در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  نقش اجتماعي Social Role
نویسنده :  اصغر كاظمي
كلمات كليدي  :  نقش، شبكه نقش، بازي نقش، نقش پذيري، نقش نمايشي، ايفاي نقش
نقش، معانی مختلفی را به ذهن متبادر می­سازد. یکی از متداول‌ترین مفاهیم آن مرتبط با اعمالی است که هر فرد به مناسبت پایگاه­هایی که در جامعه دارد انجام می­دهد. از نظر والتر کوتو نقش معرف رفتاری است که هر کس با توجه به مقام و پایگاه اجتماعی فرد حق دارد از او انتظار داشته باشد.[1]
بروس کوئن می‌نویسد: نقش به رفتاری اطلاق می­شود که دیگران از فردی که پایگاه معینی را احراز کرده است، انتظار دارند. نقش­های مناسب، به‌صورت بخشی از فرایند اجتماعی‌شدن به فرد آموخته می­شود و سپس او آن‌ها را می‌پذیرد.[2]
از نظر لینتون (Ralph Linton: 1893-1953) نقش شامل نگرش­ها، ارزش­ها و رفتاری است که از سوی جامعه به فرد یا افرادی که این پایگاه را اشغال می­کنند، داده می­شود.[3]
مفهوم نقش با مفهوم موقعیت اجتماعی رابطه دارد، گرچه باید از آن‌هم متمایز شود. موقعیت، عنصری از ساختارشناسی سازمانی، جایگاهی در فضای اجتماعی و مقوله­ای از عضویت سازمانی است. به این ترتیب، نقش جنبه­ای از فیزیولوژی سازمانی است و مستلزم کارکرد، انطباق و فرایند است. اگر گفته شود شخص موقعیت اجتماعی را اشغال می­کند، بیان معناداری است، اما اینکه بسیاری می­گویند کسی نقشی را اشغال می­کند، درست نیست.[4]
مفهوم نقش را در ابتدای قرن بیستم چارلز هورتون کولی و هربرت مید عنوان کردند و تاکنون به­صورت منظم و علمی توسعه پیدا کرده است و موارد استعمال فراوان آن در قلمرو وسیع علوم انسانی مورد تأیید روان­شناسان و جامعه­­شناسان واقع شده است.[5] این مفهوم، یکی از مفاهیم کلیدی مکتب کنش متقابل نمادین می­باشد که فراوان در نظریان افرادی چون هربرت مید به­کار می­رود. همچنین در نظریات ویلیام گراهام سامنر، دانیل ج. اوین­سُن و اروینگ گافمن.
از نظر مید شخصیت اجتماعی فرد به‌خاطر ایفای نقش­های اجتماعی تکوین می­یابد. کودک به­تدریج زبان را فرامی­گیرد و به­وسیله­ تمریناتی که در "خودی ساختن" نقش دیگران به­عمل می­آورد رفتار خود را معنادار می­کند. در راستای چنین روندی "من فاعلی فرد" به نفع "من مفعولی یا کلی" او تضعیف می­گردد. انواع بازی­ به کسب این مهارت­ها و شکل گرفتن رفتار اندیشمندانه کمک فراوان می­کند. به نظر وی وظیفه اصلی بازی نزد کودک انسان ایفای نقش و تکوین شخصیت اجتماعی و تمرین آزاد در مناسبات و روابط گروهی است.[6]
فرد در طول زندگی خود، نقش­های گوناگون را در مراحلی پی­درپی یا همزمان ایفا می­کند و ترکیب مجموعه نقش­هایی که از تولد تا مرگ ایفا کرده است شخصیت او را شکل می­دهد.[7]
در ادامه بحث، به بررسی مفاهیم مهم و کلیدی نقش که بحث­های قابل توجهی را توسط صاحب‌نظران رشته جامعه‌شناسی به­خود اختصاص داده است، می‌پردازیم. این مفاهیم عمدتاً در مکتب کنش متقابل نمادین و کارکردگرایی، اساسی و مهم بوده و در نظریات افرادی چون مید و گافمن حضور فعالی دارند.
 
بازی نقش یا نقش بازی کردن (Play Role)
نقش بازی کردن ناظر بر رفتاری است که نمود خارجی دارد، یعنی عملی که از انسان سر می­زند و با فعالیت ظاهری او تطبیق می­کند، مانند تدریس معلم در یک کلاس یا مواظبت مادر از کودکش.
از نظر کوتو "نقش بازی کردن" امری روان­شناسانه است و به فعالیت ذهنی و شناختن نمادی مشخص به‌عنوان یک فرد مربوط می­شود. مفهوم نقش بازی کردن همواره حاوی عنصر وانمود کردن و تظاهر به غیرواقعی است. از نظر وی "نقش داشتن" واژه­ای جامعه­شناسانه است و متوجه فردی است که عضو گروهی محسوب می­شود و مشتمل بر عمل جدی و واقعی است.[8] 
از نظر گافمن، هنگامی که فرد نقشی را بازی می­کند، به­طور ضمنی از مشاهده­گران می­خواهد که به­طور جدی تأثیری را که در برابر آن­ها ساخته و پرداخته شده است بپذیرند، از آن­ها می­خواهد باور کنند شخصیتی که در برابر آن‌هاست، واقعاً صفاتی را دارد که نشان می­دهد و وظایفی که انجام می­دهد پیامدهایی را خواهد داشت که به­طور ضمنی ادعای آن را داشته است و نیز به‌طور کلی باور کنند واقعیت همان است که به‌نظر می­رسد.[9]
 
نقش نمایشی (Representation Role) 
فردی که آگاهانه می­کوشد نقشی را به­طور کامل انجام دهد تا دیگران را تحت تأثیر قرار دهد، نقش نمایشی را ایفا می­کند. شخصی که یک نقش نمایشی را برعهده می­گیرد، اشخاصی را که با او سروکار دارند، معمولاً حضار یا تماشاگرانی تلقی می­کند که مراقب ایفای نقش او هستند. هرگاه فرد کوشش آگاهانه­ای به‌عمل آورد تا تصویر مطلوبی را از خود نشان دهد و این تصویر را حضار یا مخاطبان بپذیرند، شاید بتوان گفت که او به هدف نقش نمایشی (بازی نقش) خود رسیده است.[10]
 
اجرای نقش و نقش­پذیری (Acceptation of Role & Execution of Role )
"اجرای نقش"، مفهوم اصلی در توصیف رشد "خود" است. فرد تعریفی از "خود" را که از دیگران اخذ شده، هرچه عمیق­تر بپذیرد، نقش­های اخذ شده را بیشتر به‌عنوان خودش در نظر می­گیرد. پذیرش کامل­تر و پایاتر دیدگاه­های بیرونی نسبت به "خود"، نقش­پذیری خوانده می­شود. در بازی فردی و جمعی خصوصیت ساختگی مداومی وجود دارد که برای یادگیری و شناخت "خود" مفید است، اما نقش­پذیری منحصر به وقایع درون بازی نیست و چیزی مخالف با ساختگی بودن را القا می­کند. در حالی­که "اجرای نقش" رشد "خود" را ممکن می­سازد، نقش­پذیری به خود "هویت" می­بخشد.[11]
 
شبکه (مجموعه) نقش‌ها (Set Role)
هنگامی که فرد در قبال پایگاه اجتماعی معینی، مسئولیت­هایی را بر عهده دارد، تا حدی در شبکه پیچیده­ای از نقش­ها درگیر می­شود که به آن پایگاه پیوند خورده است. مفهوم شبکه نقش­ها به مجموعه روابط و مناسباتی اطلاق می­شود که شخص با افراد دیگری که با آن در تماس است، برقرار می­کند. در همان حال او باید نقش­های مختلف دیگری را که با پایگاه ویژه­ای مطابقت دارد، انجام دهد. مثالی که می­توان برای این مفهوم آورد: شبکه نقش­های یک مشاور حقوقی: شامل ارتباط با همکاران، قضات، کارکنان ادارات حقوقی، محاکم، مجریان، منشی­ها، پلیس قضایی و بسیاری دیگر از افراد است. این فرد، به­رغم محدودیت زمانی، می­کوشد تماس خود را با همه این افراد و گروه­ها حفظ کند و نیازهای آنان را در نظر بگیرد.[12]
 
ایفای نقش (Performance of Role)
این اصطلاح به جنبه رفتاری آشکار نقش­شناسی دلالت دارد. منظور شیوه­های کمابیش ویژه­ای است که طی آن فرد به‌عنوان اشغال­کننده موقعیت یا مقام اجتماعی عمل می­کند. چون ایفای نقش به­طور بی­واسطه شامل رفتار قابل ملاحظه­ای است، توصیف آن ظاهراً چند مسئله منتظم را در پی دارد.[13] 
به نظر یان رابرتسون، نقش­هایی که ما در زندگی ایفا می­کنیم به پایگاه­هایی بستگی دارد که به­طور اتفاقی در یک زمان معین عهده­دار شده­ایم. اگر شما اکنون، با استادتان به­عنوان یک دانشجو گفت­وگو می­کنید، رفتار شما متفاوت است یا آنچه که اگر چند سال بعد با عنوان یک واقف خیرخواه و ثروتمند دوباره به محیط دانشگاه برگردید. به­همین ترتیب، واکنش ما نسبت به مردم با نقش­هایی که آنان برای ما ایفا می­کنند، مطابقت دارد. کسی که برای شما نقش یک پزشک را ایفا می­کند اگر از شما بخواهد که لباستان را درآورید، شما فوراً قبول می­کنید، ولی اگر همان شخص همان تقاضا را به­عنوان میزبان شما سر میز نهار به­عمل آورد احتمالاً واکنش کاملاً متفاوتی نشان خواهید داد.[14] 
 
نقش اکتسابی و انتسابی (Role Achieved & Role Ascribed)
نقش محقق یا اكتسابی، نقشی است كه شخص با عزم و اراده و صلاحیت شخصی خود آن­را به­دست می­آورد. مثل نقش زن و شوهر كه بعد از تصمیم گرفتن به ازدواج آن­را احراز می‌كنند یا نقش‌های شغلی در مشاغل علمی و آموزشی، بازاری و … و نیز تقاضاهای عضویت در گروه­های اجتماعی و تصدی مسئولیت در آن‌ها از جمله این نقش­هاست.[15]
نقش انتسابی یا محول، به شیوه ایفای نقش طبق انتظارات جامعه را گویند. از نظر بروس کوئن برخی افراد همواره مطابق با انتظارات دیگران رفتار نمی­کنند، اما در عین حال، نقشی را که جامعه به آنان محول کرده، انجام می­دهند.[16]
 
تعارض نقش­ها (Role Conflict)[17]
انجام یک یا چند نقش که مستلزم رفتارهای متناقض یا متعارض است را تعارض نقش می­گویند. در جوامع جدید صنعتی که عضویت در گروه­های متعدد از ویژگی­های آن است، از بیشتر افراد انتظار می­رود که به الزامات بیش از یک نقش پاسخ گویند و بسیار پیش می­آید که برای انجام دادن چنین نقش­هایی که باهم در تعارض­اند، فرد دچار اختلال فکری و بی­نظمی شود. حتی در مورد یک نقش نیز ممکن است فرد دچار تعارض شود.
مثل اینکه؛ از استادان دانشگاه انتظار می­رود که بخش عمده­ای از وقت و نیروی خود را برای رسیدگی به‌کار دانشجویان، تهیه دروس و گفت­وگو با دانشجو بعد از کلاس صرف کنند، در عین حال، برای حفظ سطح دانش و ارتقای علمی، انتظار می­رود که به تحقیق و انتشار کتاب و مقاله نیز بپردازند، در جلسات کمیته­های دانشکده و دانشگاه شرکت کنند و بخشی از وقت خود را نیز آزاد بگذارند تا به زندگی شخصی و کارهای اجتماعی بپردازند. معلوم است که در 24 ساعت شبانه­روز، گاهی پیدا کردن اولویت خاصی برای ایفای نقش­های مختلف یک استاد مشکل می­شود.
 
فشار نقش­ (Role Strain)
گاه اتفاق می­افتد که فرد در انجام نقشی که از او انتظار می­رود، دچار مشکل می­شود و این به­دلیل تعارض نقش­ها و وظایف یا انتظاراتی است که در قبال آن نقش وجود دارد. این تعارضات ممکن است هنگامی ظاهر شود که طرف مقابل نقش، انتظارات متفاوتی از دارنده نقش دارد، یا زمانی که شخص پایگاهی را اشغال می­کند که مستلزم یک سلسله الگوهای رفتاری متفاوتی است که در آن لحظه، ممکن است با یکدیگر در تعارض باشند.
مثل اینکه؛ از یک مربی تیم فوتبال انتظار می­رود که با بازیکنان و اعضای تیم روابط صمیمانه­ای داشته باشد، اما در عین حال، انتظار می­رود که تصمیمات دقیق و شدیدی را برای اداره تیم و نظم آن به اجرا درآورد و حتی گاهی ممکن است لازم باشد عضوی را تغییر دهد یا جابه­جا کند تا از این طریق تیم خود را اصلاح کند. کار چندان ساده­ای نیست که مربی جزء بچه­ها باشد و در عین حال، اِعمال انضباط کند. در این حالت، غالباً مربی در تجربیات خود با مشکل ایفای نقش (فشار نقش) روبه‌روست.[18]


[1]. توسلی، غلامعباس؛ نظریه­های جامعه­شناسی، تهران، سمت، 1386چاپ سیزدهم، ص302.
[2]. کوئن، بروس؛ مبانی جامعه­شناسی، غلام­عباس توسلی، تهران، سمت، 1387، چاپ بیست­و یکم، ص80.
[3]. کوزر، لوئیس و روزنبرگ، برنارد؛ نظریه­های بنیادی جامعه­شناختی، ترجمه فرهنگ ارشاد، تهران، نی، 1385، چاپ سوم، ص271.
[4]. همان، ص270.
[5]. توسلی، غلامعباس؛ پیشین، ص301.
[6]. همان، ص309.
[7]. کوزر، لوئیس و روزنبرگ، برنارد؛ پیشین، ص298.
[8]. توسلی، غلامعباس؛ پیشین، ص303.
[9]. کوزر، لوئیس و روزنبرگ، برنارد؛ پیشین، ص283-282.
[10]. کوئن، بروس؛ پیشین، ص89-88.
[11]. اسکید مور، ویلیام؛ تفکر نظری در جامعه­شناسی، جمعی از مترجمان، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385، چاپ اول، 288.
[12]. کوئن، بروس؛ پیشین، ص87.
[13]. کوزر، لوئیس و روزنبرگ، برنارد؛ پیشین، ص276.
[14]. رابرتسون، یان؛ درآمدی بر جامعه، حسین بهروان، مشهد، آستان قدس رضوی، 1372، چاپ اول، ص93.
[15]. نيك‌گهر، عبدالحسين؛ مباني جامعه­شناسي، تهران، رايزن، 1369، ص212.
[16]. کوئن، بروس؛ پیشین، ص83.
[17]. همان، ص87-86.
[18]. همان، ص86-85.

 


3.2/5 - (6)
 
 
 
1393/07/30
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas