مبانی جمعیت­شناسی، تبریز، جامعه‌پژوه و دانیال، 1378، چاپ پنجم، ص53.
[11]. کاظمی­پور، شهلا؛ پیشین، ص69.
[12]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص56.
[13]. امانی، مهدی؛ جمعیت‌شناسی عمومی ایران، تهران، سمت، 1380، چاپ اول، ص48.
[14]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص53.
[15]. همان، ص56.
[16]. تودارو، مایکل؛ توسعه اقتصادی در جهان سوم، غلامعلی فرجادی، تهران، وزارت برنامه و بودجه، 1364، چاپ اول، ص72.
[17]. امانی، مهدی؛ پیشین، ص47.
[18]. همان، ص52.

 


1.3/5 - (3)
 
 
 
1393/06/28
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas