در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  روش هاي پژوهش جمعيت Population Research Methods
نویسنده :  مريم اميني يخداني
كلمات كليدي  :  روش ايستا، روش پويا، روش تك نگاري، چندنگاري، روش آماري، روش هاي كلاسيك و جديد، سرشماري، ثبت احوال
واژه Method در لغت به‌معنی شیوه خاص انجام دادن کار و Research به معنی مطالعه دقیق یک موضوع به منظور کشف حقایق و اطلاعاتی درباره آن موضوع به‌کار رفته است.[1] و Research Methods در اصطلاح، به روش‌های گوناگون پژوهش که برای گردآوری اطلاعات تجربی (واقعی) به‌کار برده می­شود، گفته می­شود.[2]
روش­های پژوهش در کلیه شاخه­های دانش بشری از اهمیت بالایی برخوردار است زیرا با وجود اینکه برای مطالعه کلیه دانش­های بشری روش­های عمومی یکسانی ارائه شده، بسط و توسعه هر یک از دانش­ها به ابداع روش ویژه­ای منوط بوده است که به‌منزله هویت و شناسنامه آن دانش شمرده می‌شود.[3] جمعیت و پدیده­های مربوط به آن نیز با روش­های ویژه خود مورد بررسی قرار می­گیرد. روش­های پژوهش جمعیت را مانند دانش­های دیگر، به چند طریق طبقه­بندی می­کنند. برخی از این طبقه­بندی­ها در ذیل می‌آید:
 
الف) روش­های جمعیت­شناختی از نظر ماهیت
از این دیدگاه، روش­های پژوهش جمعیت را به دو گونه تقسیم می­کنند:
1. روش ایستا؛ روش ایستا (Static) یا همزمان (Synchronic) روشی است که ویژگی­های پدیده­های جمعیت را به‌صورت مقطعی و همزمان مطالعه می­کند و به تحولات و دگرگونی­های آن توجه ندارد. زمانی که فقط یک سرشماری یا یک آمارگیری مورد استناد باشد، در حقیقت وضع جمعیت را در یک زمان مشخص بررسی کرده­ایم. به‌طور کلی مطالعه ترکیب جمعیت مانند توزیع سنی، جنسی و جغرافیایی، در یک زمان مشخص و به روش ایستا انجام می­گیرد.[4]
در مطالعاتی که به‌صورت مقطعی صورت می­گیرد، پدیده­های گوناگون را در حال گذار از یک دوره زمانی ثابت (برای مثال یک سال تقویمی) مشاهده و مطالعه می­کنیم. بنابراین در مطالعات مقطعی پدیده متغیر و دوره زمانی ثابت است.[5]
 
2. روش پویا؛ روش پویا (Dynamic) یا "در زمان" (Diachronic) روشی است که به تحولات تاریخی و زمانی پدیده­های جمعیتی می­پردازد، یعنی ویژگی­های جمعیتی را نه در حالت ایستا و ثابت، بلکه به‌صورت متحول و در طول زمان مطالعه می­کند.[6] در مطالعات طولی یک پدیده ثابت در جریان متغیر زمان دنبال و مطالعه می­شود. بنابراین در مطالعه طولی برخلاف مطالعه مقطعی پدیده ثابت و زمان متغیر است.[7]
استفاده از آمارهای جاری ادارات ثبت احوال و یا مقایسه آمارهای جمعیتی چند سرشماری و آمارگیری، امکان مطالعه تحول و دگرگونی را در طول زمان فراهم می­سازد. درمطالعه نرخ‌های تولد، مرگ و رشد جمعیت در بستر زمان از این روش استفاده می­شود.[8]
 
ب) روش­های جمعیت­شناختی از نظر ابعاد جامعه
از این جهت که مطالعات جمعیتی دربرگیرنده چه نوع جامعه با چه وسعت و گستردگی باشد، روش­های متفاوتی وجود دارد:
1. روش تک­نگاری (Monography)؛ در این روش، پژوهش‌گر جمعیتی به مطالعه فرآیندها و پدیده­های جمعیتی یک واحد اجتماعی نسبتاً کوچک مانند یک کارخانه، یک محله و یک روستا می­پردازد. در این مطالعه، هدف شناسایی یک رویداد یک جامعه نسبتاً کوچک است. این روش به‌صورتی وسیع و گسترده جامعه را مورد بررسی قرار می­دهد و به‌همین جهت ژرفانگر (Intensive) می­باشد. تحقیق به شیوه تک­نگاری را برای نخستین‌بار فردریک لوپله (Leplay) در قرن نوزده در توصیف زندگی کارگران به‌کار برده است. در این روش، تعمیم باید با‌دقت و احتیاط بسیار صورت گیرد زیرا هرچند که بعضی رویدادها همیشه تکرار می­شوند و قابل تعمیم هستند، اما به آن نمی­توان یقین داشت.[9]
 
