به­طورکلی سازمان و اتحاديه­ي كارگري، سازماني است، داوطلبانه و مستقل، متشكل از كارگران يك حرفه يا يك صنعت، صرف­نظر از تفاوت­هاي عقيدتي، سياسي، مذهبي، جنسي و نژادي كه به­منظور تامين و حمايت از منافع گروهي و اعتلاي موقعيت فرهنگي، اجتماعي و اقتصادي آنان ايجاد مي­شود. سازمان­هاي كارگري در كشورهاي مختلف عناوين گوناگون دارند؛ مثلا در انگلستان عناوين اين سازمان­ها عبارتند از: اتحاديه، فدراسيون، كنفدراسيون؛ در فرانسه، سنديكا، فدراسيون و كنفدراسيون؛ و در ايران انجمن صنفي، كانون و كانون عالي.[1]

پاره­اي از مورخان، انجمن يا اتحاديه­هاي قرون وسطايي صنعت­گران و اربابان حرف را به منزله­ي پايه­هاي اوليه و منشاء سازمان­هاي كارگري بعدي تلقي نموده­اند، لكن اعضاء اتحاديه­هاي صنفي قرون وسطي به ­هيچ ­وجه افرادي نبوده­اند كه شخصا و پنهاني در حرفه­ي مربوطه كار نمايند، بلكه اغلب كارفرماياني بودند كه به كارگران نسبتا معدود خود (بين 2 الي 12نفر) مزد مي­پرداختند و حتي اجتماعات مربوط به كارگران ماهر قرون وسطايي را نمي­توان به­عنوان اسلاف بلاواسطه و مستقيم اتحاديه­هاي كارگري پذيرفت.[2]

مسلّم است كه اجتماعات مربوط به کارگران از نيازمندي به حمايت متقابل سرچشمه گرفته و توسعه­يافته است. در واقع همبستگي­ها و فعاليت سازمان­هاي كارگري، عملا از زماني آغاز شده است كه ضمن احساس «اشتراك منافع» و «سرنوشت مشترك»، تبايني دائمي بين ارباب و خدمت­گزار (و به عبارتي كارگر و كارفرما) رو به فزوني گذاشت. مخصوصا از زماني كه دست صنعت­گران از تملك اغلب وسائل و ابزار مورد لزوم حرفه كوتاه و تهي ماند، اين تباين و اختلاف آشكارتر گرديد. البته اين امر جنبه­ي حصري نداشته و در واقع يكي از نتايج پيشرفت انقلاب صنعتي بود كه طي آن نيروي بخار، ماشين آلات جديد و سيستم كارخانه به­وجود آمد.[3]

بنابراین توسعه­ي سازمان­هاي كارگري نتيجه­اي است از توسعه­ي بازار، تجارت و نيز رشد و توسعه­ي صنعت، كه توليد انبوه و سازمان وسيع، استخدام تعداد زيادي از افراد و بسط ارتباطات متعدد كاري را به دنبال داشته است. نتيجه­ي مستقيم اين رشد و توسعه، از يك طرف، قوي­تر شدن طبقه­ي سرمايه­دار و ناتوان­گرديدن فرد كارگر در مقام مذاكره با كارفرما و از طرف ديگر، رشد آگاهي طبقه­ي كارگر بوده است، طبقه­اي كه با توجه به گستردگي و مهارت و تخصص اعضاي خود مي­تواند با تشكل و همبستگي، قدرت زيادي به دست آورد و از منافع خويش در مقابل سرمايه­دار دفاع كند.[4]

از نظر سیاسی نيز، انقلاب کبیر فرانسه(1789) تاثیر فراوانی در سرنوشت کارگران برجای گذاشت، به این ترتیب که در نتیجه­ي از بین رفتن فئودالیته در این کشور و گسترش افکار آزادی­خواهی، کارگران بیدارتر و هشیارتر گردیدند.[5]

با بروز انقلاب صنعتي در اواخر قرن هجدهم، گروه­هاي گارگري خودبه­خود مشخص گرديد و مقارن با اين زمان مي­توان سوابقي از اتحاديه­هاي كارگري آن روزگار يا «باشگاه­هاي حرفه­اي» بين گارگران ماهر از قبيل حروف­چين­ها، كلاهدوزها به­وجود آمد، كه معمولا براي نيل به اهداف و مقاصد محدودي تشكيل مي­گرديد و غالبا محلي و موقتي بوده و به خاطر قدرت و نفوذ كارفرمايان و خصومت دولت در تحقق آرمان­هاي خود توفيقي نيافتند. بدون شك طي قرن هجدهم، مهمترين سازمان و تشكيلات طبقه­ي كارگر، همان باشگاه­هاي حرفه­اي بوده كه ضمن ادغام در يكديگر، اتحاديه­هاي كارگري را پديد آوردند.[6]

برای مثال سازمان­های کارگری متشکل انگلستان در یک شبکه­ي پیچیده و سردرگم وسیعی از نظامات و همبستگی­های طبقه­ي کارگر با مختصات ویژه­ای به فعالیت خود ادامه می­دهند و با به دست آوردن اعضایی با بیش از 10میلیون نقش قاطع و انکارناپذیری را نه تنها در حیات ملی انگلستان بلکه در جزایر بریتانیا به عهده داشته و حتی نفوذ آنها از داخل مرزهای این جزایر گذشته و در پی­ریزی سازمان­های کارگری بین­المللی به کار افتاده است.[7]

اتحادیه­های کارگری نقش غیرقابل انکاری در پی­ریزی بسیاری از اتحادیه­های کارگری داشته­اند. بسیاری از احزاب سوسیالیست مستقیما به­وسیله­ي سندیکاها ایجاد شده­اند. حزب کارگر انگلیس نوع مبین تاثیر سندیکاهاست. این حزب به موجب تصمیم کنگره­ي کارگران در 1899م پدید آمد و به­عنوان یک تشکیلات انتخاباتی و پارلمانی اعلام گردید. در احزاب سوسیالیست ماده­ي تشکیل حزب سندیکاهای کارگری، تعاونی­های کارگری و انجمن­های کارگری هستند. مثال­هاش حزب کارگر انگلیس – قوی­ترین حزب سوسیالیست اروپا، حزب کارگر بلژیک و حزب کار سوئد است.[8]

آمار رسمی حزب سوسیالیست ایتالیا ارقام زیر را به دست می­دهد: کارگران کارخانه 27/42 درصد. در مورد احزاب سوسیال دموکراسی آلمان نیز که کارگران در تمام  قسمت­ها بیشترین نسبت را به خود اختصاص می­دهند و این نسبت بین 4/77 درصد و 7/94 درصد در نوسان هست.[9]

 

وظایف اتحادیه­های کارگری

اهم وظايفي كه انتظار مي­رود اتحاديه­هاي­كارگري انجام دهند، عبارتند از:

1.      ايجاد امكان برخورداري فرد از شرايط مناسب كاري و ايجاد محيط فيزيكي بهتر براي كارگران؛

2.      تلاش جهت ايجاد اشتغال كامل؛

3.      افزايش بهره­وري كار؛

4.      ايجاد تامين شغلي؛

5.      نظارت و برنامه­ريزي صنعتي؛

6.      كوشش در توزيع منصفانه­ي درآمد ملي؛

7.      عقد پيمان­هاي جمعي به نمايندگي از جانب كارگران؛

8.      حل اختلافات و دعاوي مربوط به كار؛

9.      بهبود تامين اجتماعي و بيمه­ي بيكاري؛

10.  تضمين سهمي از افزايش توليد در واحدهاي صنعتي براي كارگران از طريق اضافه پرداخت متناسب با افزايش بهره­وري؛

11. مشاركت در خدمات عمومي، اجتماعي و تعاوني؛

12. دفاع از حقوق اعضاء در مقابل قدرت­ها؛

13. مراقبت در اجراي قوانين و مقررات مربوط به كار؛

14. ايجاد تعهد و مسئوليت كارگران نسبت به جامعه؛

15. آموزش كارگران به­منظور ماهر ساختن آنان براي انجام دادن بهتر وظايف و مسئوليت­هاي محوله و نيز آماده كردن آنان براي احراز مشاغل مديريت؛

16. استقرار دموكراسي صنعتي از طريق گسترش استفاده از روش­هاي مشاركت در مديريت؛

17. تلاش در حفظ و استقرار آرامش صنعتي؛

18. انجام امور تحقيقي و پژوهشي وانتشار نشريات، خبرنامه و كتبي درباره­ي مسائل كار و كارگري؛

19. كوشش براي ايجاد يك زندگي مرفه و خوشايند براي طبقه­ي كارگر.[10]

 

سازمان­هاي كارگري انواع مختلفي دارند: از جمله سازمان­هاي حرفه­اي، صنعتي، عمومي و كارگاهي. سازمان­هاي حرفه­اي را كارگراني تشكيل مي­دهند كه حرفه­ي آنان – صرف­نظر از هر صنعتي كه در آن مشغول به كار هستند- همسان است. مثل اتحاديه­ي خياطان، اتحاديه­ي راننده­گان. در اين قبيل سازمان­ها اغلب كارگران ماهر و متخصص عضويت دارند. سازمان­هاي صنعتي را كارگراني تشكيل مي­دهند كه در يك صنعت كار مي­كنند. صرف­نظر از حرفه، مهارت و درجه­اي كه دارند. مثل اتحاديه­ي كارگران صنعت نفت يا اتحاديه­ي كارگران صنعت چاپ. سازمان عمومي كه هر نوع كارگري را به عضويت قبول مي­كند. سازمان­هاي عمومي براي پر كردن فاصله بين سازمان­هاي حرفه­اي و سازمان­هاي صنعتي تشكيل شده­اند. در اين سازمان­ها بيشتر كارگران نيمه ماهر و ساده عضويت دارند و در نهايت سازمان­هاي كارگاهي سازمان­هايي هستند كه در خود كارگاه تشكيل مي­شوند و مخصوص كاركنان همان كارگاه مي­باشند.[11]

 

الف) مزایا:

1.      با عضویت در این اتحادیه، کارگرها احساس امنیت بیشتری می­کنند و در نتیجه روحیه­ي انها تقویت و اعتماد به نفس در آنها افزایش می­یابد.

2.      سازمان­های کارگری در موقعیتی قرار دارند که، می­توانند از یک موضع تقریبا برابر با کارفرمایان مذاکره و حق کارگران را مطالبه کنند.

3.      چون کارگران به­طور انفرادی نمی­توانند در برنامه­ریزی و نظارت بر امور موسسه­ي خویش مشارکت داشته باشند، این خواست خود را با پیوستن به سازمان تحقق می­بخشند و به این ترتیب نفوذ بیشتری در شکل­دادن به مقررات و قوانین و نیز اجرای آنها اعمال می­کنند و کنترل بیشتری بر زندگی کاری خود خواهند کرد و در نتیجه نیازهای روانی و اجتماعی آنها تا حدودی محقق خواهد شد.

4.      در صورت بروز اختلاف، شکایت را می­توان از طریق سازمان مطرح و به این ترتیب از نزاع و کشمکش و توقف در کار جلوگیری کرد.[12]

 

ب) معایب:

1.      برخی از رهبران سازمان­های کارگری از کارگران در جهت هدف­های سیاسی خود استفاده می­کنند و آنان را برای تحقق اهداف خود بسیج می­کنند.

2.      سازمان­های کارگری گاهی کارگران را به کم­کاری تشویق می­کنند، به دنبال افزایش دستمزدها هستند و کارفرمایان را مجبور به استخدام جدید می­کنند، در نتیجه صنعت دچار درماندگی مالی می­شود و در نهایت هم کارگران متضرر می­شود و هم اقتصاد کشور صدمه می­بینند.

3.      تعدد زیاد این اتحادیه­ها در برخی از کشورها سبب رقابت­های بی­مورد می­شود و به وحدت  و اتحاد بین آنها خدشه وارد می­سازد و این امر مستقیما به ضرر کارگران می­انجامد.[13]

 

 سال 1907م برای ایران سال مهمی بود، زیرا که در این سال مشروطیت و نیز نخستین اتحادیه­ي کارگری را به دست آورد و نخستین اعتصاب­های کارگری را تجربه کرد. از جمله مواد قانون مشروطیت، آزادی بیان (ماده­ي20) آزادی اتحادیه­ها و انجمن­ها (ماده­ي21) بود و بدینسان بنیادی قانونی برای فعالیت­های کارگری پدید آورد.... کارگران «چاپخانه­ي کوچکی»[14] تهران، در سال 1907م نخستین اتحادیه­ي کارگری ایران را تاسیس کردند.[15]

با فرا رسیدن سال 1289 کارگران چاپخانه­های تهران کار سازمان دادن اتحادیه­ي سراسری کارگران صنعت چاپ را به پایان بردند و روزنامه­ي خود به نام «اتفاق کارگران» را منتشر کردند و در خرداد ماه 1289 دست به اعتصاب موفقی زدند. پیروزی کارگران چاپخانه­های تهران سایر کارگران را تشویق کرد که متشکل شوند و در سال 1298 نانواها و شاگردان دکان­های بزازی نيز اتحادیه­های خود را تشکیل دادند.[16]

در سال 1299 شورای اتحادیه­های تهران تشکیل شد، در این زمان اتحادیه­های زیادی در کشور به­وجود آمده بود که مهمترین آنها اتحادیه­ي کارکنان شیلات مازندران بود که حدود پنج­هزار عضو داشت. کارگران صنعت نفت نیز از اتحاد و تشکل نسبی برخوردار بودند و در سال 1301 اولین اعتصاب خود را به منظور آزادکردن تشکیل اتحادیه، افزایش دستمزد، تقلیل ساعات کار تا 8 ساعت در روز و رفع تبعیض بین کارگران ایرانی و خارجی، عملی کردند. با پا گرفتن حکومت رضاشاه و تقویت حکومت مرکزی، به علت اختناق موجود، فعالیت اتحادیه­ها دچار رکود و وقفه شد و اغلب رهبران و اعضای فعال اتحادیه­ها دستگیر شدند و به این ترتیب کارگران اتحادیه­های مخفی تشکیل دادند.[17]

 

1-      پیدایش و رشد جنبش کارگری از انقلاب مشروطه تا سال 1300 شمسی؛

2-      دوره­ي سرکوب جنبش در روزگار حکمرانی رضاشاه  1304- 1320؛

3-      سال­های شکوفایی مجدد و تکامل جنبش­های کارگری از شهریور 1320 تا کودتای 28 مرداد 1332؛

4-      دوره­ي سرکوب دوباره و رکود جنبش از 1332 تا انقراض سلطنت پهلوی.[18]

 

 پس از پیروزی انقلاب اسلامی، طبق قانون کار جمهوری اسلامی ایران، حق تشکل برای کارگران و کارفرمایان به رسمیت شناخته شده است. تشکلی که در قانون کار برای کارگران مجاز دانسته شده است، انجمن صنفی است. بر اساس ماده­ي 131 قانون کار «در اجرای اصل 26 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، به­منظور حفظ حقوق و منافع مشروع و قانونی و بهبود وضع اقتصادی کارگران و کارفرمایان، که خود متضمن حفظ منافع جامعه باشد، کارگران مشمول قانون کار و کارفرمایان یک حرفه یا صنعت می­توانند مبادرت به تشکیل کانون انجمن­های صنفی نمایند.»[19]

البته انجمن­های صنفی نیز می­توانند نسبت به تشکیل کانون انجمن­های صنفی در استان و کانون عالی انجمن­های صنفی در سراسر کشور اقدام نمایند. این کانون در صورت تشکیل، نسبت به انتخاب کلیه­ي نماینده­گان کارفرمایان ایران در شورای عالی کار، شورای عالی تامین اجتماعی، شورای عالی حفاظت و بهداشت کار، کنفرانس بین­المللی کار و نظایر آن اقدام خواهد کرد.

 

1.      کوشش در جهت استیفای حقوق و خواسته­های مشروع؛

2.      دريافت حق عضويت و كمك­هاي داوطلبانه به ترتيبي كه در اساسنامه مقرر مي­شود؛

3.      همكاري در جهت تاسيس و تقويت شركت­هاي تعاوني، همچنين تلاش در جهت تامين امكانات رفاهي اعضاء با رعايت مقررات مربوط؛

4.      همكاري با وزارت كار و امور اجتماعي در جهت شناخت مشكل­هاي كارگري و اجراي قانون كار؛

5.      عضويت در كانون انجمن­هاي صنفي استان پس از تصويب مجمع عمومي مربوطه؛

6.      فعاليت مشترك با كانون­هاي انجمن­هاي صنفي استان و كانون عالي انجمن­هاي صنفي سراسر كشور در حدود قوانين و مقررات جاري كشور؛

7.      همكاري با ساير تشكل­هاي كارگري و كارفرمايي و انجام ساير وظايف و اختياراتي كه به موجب قانون بر عهده­ي انجمن­هاي صنفي قرار داداه شده است.

علاوه­بر موارد فوق در قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، شوراي اسلامي كار و تاسيس انجمن­هاي اسلامي هم پيش­بيني شده است.

 

به­نظر می­رسد با رشد تکنولوژی و جایگزینی آن با انسان مناسبات کارگر و کارفرما، سرنوشت اتحادیه­ها و سندیکاهای کارگری و همچنین آینده­ي کار با  دگرگونی­های عمده­ای روبه­رو خواهد شد. آلوين تافلر در كتاب موج سوم مي­نويسد: مفهوم سنتي كار متعلق به زمان آدام اسميت و كارل ماركس بود... اما زمان جديد علاوه­بر كوچك­تر كردن واحدهاي توليدي... و دگرگون ساختن خصلت واقعي كار، مي­تواند ميليون­ها انسان را از ادارات و كارخانه­ها آزاد كرده و به ماواي اصلي­شان كه از ابتدا به آن تعلق داشته­اند يعني خانه بازگردند.[20] به عبارتي «درحالي­كه در گذشته تكنولوژي صنعتي جايگزين نيروي جسماني كار آدمي مي­شد، يعني ماشين­هايي كه جايگزين زور و بازوي آدمي مي­گرديد، تكنولوژي­هاي جديد كامپيوتري نويد مي­دهند كه جايگزين انديشه­ي آدمي شوند... ما در حقيقت در حال ورود به دوره­ي جديدي در تاريخ هستيم، دوره­اي كه ماشين­آلات در فرايند ساخت و انتقال كالاها و دادن خدمات جايگزين آدمي مي­شود و اين منجر به كاهش كارگران و بيكاري گسترده مي­شود. از اين ديد با توسعه­ي اتوماسيون و رشد بيكاري در كشورهاي صنعتي و اشكال پيچيده­تر توليد، شاهد تحولات سريع و برگشت­ناپذيري در روابط كارگر و كارفرما هستيم، اكثر كارگراني كه در اثر پيشرفت تكنولوژيك از كار بي­كار مي­شوند به صفوف اعانه­بگيران دولت مي­پيوندند.[21]

 

---