اقتصاد یکی از ابعاد مهم زندگی بشر و از پایه­هایی است که جامعه­ی انسانی بر آن شکل گرفته است. فعالیت­های اقتصادی و اشتغال مفید افراد یک جامعه از مهم­ترین عوامل شکل­گیری یک جامعه­ی سالم و کارآمد محسوب می­شود. این مقوله و اهمیت آن در سامان یافتن جامعه­ی مسلمان مدینه، از نظر پیامبر(ص) دور نماند و از نخستین روزهای استقرار در این شهر آن را مورد توجه قرار داد. پیامبر(ص) در جهت ساماندهی به وضعیت اقتصادی مدینه، در کنار دیگر اقدامات، در جهت بالا بردن اهمیت کار و کسب درآمد، نیز اقداماتی انجام داد.

   نوشته­ی حاضر در پی­یافتن جایگاه کار و کسب در دیدگاه و سیره­ی عملی پیامبر(ص) است. این موضوع در چند بخش مورد بررسی قرار گرفته است: 1- ترغیب مسلمانان به کسب و کار از سوی پیامبر(ص). 2- منع مسلمین از مفاسد اقتصادی، چون ربا، احتکار و غش در معامله. 3 - اهتمام در جهت اشتغال مسلمین. 4- فعالیت­های اقتصادی پیامبر(ص).

 

 ترغیب مسلمانان به کسب و کار

   پیامبر(ص) از فرصت­های مناسب برای نشان دادن اهمیت کسب معاش، استفاده کرده و همواره این مسئله را متذکر می­شد که « كُلُوا مِنْ كَدِّ أَيْدِيكُم»[1]، (از دسترنج خود بخورید) و پاکیزه­ترین کسب را کار با دست، و خرید و فروش مشروع دانست[2]. ایشان با این بیان که داود پیامبر(ص) از دسترنج خود امرار معاش می­کرد، مردم را از استفاده از دسترنج دیگران منع نمود.[3]

   عده­ای از اصحاب رسول­خدا(ص) پس از نزول آیه­های دو و سه سوره­ی طلاق که خداوند رزق و روزی بندگان باتقوا را ضمانت کرده است، درهای خانه­های خود را بسته و برای عبادت به سوی مسجد آمدند و گفتند خدای تعالی روزی ما را کفالت کرده است. این خبر به رسول­خدا(ص) رسید، آنان را احضار کرده و فرمود: «بدانید که اگر چنین کنید هرگز دعایتان مستجاب نخواهد شد و روزی به شما نخواهد رسید؛ مگر آن که خودتان در طلب برآیید و تلاش کنید.»[4]

   زمانی که فردی برای طلب کمک نزد پیامبر(ص) آمد، پیامبر(ص) به او مقداری پول داده و دستور داد تا ریسمانی بخرد و به هیزم کشی همت گمارد تا از دسترنج خود استفاده کند و افزود: «اگر یک نفر از شما بر دوش خویش هیزم کشی کند، بهتر از آن است که از کسی چیزی بخواهد[5]. هنگامی که باخبر شد، دستان سعد بن معاذ از شدت کار پینه بسته است، دستانش را بوسید و فرمود: آتش جهنم هیچ گاه این دست را نخواهد سوزاند، این دستی است که خدا و پیامبرش آن را دوست دارند. هر کس از دسترنج خود استفاده کند، خداوند با نظر رحمت به آن نگاه می کند.[6]

   پیامبر(ص) کاشتن نهال و بذر را؛ حتی اگر پس از رویش، غذای پرندگان و چرندگان را تأمین کند، دارای اجر و پاداش و صدقه­ی گناهانش می­داند،[7] همچنین تأکید می­کند اگر فردی زمینی دارد که توان کشت و زرع بر آن را ندارد، باید آن را به برادر خود واگذار کند، تا وی به زراعت بپردازد.[8]

 

   پیامبر(ص) کسب درآمد از راه­های مشروع را پسندیده دانسته و همواره مردم را از گرفتار شدن در مفاسد اقتصادی، هشدار می­داد.

   وی غشّ[9] در معامله را ناصحیح دانسته، از فروش شیر مخلوط با آب برحذر داشت[10] و فرمود: «مَنْ غَشَّ مُسْلِماً فِي شِرَاءٍ أَوْ بَيْعٍ فَلَيْسَ مِنَّا»[11]، (هر کس در خرید و فروش غشّ کند، از ما نیست). ایشان احتکار را نیز منع کرده[12] و محتکر را ملعون دانست[13] و فرمود: «هر کس کالایی را چهل روز احتکار کند، تا به قیمت بالاتری بفروشد، اگر تمام پولی را که از این راه کسب کرده صدقه دهد، کفاره­ی گناهش نخواهد شد».[14]

   پیامبر(ص) همچنین مردم را از ربا خواری اکیدا منع کرده[15] و ضمن این که گناه آن را بسیار بزرگ دانست،[16] فرمود: «شَرُّ الْكَسْبِ كَسْبُ الرِّبَا».[17](بدترین کسب­ها، رباست). او هشدار داد که خداوند درون رباخوار را از آتش جهنم مملو خواهد کرد و تا هنگامی که یک قیراط[18] از این پول نزد او باشد، پیوسته مورد لعنت خدا و ملائکه قرار می­گیرد.[19] وی رباخواری را ساقط اعلام کرده[20] و هر جا می­دید معامله­ای بر اساس ربا صورت گرفته آن را به هم می­زد.[21] او تاجر امین و راستگو را همراه پیامبران و شهیدان در روز قیامت اعلام کرد.[22]

 

  پیامبر(ص) علاوه بر تشویق مردم به اشتغال به کار و کسب، امکانات لازم را تا جایی که ممکن بود، برای این کار فراهم می­کرد.

    او برای از بین بردن فقر در مدینه و ایجاد اشتغال برای مهاجر و انصار، میان ایشان به منظور مساقات و مزارعه قرارداد می­بست. تا مهاجران بدون زمین به کار گماشته شده و بازدهی زمین­های انصار نیز بالاتر رود. همچنین لغو انحصار تجارت توسط پیامبر(ص) منجر شد، کشاورزان و پیشه­وران در فعالیت­های اقتصادی شرکت کرده و با عقد قرارداد مضاربه و تهیه­ی سرمایه به تجارت بپردازند.[23]

   واگذاری املاک آباد و بایر به مردم به منظور آباد نگه­داشتن یا آباد کردن، از دیگر اقدامات پیامبر(ص) بود. این املاک که تحت شرایط خاص واگذار می­شد، اقطاع نام داشت.[24] به موجب این عمل فعالیت­های اقتصادی از جمله ساخت واحد مسکونی، بازار و احیای اراضی موات رونق یافت و تعداد زیادی از مردم مدینه به کار مشغول شدند.[25]

   از دیگر اقدامات پیامبر(ص) در راه اشتغال­زایی ایجاد بازار بود. از آنجا که کنترل بازار­های مدینه در دست یهود بود، ایشان بازار دیگری برای مسلمانان در نظر گرفته و در مسجدالنبی مکانی تعیین کرد و اعلام نمود مالیاتی از آن گرفته نخواهد شد.[26]

 

   پیامبر(ص) نه تنها مسلمانان را به داشتن شغل تشویق می­کرد، بلکه خود نیز به کار و کسب اشتغال داشت.

   از پیش از بعثت، گزارش­هایی موجود است که از اشتغال ایشان به شبانی و تجارت خبر می­دهد. او در اطراف مکه شبانی می­کرد و گفته شده است از پدر، دایه­اش و عبدالمطلب شترانی برای او به جای مانده بود.[27]

   ابوهريره مى‏گويد، پيامبر(ص) مى‏فرمود، خداوند هيچ پيامبری را مبعوث نكرده است؛ مگر اينكه چوپان گوسفند بوده است، يكى از اصحاب گفت آيا شما هم چوپان گوسپند بوده‏ايد؟ پيامبر(ص) فرمود، آرى من در مقابل اجرت کمی براى اهل مكه چوپانى مى‏كردم.[28] او همچنین ضمن این که به چوپانی حضرت موسی و داود(ع) اشاره می­کند، می­گوید: «من نیز چوپان گوسفندان خانواده­ام در اجیاد بودم».[29]

   از دیگر مشاغل پیامبر(ص) تجارت بود. او از کودکی گاه عموی خود را در سفرهای تجاری­اش همراهی می­کرد.[30] هنگامی که شانزده ساله بود با عمویش زبیر در سفرهای تجاری به یمن و شام می­رفت و با سرمایه­ی دیگران به تجارت مشغول می­شد.[31]

   خدیجه بنت خویلد که بانویی محترم و بازرگان بود، وقتی صداقت و پاکی پيامبر(ص) را شنيد كسى پيش او فرستاد و پيشنهاد نمود كه به منظور بازرگانى با سرمايه­ی وی مسافرتى به شام نمايد و تعهد نمود كه حق­الزحمه بيشترى به آن حضرت خواهد پرداخت و خدمتكار خود ميسره را هم همراه او خواهد نمود. پيامبر(ص) اين پيشنهاد را پذيرفت و همراه كالاهاى بازرگانى خديجه و ميسره به شام رفت و سود زیادی به دست آورد.[32]

   امام هادی(ع) حضرت رسول(ع) و دیگر پدران خود را کسانی معرفی می­کند که با دست­های خود کار می­کردند.[33] پیامبر(ص) در زمین کشاورزی به کشت و کار مشغول می­شد.[34]

  در نتیجه­ی اقدامات پیامبر(ص) در راستای ساماندهی اوضاع اقتصادی به خصوص با افزوده شدن بر تعداد مهاجران مکی به مدینه، جامعه­ی تازه تأسیس مسلمان، شرایط اقتصادی تا حد زیادی بهبود یافت و احکام اسلامی در معاملات مردم راه یافت.

 

 

---