2. چندنگاری؛ اگر به‌جای بررسی پدیده­ها و مختصات جمعیتی یک خانواده، یک کارخانه و یک روستا، تعداد زیادی خانواده، کارخانه و روستا مطالعه شود و با به‌کارگیری پرسشنامه­های مشابه و استخراج متحدالشکل نتایج، شناخت کلی‌تری نسبت به موضوع مورد مطالعه به‌دست آوریم، در این صورت روش "چندنگاری" را به‌کار برده­ایم. در واقع، می­توان گفت که چندنگاری مجموعه‌ای از چند تک­نگاری است که به شیوه­ای مشابه و با پرسش­ها و مطالب یکسان در چند مورد مطالعه شده باشند.[10]
 
3. روش آماری؛ واژه آمار ترجمه لغت Statistics است که تعریف آن عبارت است از علم مطالعه یک جمعیت (به‌معنای آماری کلمه). در جمعیت­شناسی واژه آمار در دو شکل به­کار می­رود: مفرد و جمع. وقتی کلمه آمار به­صورت جمع استعمال می­شود، به­معنی اطلاع منطقی از آنچه که کثیر است و یا اطلاعات عددی مربوط به جمعیت که براساس مشاهده به‌دست آمده باشد به‌کار می­رود، و هنگامی که به­صورت مفرد باشد، به روش علمی مربوط به تحلیل کمی داده­های جمعیتی و یا به­طور کلی به شیوه و فن گردآوری و ارائه اطلاعات آماری درباره جمعیت و حتی به یک "دانش مستقل" دلالت دارد.[11] 
هدف روش آماری عبارت است از اطلاع بر کلیه رویدادها یا جامعه بزرگ. شناخت جامعه در مقیاس وسیع، تنها براساس "شناسایی آماری" می­تواند استوار باشد. اصولاً هدف آمار، به­دست آوردن قوانینی، برای ارقام بزرگ است. موضوع بحث آمار افراد نیست. تک­تک افراد یک جمعیت می­توانند از این قوانین سرپیچی کنند اما مجموع آن‌ها چنین قدرتی ندارند. اَعمال فردی تابع هیچ قانون آماری نیست اما اگر گروهی از این افراد تشکیل شود، در میان آن‌ها به پدیده‌هایی برمی­خوریم که مرتباً اتفاق می­افتند و نتایج غیرمتغیری دارند. هنگامی که عکس­العمل‌های فردی غیرقابل پیش­بینی جمعیتی را گردآوری کنیم، به کشف رفتارهای کلی آن جمعیت می­رسیم. در تجزیه و تحلیل­های کلی رویدادها، شناسایی آماری قاطعیت خود را حفظ می­کند.
هرچند فرد، یعنی آنچه که دیگر قابل تقسیم نیست، واحد محاسبات آماری را تشکیل می­دهد، اما فرد هدف روش آماری نیست. آمار فقط به انواع توجه می­کند، یعنی به آنچه که "کلی" است. این "کلی" بدون شک در زمان و مکان محدود شده، از این‌رو هر قدر هم که وسیع باشد، نمونه­ای است از یک جمعیت کلی­تر. گذشته از آن، باید در نظر داشت که مجموعه­ای از ارقام، حتی اگر به موضوع واحدی هم مربوط باشد، الزماً جنبه آماری ندارد و برای اینکه چنین صفتی را داشته باشد باید به‌طور منطقی و منظم تهیه شود و در هر زمان و مکان با سایر مجموعه­های آماری قابل مقایسه باشد.[12]
 
ج) روش‌های جمعیت­شناختی از نظر زمان
با توجه به اینکه روش­های پژوهش جمعیت از چه زمانی ابداع شده و توسط جمعیت­شناسان کاربرد پیدا کرده، آن‌ها را به دو گونه مختلف تقسیم می­کنند:
1. روش­های کلاسیک؛ مهم‌ترین روش­های کلاسیک عبارت‌اند از: سرشماری و ثبت جاری وقایع حیاتی (تولد، ازدواج، طلاق و مرگ). معمولاً از سرشماری برای مطالعه جمعیت­های ایستا و از ثبت جاری وقایع حیاتی برای آگاهی دایم و مستمر از آمار حیاتی و حرکات طبیعی جمعیت­ها استفاده می‌شود.
           I. سرشماری؛ کلمه سرشماری (Census) از کلمه لاتین Censere به‌معنی ارزش یا مالیات مشتق می­شود و در ابتدا سرشماری­ها اغلب با اخذ مالیات مرتبط بودند.
خدمت سربازی و عرضه موادغذایی از دیگر علل انجام سرشماری­ها بودند. یونانیان باستان، مردان بالغ را هنگام جنگ و کل جمعیت را هنگامی که عرضه مواد غذایی کم می­شد مورد شمارش قرار می­دادند.[13]
سرشماری نفوس یعنی فرآیند جمع­آوری، مرتب کردن و انتشار داده­های جمعیتی، اجتماعی و اقتصادی درباره جمعیت یک سرزمین مشخص و در یک مقطع زمانی خاص.
سرشماری عملیات آماری پیچیده و پرهزینه­ای است که مستلزم چندین سال برنامه­ریزی دقیق است.
هدف از سرشماری، نخست شمارش افراد بود؛ به­تدریج مطالب کیفی بسیار دیگری نیز مانند وضع زناشویی، محل تولد، تابعیت، شغل، مذهب، نژاد، زبان، میزان تحصیلات و ... مورد پرسش قرار گرفت.
سرشماری معمولاً به دو طریق انجام می­گیرد. یکی آنکه جمعیت واقعی یا حاضر (Defacto) (تمام کسانی که هنگام سرشماری در آن مکان دیده شوند) در زمان سرشماری مورد شمارش قرار می­گیرد. و دیگری جمعیت قانونی (Dejure) (تمام کسانی که تابعیت مملکتی را دارند و یا اهل منطقه­ای هستند اعم از این که هنگام سرشماری حضور داشته باشند یا غایب باشند) مطالعه می­شود.
سرشماری به‌علت اینکه تمام افراد یک جمعیت را دربر می­گیرد. پرهزینه بوده و تنها سوالات اساسی محدودی (نظیر سن، جنس، وضعیت تاهل، تحصیلات و شغل) پرسیده می­شوند. این امر در کشورهایی که بسیاری از مردم بی‌سوادند و نمی­توانند بخوانند و بنویسند و پرسشنامه باید توسط پرسش‌گر تکمیل شود علاوه‌بر پرهزینه بودن از دقت و صحت کافی نیز برخوردار نیست.
سرشماری باید در زمانی اجرا شود که تحرک جمعیت در حداقل ممکن باشد. برای مثال در زمان تعطیلی، که افراد در سفر و تردد هستند انجام سرشماری مناسب نیست. همچنین هنگامی که در کشوری یک سلسله سرشماری انجام می­شود بهتر است سرشماری­ها در یک روز یا هفته خاص سال صورت گیرند.
سرشماری معمولاً دو نوع پرسشنامه اساسی دارد:
1- نوع فردی: اطلاعات در مورد هر فرد جداگانه درج می­شود.
2- نوع خانواری: اطلاعات در مورد تمام اعضای خانوار پرسیده می­شود.[14]
 
       II. ثبت جاری وقایع حیاتی؛ منظور از وقایع حیاتی، وقایع چهارگانه ازدواج، تولد، طلاق و مرگ است. وقتی گفته می­شود ثبت وقایع حیاتی، منظور ثبت و نگهداری اطلاعات و آمارهای مربوط به رویدادهای چهارگانه فوق می­باشد که معمولاً در دفاتر مخصوص ادارات ثبت احوال به ثبت می­رسد و در شناسنامه اشخاص منعکس می­گردد. در آمارگیری­ها و سرشماری­های جمعیتی، هدف گردآوری اطلاعات درباره ساختمان و وضع جمعیت در یک زمان مشخص است، حال آنکه در سیستم ثبت وقایع حیاتی به‌طور مستمر دگرگونی­های جمعیت را ثبت می­کنند.[15]
 
2.   روش­های جدید
           I.  آمارگیری نمونه­ای؛ با توجه به مخارج جمع­آوری اطلاعات جمعیت­شناسی برای کل جمعیت یک کشور، از جهات مالی و نیز افراد تعلیم دیده، اغلب توصیه می­شود که در جمع­آوری چنین اطلاعاتی فقط به نمونه­گیری از جمعیت اکتفا شود. استفاده از نمونه­برداری منجر به متمرکز شدن امکانات و منابع در سطوح کوچک‌تر جمعیت و در نتیجه جمع‌آوری اطلاعات دقیق­تر در مقایسه با کل کشور می­شود. حتی در ثروتمندترین کشورها نیز بعضی انواع داده­ها را در سرشماری کشوری تنها بر چنین اساسی به‌دست می­آورند. در کشورهایی که منابع محدودتر است. مطالعات نمونه­ای گاهی تنها راه ممکن برای کسب اطلاعات مفید در مورد میزان­های موالید و مرگ‌و میر است.[16] تکنیک نمونه­گیری گوناگون است از آن­جمله می­توان نمونه­گیری­های اتفاقی، تصادفی، خوشه­ای، طبقه‌بندی شده، سهمی و غیره را نام برد.[17]
       II. روش­های دیگر؛ در برخی از کشورهای توسعه‌نیافته استفاده از روش­های کلاسیک و جدید به جهات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و زیربنایی، با دشواری­های زیادی روبرو است. در این موارد از طرف جمعیت­شناسان کوشش­هایی به عمل آمده است که روش­های ویژه­ای برای این کشورها پیدا شود. در این جهت به چند مورد زیر اشاره می­شود:
1)   ایجاد "دفاتر ثبت احوال متحرک" که مامورین مربوطه در طول سال چندبار به مناطق روستایی و عشایری مراجعه می­کنند و وقایع چهارگانه جمعیت را در اسناد و مدارک رسمی ثبت می­نمایند.
2)   تهیه "تاریخ محلی" برای روستاها که در آن، گروهی از جمعیت­شناسان و مطلعین برای هر یک از روستاها تقویمی ترتیب می­دهند و وقایع 20-30 سال گذشته آنجا را در آن ثبت می­کنند. به کمک این تقویم می­توان به سن اشخاص و تاریخ وقایع مهم زندگی آنها پی­برد.
3)  استفاده از عکس‌برداری و نقشه­برداری هوایی برای آمارگیری چادرهای کوچ­نشین‌ها و یا استفاده از عکس­های ماهواره­ای برای تعیین مراتع و مزارع و سکونت‌گاه­های انسان که توزیع جغرافیایی بشر در مناطق جغرافیایی را نشان می­دهد.
4)  یاری گرفتن از روش "شجرةالنسب" که برای اطلاع از ترکیب خانواده، ازدواج درون­گروه و برون­گروه و حتی توزیع سنی جمعیت در دهه­های اخیر مورد استفاده قرار گرفته است. این روش در آغاز ارائه مورد استفاده مردم­شناسان بود، اما هم­اکنون به‌وسیله جمعیت­شناسان نیز به‌کار می­رود.[18]


[1]. Wehmeier. Sally; Oxford Advanced Learner’s Dictionary of Current English, London, Seventh Edition, publishing by oxford, 2005, P:963 & 1290.
[2]. گیدنز، آنتونی؛ جامعه‌شناسی، منوچهر محسنی، تهران، نی، 1387، چاپ بیست و دوم، ص789.
[3]. تقوی، نعمت‌الله؛ مبانی جمعیت­شناسی، تبریز، جامعه‌پژوه و دانیال، 1378، چاپ پنجم، ص17.
[4]. همان، ص17.
[5]. سرایی، حسن؛ روش‌های مقدماتی تحلیل جمعیت (با تاکید بر باروری و مرگ‌ومیر)، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1381، چاپ اول، ص28.
[6]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص18.
[7]. سرایی،حسن؛ پیشین، ص28.
[8]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص18.
[9]. ساروخانی، باقر؛ روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1383، چاپ نهم، ج1، ص318.
[10]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص18.
[11]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص19.
[12]. همان، ص19.
[13]. لوکاس، دیوید و میر، پاول؛ درآمدی بر مطالعات جمعیتی، و دیگران، حسین محمودیان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1384، چاپ دوم، ص6.
[14]. کاظمی­پور، شهلا؛ مبانی جمعیت­شناسی، تهران، مرکز مطالعات و پژوهش­های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه، 1383، چاپ دوم، ص29.
[15]. حسینی، حاتم؛ مبانی جمعیت­شناسی، همدان، نشر دانشگاه بوعلی سینا، 1384، چاپ اول، ص27.
[16]. تیلور، هوراد کانینگ؛ باروری و جمعیت، فدارسیون بین­المللی زنان و مامائی و شورای جمعیت نیویورک، زهرا پورانصاری و علی انصاری، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1377، چاپ دوم، ص28.
[17]. تقوی، نعمت‌الله؛ پیشین، ص23.
[18]. همان، ص24.

 


2/5 - (2)
 
 
 
1393/08/08
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas