در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  اشعار سياسي در ايران
نویسنده :  مرتضي اشرافي
كلمات كليدي  :  ادبيات، شعر، شعر سياسي، سبك شعري، ادبيات سياسي، علوم سياسي
رویدادهای تلخ و شیرین زندگی، اندیشه‌ها و عواطف، احساسات پر شوری را در ذهن شاعر برمی‌انگیزد. این عواطف و احساسات در كارگاه خیال شاعر پرورش می‌یابند، هنگامی كه شاعر پرورش یافته، و خود را نیازمند به بیان آن دید، آن­را به زبانی خیال­انگیز و زیبا بیان می‌دارد. شاعر می‌كوشد كه با جادوی بیان خود، تصویرهایی را كه در ذهن او پدید آمده با همان شدت و صراحت و روشنی، در ذهن شنونده‌ای كه اهل آن باشد برانگیزد، و زنده كند. بنابراین مفاهیم درونی خویش را در قالب کلماتی موزون و نظام­مند به رشته­­ی تحریر در­ می­آورد که شعر نامیده می­شود.[1]
 
زبان شعر
زبان معمولی برای بیان آن­چه دیده یا شنیده‌ایم به­كار می‌رود. با كمك زبان، واقعیت‌ها را چنان­كه رخ داده، بازگو می‌كنیم و اندیشه و سخن خود را با نظمی منطقی، بیان می‌داریم تا شنونده از پیام و سخن ما آگاه شود، و چون این مقصود حاصل شد، دیگر آن الفاظ ارزشی ندارند؛ از یاد می‌روند، و به دور ریخته می‌شوند.[2] شاعر هم مانند دیگران، برای بیان احساس و اندیشه­ی خود از زبان استفاده می‌كند، ولی نه از زبان معمولی، شاعر هدف دیگری دارد و زبان دیگری، او پدیده‌ای شگفت­انگیز را مشاهده كرده، یا از احساس و اندیشه‌ای والا برخوردار شده، یا در او حالت عاطفی دل­پذیری پدید آمده است، اینك بر ­آن است كه این حالت دل­پذیر را در ذهن شنونده‌ای كه اهل ذوق است برانگیزد.[3] شعر­، دارای خاصیتی است كه از خواست و اراده­ی ما بیرون است. شاعر نمی‌تواند اراده كند كه شعر بگوید؛ شعر خودش می‌آید. ما هم كه خوانندگان شعر او هستیم نمی‌توانیم به خواست و اراده­ی خودمان در برابر آن واكنش نشان دهیم.[4]
 
شعر ­سیاسی
شعر به­عنوان یک پدیده‌ی اجتماعی، همچون دیگر پدیده‌ها و نهادهای اجتماعی، از تغییر و تحولات سیاسی تأثیر می‌پذیرد، و این تأثیر رابطه‌ی متقابلی را بین این­ دو برقرار می­سازد كه به رشد نوع خاصی از ادبیات با نام ادبیات سیاسی كمك می‌رساند. شعر سیاسی، بخشی از ادبیات سیاسی را تشكیل می‌دهد. این شعبه از ادبیات در قالب شعر، موضوع­های سیاسی را (كه اغلب مربوط به روابط قدرت و حاكمیت در سطح جامعه است) طرح و نقد می‌كند. اشعار سیاسی انواع گوناگونی دارد، برخی به هجو سیاست­مداران یا گروه سیاسی می‌پردازد، دسته‌ای حادثه‌ی مهم سیاسی و اجتماعی را در قالب شعر بیان می‌كند و بعضی نیز بیانگر اندیشه‌های سیاسی است.[5]
 
تاریخچه­ی شعر سیاسی
اشعار سیاسی از هر نوع كه باشد، از تحولات سیاسی متأثر است، در قلمرو تاریخ جهان، ادبیات همواره به­عنوان گنجینه‌ای از رویدادها، ارزش­ها، آداب و رسوم و پیشینه­ی تاریخی تحولات اجتماعی و سیاسی یك ملت محسوب می‌شود. آثار ادبی و جلوه­ی تحولات آن در نظم‌ و نثر، در قالب تاریخ، فلسفه، رمان، تآتر، نمایش، تمثیل، شعر و... همواره به‌عنوان مفاهیم نمادین و سمبولیك مورد توجه مردم در هر عصر و زمانی بوده، تاجایی‌كه به­عنوان كانون تبلور اندیشه‌های فردی و اجتماعی در اعتلای فرهنگ یك ملت تاثیر به ­سزایی داشته است. این آثار معرٌف احساس­ها، گفته‌ها، نوشته‌ها و میل­های روانی و اجتماعی و همچنین بیان­گر زیبایی­ها، زشتی­ها، بایست­ها و نبایست­هایی هستند كه به مرور زمان عملكرد واقعی خود را نشان داده‌اند.[6]
شعر سیاسی همیشه بوده است و زمانی را نمی‌توان یافت که بروزی نداشته باشد. در ادامه دوره­های مختلف شعر سیاسی را برمی­شماریم:
 
1. دوره­ی پیش از مشروطه (از اواخر صفویه تا قاجار):
مترقیان ایرانی از اواخر دوره­ی صفوی، به­ویژه از طریق هند، تا حدی با شیوه­های تفکر و نظم اجتماعی اروپایی و شیوه­ی زندگی مردم غرب آشنا شده بودند. یکی از نخستین کسانی که به این مقوله توجه کرد، "حزین لاهیجی" (١١٤۵- ١٠٧١ش) است که از شاعران مبرز آن عصر به­شمار می­رود. او در آثار خود به ­طرز حکومت و شیوه­ی زندگی اروپاییان و محاسن آن توجه می­کرد. چندی بعد در همان زمان، "عبداللطیف شوشتری" در "تحفة­العالم"، توصیفات چندی از زندگی مردم انگلستان عرضه کرد که نشان­گر آشنایی وی با حکومت قانون در این کشور بود. معاصر او "میرزا ابوطالب" (١١٨۵- ١١٤٨ش) نیز در سفرنامه­ی خود به­نام "مسیر طالبی" از شیوه­ی زندگی مردم انگلیس که خود به چشم دیده بود، با تفصیل صحبت کرد. او را باید نخستین فرد ایرانی دانست که از نزدیک با دموکراسی انگلیس آشنایی داشته و توجه دیگران را بدان جلب نمود.
ایده­ی آزادی به ­تدریج از طریق هند و روسیه، و نیز امپراتوری عثمانی از طریق زبان­ترکی (استانبولی) در ایران اشاعه یافت و سپس تعدادی از افراد نظیر "میرزا­ فتح­علی­ آخوند­زاده" (١٢۵٧- ١١٩٢ش)، "ملکم­خان" (١٣١٤- ١٢٨٨ش) و "سید­جمال­الدین"­ (١٢٧٦-١٢١٨ش) برای انتشار افکار  آزادی­خواهانه در خارج از کشور فعالیت کردند. طبیعی است که این افکار و آرا چندی بعد در ادبیات و شعر فارسی متبلور گردید.[7]
 
2. دوره­ی مشروطه (از ١٢٨۵ تا ١٢٩٩ش):
سبك­های گوناگون شعری عصر مشروطه، در كل خصلت اجتماعی و سیاسی دارد؛ چنان­كه عشق به آزادی، حس میهن‌دوستی، قانون، ترقی و پیشرفت، توجه به زحمت­كشان و انتقاد از حاكمان از وجوه مشخص این ادبیات به­شمار می‌روند.
"هركه را مهر وطن در دل نباشد كافر است
                                              معنی حب ­وطن فرموده­ی پیغمبر است
هر كه بهر پاس عرض و مال و مسكن داد جان
                                    چون شهیدان از می فخرش لبالب ساغر است"
 
ادبیات این دوره، چه از حیث محتوا و چه از لحاظ بیان، تازگی­هایی پیدا كرد كه در دوران گذشته خبری از آن نبود. این نو­آوری و تجددطلبی همراه با مایه‌های سیاسی و اجتماعی در جلوه‌ای از اندیشه‌های ملی و میهنی نمودار گردید و در نتیجه باب تجدد، تحت‌ تاثیر سیاست زمان، با مضامین ادبی این دوره درآمیخت. چنان­كه در نثر روزنامه‌ها­یی مثل "قانون"، "صوراسرافیل"، "سخن"، "دنیا" و  نیز در اعلامیه‌ها و یا در اشعار و نظم­ها، مطالب برای هر قشر­ی به‌گونه‌ای‌‌ صریح تنظیم می‌گردید، به­طوری­ كه برای همگان قابل فهم باشد. كلمه­ها و واژه‌های سیاسی و ملی به ‌صراحت وارد نظم و نثر می‌شدند و از آنجا به ‌راحتی در اندیشه‌های مردم رسوخ پیدا می‌كردند.[8]  نغمه­ی جان­بخش آزادی، مژده­ی عدالت و حكومت ملی، همراه با احساس میهن‌­دوستی، عشق، فداكاری و پاكدامنی، در كنار درك تلخی‌ها و دردهای حكومت استبدادی، در تشنگان آزادی و عدالت تحولی بزرگ به ­ارمغان آورد.[9] اشعار زیر از "شرف‌الدین ­قزوینی" (نسیم شمال) نمونه‌ای از آن قسم است:
"گردیده وطن غرقه­ی اندوه و محن وای، ای وای وطن وای
                          خیزید و روید از پی تابوت و وطن وای، ای وای وطن وای
از خون جوانان كه شده كشته در این راه، رنگین طبق ماه
                    خونین شده صحرا و تل و دشت و دمن وای، ای وای وطن وای
افسوس كه اسلام شده از همه‌ جانب پامال اجانب
                         مشروطه­ي ایران شده تاریخ زمن وای، ای وای وطن وای[10]
 
شاعران عمده­ی دوره­ی مشروطه:
از جمله اندیشمندان و شاعران سیاسی این عهد، "میرزا فتحعلی­خان آخوندزاده"، "میرزا جعفر­ خامنه­ای"، "ادیب‌الممالك ­فراهانی (متخلص به امیری)"، "ملك‌الشعرای­ بهار"، "ایرج‌ میرزا (شاعر طنز و انتقاد)"، "علی­اكبر­ دهخدا (نویسنده چرندوپرند)"، "طالبوف"، "میرزا آقاخان ­كرمانی"، "حاج‌ زین‌العابدین مراغه‌ای"، "عارف ­قزوینی" و "عشقی" بودند كه با آثارشان باعث پیدایش افكار مشروطه­طلبی و آزادی­­خواهی در بین مردم گردیدند.[11] علاوه­بر آنها "میرزا علی­اكبر ­صابر" (مشروطه‌خواه اردبیلی ساكن باكو)، با كتاب طنزآمیز "هوپ‌ هوپ ‌نامه"، در ترویج افكار مشروطه‌خواهی نقش داشت.
 
3. دوره­ی پهلوی (از ١٢٩٩ تا ١٣57ش):
بروز حوادثی چون جنگ­های جهانی­اول­ و ­دوم، حکومت استبدادی رضاخانی، اشغال ایران به­وسیله‌ی متفقین، كودتای 28 مرداد 1332، قیام خونین 15 خرداد 1342 و... بیشترین تأثیر را بر اشعار سیاسی این دوره داشته است. اشغال ایران به­وسیله‌ی متفقین، به بازتر شدن فضای سیاسی كمك كرد و شاعرانی كه در دوره‌ی حكومت رضاخان در مورد مسایل سیاسی مخفیانه شعر می‌سرودند مجددا وارد میدان سیاست شدند.[12]
از میان تحولات اجتماعی، اجرای برنامه‌های توسعه و نوسازی با عناوینی از قبیل انقلاب سفید، انقلاب شاه و ملت و اصلاحات ارضی، همان‌گونه كه منجر به تغییر سبك و روش زندگی بسیاری از مردم ایران شد، بر علایق و سلیقه‌های مخاطبان شعر نیز تأثیر گذاشت.
رواج سبك زندگی غرب در ایران به­ویژه در بخش‌های اعیان‌نشین شهرهای بزرگ، سبك‌ها و مكاتب مختلف ادبی غربی را نیز گسترش داد.[13]روی آوردن بسیاری از نویسندگان به ترجمه‌ی آثاری غربی، و علی‌الخصوص نویسندگان روسی، اندیشه‌های غربی را در سطح جامعه گسترش داد و باعث آشنایی شاعران و نویسندگان ایرانی با آثار و اندیشه‌های آنها شد. در این دوره، به موازات جریان‌های فكری عمده‌ی رایج در جامعه، شعرای سیاسی نیز گرایش‌های چپ، اسلامی، ملی‌گرایانه یا سلطنت‌طلبانه داشتند. از این چهار گروه، سه گروه اول مخالف وضع موجود در دوره­ی پهلوی دوم بوده و این مخالفت را به انحای گوناگون در اشعارشان بیان می‌كردند، اما گروه چهارم طرف­دار حكومت سلطنتی و وضع موجود بود.[14]
 
شاعران عمده­ی دوره­ی پهلوی:
"دکتر­ پرویز­ ناتل­ خانلری"، "محمد­علی ­اسلامی­ ندوشن"، "مجدالدین­ میرفخرایی"، "منوچهر ­شیبانی"، "فریدون­ توللی"،"فریدون ­توللی"، "گلچین گیلانی"، "نادر­ نادرپور"، "نیما یوشیج"، "فروغ"، "شاملو"،"اخوان­ثالث" و... .
بعد از ظهور شعر نیمایی در این دوره، از سال ١٣٢٧ش به بعد شاعران جوانی که از فرم­ها و اوزان کهن شعر فارسی بریده بودند، کم­کم افزایش یافتند و نفوذ نیما در همه­جا گسترده شد. ترجمه­هایی از اشعار اروپایی (فرانسوی، انگلیسی و روسی) منتشر شد و مقالاتی درباره­ی محدوده و میدان اصلاحات شعری با اطلاعات وسیع و آزادی کامل انتشار یافت. این عوامل به تنوع عظیمی در حوزه­ی اشعار سیاسی ایران انجامید.[15]
 
4. دوره­ی جمهوی­اسلامی­ایران (از 1357 تاکنون):
همچنان­كه انقلاب­اسلامی، همگانی و مردم­شمول بود و مجموعه­ی امت در آن حضور داشتند، در پدید آوردن اشعار انقلابی و جاودان نیز، همین مردم نقش داشتند و هنرآفرینان انقلاب، از همین مردم بودند كه نبض­شان هماهنگ با نبض مردم انقلابی می‏زد و گروه خون­شان با گروه خون مردم انقلاب كرده و به ­پا خاسته، همسان بود. انقلاب، با دم­ مسیحایی حضرت امام(ره) به مردم عظمت و اعتماد به نفس و روحیه استقلال و عزت بخشید. این ارزش­ها به نحوی در اشعار سیاسی نیز بروز یافت و بر آفرینش­های شعری اثر گذاشت.[16]
اگر آن روز، ادبیات، شب­چره بی­كاران و تفنن بی‏دردان بود، امروز، تعهد درد آشنایان و مسؤولیت حق‏باوران و سلاح موضع­داران مكتبی است و در خدمت فروغ اهل بیت علیهم السلام، و چهره‏های نورانی مكتب و محتوای ارزشمند دین است.
 
شاعران دوره­ی جمهوری اسلامی ایران:
از این شاعران می­توان "سلمان­ هراتی (شاعر متعهد و انقلابی ایران اسلامی)"، "علیرضا­ قزوه"، "قیصر­ امین­پور"، "فاطمه­ راکعی"، "سپیده کاشانی" و... را نام برد.
 
جمع­بندی
انقلاب­ ادبی، ادبیاتی ­انقلابی به­وجود آورد و انقلاب، روحی از مكتب و دین در آن دمید و شعر امروز انقلاب اسلامی ما، هم­رنگ و هم­خط و هم‏جهت و هماهنگ با روح ­نهضت است.[17]
پس سنت شعر سرایی ­سیاسی در ایران ­اسلامی، در كل فرایندی زیبایی­شناختی و معنایی است كه از سبك­های خراسانی، عراقی، هندی و جریان­های سیاسی - فرهنگی، اجتماعی­ تاریخ این مرز و بوم تشكیل شده است.
 


[1]. روح‌الاميني، محمود؛ نمودارهاي فرهنگي و اجتماعي در ادبيات فارسي، تهران، نقش جهان، 1379، ص 9
[2]. جي گريس، ويليام؛ ادبيات و بازتاب آن، ترجمه­ی بهروز ‌دفتري، تبريز، خوروش، 1381، ص50
[3]. يوسفي، غلامحسين؛ ديداري با اهل قلم، تهران، انتشارات علمي فرهنگي، چاپ پنجم، 1375، ص112
[4]. آرين‌پور، يحيي؛ از صبا تا نيما، تهران، زوار،  1372، ص62
[5]. همان، ص 44
[6]. علی‌پور، مصطفی؛ ساختار زبان شعر امروز، تهران، فردوس، 1378، ص 30
[7]. شفیعی کدکنی، محمّدرضا؛ صور خیال در شعر پارسی، تهران، آگاه، ۱۳۷6، ص 71
[8]. صالحی، سیدعلی؛ شعر در هر شرایطی، تهران، نگیما، ١۳٨٢، ص 40
[9]. شفیعی کدکنی، محمّدرضا؛ پیشین، ص 85
[10]. قزويني، شرف‌الدين؛ دیوان اشعار، تهران، زوّار، ۱۳۵٦، ص161
[11]. منظوري خامنه، عبدالكريم؛ مدرسه­ي معرفت، تهران، جمعيت خيريه­ي خامنه، 1368، ص 39
[12]. صالحی، سیدعلی؛ پیشین، صص ٩و١٠
[13]. بهبهانی، سیمین؛ دگرگونی مفاهیم قالب‌ها را شكست، هفته‌نامه­ی هنر، دی 1355، ص 600
[14]. درستي، احمد؛ شعر سياسي در دوره­ی پهلوي دوم، تهران، مركز اسناد انقلاب اسلامي، 1385، صص 141 و 153
[15]. علی‌پور، مصطفی؛ پیشین، ص27
[16]. همان، ص72
[17]. عابديني، حسن، صدسال داستان‏نويسي در ايران 1و2، تهران، تندر، 1369، ص34

 


3.6/5 - (49)
 
 
 
1393/01/29
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas