آتش­افروزی صدام­ حسین در کویت بعد از جنگ با ایران اسلامی و حضور نظامیان آمریکایی و غربی برای نجات کویت از تهاجم صدام، به جنگ دوم خلیج فارس مشهور گشته است­، (­اگر­چه جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به اشتباه جنگ اول خلیج فارس نام گذاری شده و جنگ اصلی خلیج فارس شامل تهاجم عراق به کویت و مداخله­ی کشور­های غربی می­باشد). جنگ ایران و عراق در مرز­های خاکی دو کشور رخ داده و وجود چندین تهاجم دریایی به ناو­ها و سکو­های نفتی ایران در خلیج فارس نمی­تواند دلیلی برای نام­گذاری این جنگ با نام خلیج فارس باشد، چرا که این نام­گزاری نیازمند یک جنگ تمام عیار دریایی کشور­های درگیر در محدوده­های دریایی سرزمینی طرفین است.

 

از پايان جنگ ايران و عراق در مرداد سال ۱۳۶۷ش تا حمله­ی عراق به كويت تقريبا ۲ سال فاصله شد، اما طى اين مدت اوضاع شرق خاورميانه كاملا دگرگون شده بود.[1] غرب و اعراب در طى سال­هاى ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ ايران را دشمن بزرگ خود فرض مى­كردند و با اعطاى حدود ­۸۰ ميليارد دلار كمك و ارسال انبوهى از تسليحات و تكنولوژى به عراق، این کشور را تبدیل به قدرت اول منطقه و ارتش پنجم جهان كردند.[2] آنها در محاسبات خود يك نكته را از ياد بردند و آن اين­كه اين نيروى عظيم تهاجمى پس از جنگ با ايران به چه كارى خواهد آمد؟

دلیل حمله­ی عراق به کویت مشکل بدهی ۳۰­میلیارد ­دلاری به کویت و تلاش‌ عراق برای بازسازی اقتصادی­اش بود که در جنگ ایران و عراق نابود شده بود. صدام که در پی جمع‌آوری پول برای ساخت مجدد عراق بود، به کشورهای صادرکننده­ی نفت فشار آورد تا کمی از تولید خود بکاهند تا قیمت نفت بالاتر رود. کویت از کاهش تولید نفت سر­باز­زد. این کشور هم­چنین پیشگام کشورهای مخالف کاهش تولید نفت در اوپک شد.[3]

در همین زمان بود که صدام مخالفت خود با خطوط مرزی عراق-کویت (که در اصل توسط استعمارگران پادشاهی بریتانیا در سال ۱۳۰۱ تعیین­شده بود) را نشان داد. دلیل او این بود که این وضعیت باعث جدایی عراق از دریا می‌شود. بنابراین در مرداد ­۱۳۶۹ (اوت ۱۹۹۰) ­اوضاع كاملا دگرگون شده بود. ۴۰ لشكر عراقى،­ در مرزهاى جنوب و جنوب غربی عراق متمركز شده و نيروهاى عراقى مرتب در حال تهديد كويت بودند .در مرزهاى شرقى عراق، ايران به سرعت در حال بازسازى ويرانه­هاى جنگ بود و هيچ علاقه­اى به دخالت در درگيرى­هاى بين این دو کشور نشان نمى­داد، اسرائيل نيز با ترس از ضربه­ی متقابل صدام كه اكنون ديوانگى او بر همه ثابت شده بود حاضر نبود به مانند سال­۱۳۶۰ دست به حمله­ی پيشگيرانه به عراق بزند.[4]

 

۲ اوت ­۱۹۹۰­م­، نیروهای عراقى با حمله به كويت و تسخير ۱۳­ساعته­ی اين كشور، به جهان ثابت كردند كه از نظر آنها دوران ديپلماسى در خليج فارس به سر آمده و زور جاى آن­را گرفته است. هدف آنها از حمله به كويت در درجه­ی اول خروج از بن­بست اقتصادى و در درجه­ی دوم جلوگيرى از ركود در ارتش بزرگ عراق بود. فرار سريع مسؤولان سياسى و نظامى كويت به كشورهاى همسايه نشان داد كه ارتش­هاى اعراب منطقه چه اندازه كوچك و غيرقابل اتكا­ء هستند. اما آمريكا، اروپا و اعراب سريع واكنش نشان داده و از عراق خواستند تا از كويت عقب­نشينى كند، مداخله­ی ایالات متحده­ی آمریکا در بحران خلیج فارس از دو جهت دارای اهمیت بود، اول آن­كه به بهانه­ی كويت، ماشين جنگى صدام را از كار بيندازد، دوم آن­كه با ارائه­ی نمايشى عظيم، نظم نوين را به دنيا نشان دهد.[5]

در این زمان شوراى امنيت سازمان ملل در قطعنامه­ی­660 ضمن محکوم کردن حمله عراق به کويت خواستار خروج فورى نيروهاى عراقى از اين کشور شد. در سوم آگوست 1990­م نيز اتحاديه­ی‌ عرب قطعنامه‌اى را در اين زمینه تصويب کرد.[6]

 

آنچه باعث مواضع دوگانه­ی قدرت­های بزرگ در جنگ خلیج فارس گردید، منافع اعضای دائم شورای امنیت در آن بود­. در واقع این منافع، سکوت در مقابل تجاوز عراق را در اوایل دهه­ی 80 م ­(اوایل دهه­ی ­60­ش) و شدت عمل در مقابل تجاوز عراق در اوایل دهه­ی 90 م ­(اوایل دهه­ی ­70 ش) را به­دنبال داشته است­. به­ روشنی معلوم است که ملاحظات استراتژیک یا اقتصادی و منافع جامعه­ی اروپا، باعث اتخاذ مواضع دوگانه­ی شورای امنیت در قبال دو تجاوز عراق به همسایگان خود، شده است­. مهم­ترین منافع مشترک صاحبان حق وتو در منطقه­ی خلیج فارس، شامل مواردی چون مبارزه با بنیادگرایی، سیاست تضعیف هم­دیگر­، حفظ و گسترش بازار مصرف منطقه، فروش تسلیحات، افزایش سلطه بر نفت و گاز و ... ­می­گردد.[7]

 

حمله­ی عراق به کويت باعث صدور محکوميت‌هاى گسترده و قاطع از طرف رهبران جهان شد. شوراى امنيت سازمان ملل در جلسه‌ى فوق‌العاده‌اى خواستار خروج فورى و بدون قيد و شرط نيروهاى عراقى از کويت شد.­ [8]

اهميت اين جنگ از آن جهت در خور تامل بوده است که برخى از تحليل­گران سياسى وقوع آن­را به­عنوان يکى از نقاط عطف تداوم حضور نظاميان ساير کشورهاى جهان از جمله آمريکا در خليج فارس براى سال‌هاى متمادى ذکر کرده‌اند. آنچه بديهى است اين است که خليج فارس، جداى از منابع سرشار اقتصادى‌اش، همواره به­عنوان عرصه‌ى سياسى مناسب و ارزشمند براى بسيارى از کشورهاى اروپايى و غربى از جمله آمريکا بوده تا فرصتى براى به نمايش گذاشتن قدرت سياسى‌شان داشته باشند. [9]

طى حمله‌­ی دوم آگوست 1990م عراق به کويت، ظرف دو روز جنگ، اکثر نيروهاى مسلح کويت، يا توسط گارد رياست جمهورى صدام از پاى درآمدند و يا به عربستان گريختند. در ساعات اوليه­ی دوم آگوست، چهار لشگر از گارد رياست جمهورى صدام و يگان‌هاى نيروهاى امنيتى عراق، حمله‌اى گسترده عليه شهر کويت ترتيب دادند. تهاجم عراق به کويت با تحريم‌هاى اقتصادى سازمان ملل عليه عراق همراه بود که به همراه این تحریم­ها، دخالت نظامى بين‌المللى نیز در ژانويه 1991­م به سرعت آغاز شد­، به­طوري ­که اين نيروها توانستند با کمترين تلفات نيروهاى عراقى را از کويت خارج کنند. بسيارى از کشورهاى جهان از جمله آمريکا، استراليا، انگليس، فرانسه، آلمان، ايتاليا، کره­ی‌ جنوبى، اسپانيا و حتى يونان، افغانستان و مراکش نظاميان­شان را در نيروهاى ائتلافى به اين جنگ اعزام کردند. آمريکا خود به­ تنهايى نزديک به ‌700­ هزار نظامى به منطقه اعزام کرد و اين در حالى بود که ساير کشورهاى شرکت­کننده در اين جنگ، تنها ‌160­هزار نظامى به اين منطقه اعزام کردند.[10]

 

رسانه­های گروهی در زمان ­­جنگ عراق علیه ایران­­،­ سعی نمودند، صدام حسین را فردی قدرتمند و ­ محبوب در بین مردم جلوه دهند. اما بعد از اشغال کویت توسط نیروهای عراقی، رسانه­های استکباری در تبعیت از مواضع کشورشان، صدام ­­را فردی وحشی، تجاوزکار و توسعه­طلب معرفی نمودند. یکی دیگر از حربه­هایی که رسانه­ها جهت تغییر افکار عمومی به­کار بردند، این بود که آنها با ارسال گزارش­ها و اخبار به مخاطبین خویش در سراسر جهان اعلام نمودند که رژیم عراق از اتباع خارجی در عراق و کویت، به­عنوان سپرهای در مناطق استراتژیک نظامی و اقتصادی استفاده نموده و آنها را در بدترین وضعیت قرار داه است، تا از این طریق افکار عمومی را علیه عراق بشورانند. این رسانه­ها از کشورهای مخالف عراق و موافق با عملیات نظامی آمریکا حمایت نموده و سعی کردند این­طور وانمود کنند که اکثریت قریب به اتفاق کشورهای جهان، مخالف اقدام عراق می­باشند. [11]

هم­چنین رسانه­های آمریکا و غرب از جمله سی.ان.ان، باعث شدند تا جهانیان تصویر روشنی از جنگ در دست نداشته باشند و علت آن، اين بود که منبع اصلی تغذیه­ی خبری رسانه­های جهان و حتی رسانه­های کشورهای معاند آمریکا نظیر ایران، خبرگزاری­های آمریکا، غرب و سی.ان.ان بودند­.[12]

 بنابراین، هرچند وانمود شده که وسایل ارتباط جمعی از آزادی و استقلال برخوردارند، اما در طول بحران خلیج فارس به اثبات رساندند که کاملا دنباله­رو سیاست­های دولت­های خویش بوده و از مواضع و خط مشی­های آنان پیروی می­نمایند و به­طور کامل در کنترل دولت متبوع خود می­باشند.[13]

 

پیامدهای جنگ خلیج فارس

از یک سو، مردم جهان عرب دریافتند که دفاع از مسئله­ی امنیت منطقه، دشمنی با اشغال­گری اسرائیل، و تبلیغ توسعه­ی مدنی توسط سردمداران عرب، شعارهایی بیش نبوده­اند و از سوی دیگر، حاکمان عرب، به­ویژه پس­ از سرنگونی رژیم بعثی­، به این نتیجه رسیده­اند که در قبال تن سپردن به سیاست­های امریکا و اعطای امتیازات پنهانی به کشورهای غربی، چیزی عایدشان نمی­شود، زیرا یگانه هدف هم­پیمانان صنعتی و سیاسی غرب، محافظت از سلطه­ی خود بر جهان است و قاعده­ی اساسی آنان، به­ کارگیری سیاست، زور و خشونت، و بستن باب گفت­ و­ گو و اراده­ی­ ملی به ­روی آن دسته از کشورهای جهان سوم است که پیشرفت و مشارکت جهانی را در سر می­پرورانند.[14]

دستاوردهای ناچیز غرب در بخش سیاسی و نظامی در جنگ­، و افزایش فشار بر کشورهای اسلامی، به­ویژه ایران، برای دگرگون ساختن ساختارهای سیاسی این کشورها، نشان می­دهد که اشتباه جبران­ناپذیر غرب در جنگ خلیج فارس، آتش­افروزی و موضع­گیری در چار­چوب­های استراتژیک کهن است، زیرا مفاهیمی چون جنگ، شکست و حتی پیروزی، در فرهنگ­نامه­ی نظام نوین جهانی تغییر یافته است؛ گرچه نبردها با سلاح­های پیشرفته­ی امروزی بر پا شود.

 

---