در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  مدرنيسم
نویسنده :  عبدالله محمدي
كلمات كليدي  :  مدرنيسم، تجدد، مدرنيته، تجددگرايي
  برای شناخت مدرنیسم باید به لحاظ منطقی نخست معنای لغوی کلمه «مدرن» سپس معنای دوران مدرن، مفهوم مدرنیته و سرانجام مدرنیسم را توضیح دهیم.واژه مدرن از ریشه لاتینی(Modo)اخذ شده و به معنای امر بالفعل و حاضر است که به جای امر موجود در گذشته نهاده شده و مورد قبول همگان باشد.[1]تاکنون تعاریف متعددی در تبیین مدرنیته ارائه شده تا آنجا که برخی با عنوان ابهام در تعریف از آن یاد می­کنند.[2]این تعاریف به قدری متنوع و حتی با هم متضادند[3]که هنوز کسی نتوانسته تعریفی کامل و قطعی از مفاهیم مدرن، مدرنیته و ...ارائه کند.[4]تاریخ نگاران در معین ساختن زمان دوران مدرن و فیلسوفان در تحدید مولفه­های مدرنیته با هم اختلاف دارند.بسیاری از تاریخ نگاران فاصله میان رنسانس و انقلاب فرانسه را روزگار مدرن می­نامند.اما برخی آغاز صنعتی شدن جوامع اروپایی و پیدایش تولید سرمایه­داری و تعمیم تولید کالایی را آغازگاه مدرنیته شمرده­اند.حتی کسانی حد نهایی مدرنیته را میانه سده­ بیستم شناخته­اند.[5]در تعیین مشخصه­های مدرنیته نیز عده­ای پیروزی خرد انسانی بر باورهای سنتی (اسطوره­ای، دینی، اخلاقی، فلسفی و ..)، رشد اندیشه علمی و عقل­گرایی (به معنای خاص راسیونالیسم دوران روشنگری که مساوی عقل خودبنیاد و بی­نیاز از وحی و ...است)را شاخصه­های آن دانسته و شکل­گیری قوانین مبادله کالاها، نظام تازه تولید و تجارت، تسلط جامعه مدنی بر دولت را لوازم همراه آن شمرده­اند.[6]نیچه مرگ خدا را علامت دوران مدرن می­داند[7]و مک اینرنی در تعریفی کوتاه و جامع در بیان عصر مدرن می­گوید:«عصری که بشر تلاش نمود تا دستاوردهای فکری خود را از آموزه­های دینی رها سازد.»[8]  
 
مدرنیته
  در تعریفی از مدرنیته که تا حدودی هماهنگ و حتی المقدور جامع باشد می­توان گفت: مدرنیته عبارت است از جریان حاکم بر تمدن جدید غرب در زمینه­های فکری، فرهنگی، علمی، اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و ..که جدا از آموزه­های دینی و با محور قراردادن انسان و تکیه بر آزادی همه جانبه او نیز اعتماد به عقل بشری و اصالت دادن به فرد در صدد تحلیل همه امور اعم از طبیعت، ماوراء طبیعت، ارزش­ها و ...برآمده است و با اندیشه نوکردن و تغییر همه جانبه حیات انسان هر آنچه در مقابل آن واقع می­شود؛ مانند دین، آداب و رسوم و سایر سنت­ها، را نفی می­کند.
اوصاف مدرنیته عبارتند از:
1-   انسان مداری 2- عقل­گرایی (عقل محاسبه­گر و ابزاری) 3- فردگرایی  4- سرمایه­داری  5- دموکراسی لیبرال  6- تاکید بر حقوق افراد به جای تاکید بر تکالیف آنها 7- روشی نو و نیرومند برای طبیعت شناسی 8- فن آوری جدید ماشینی  9- روش­های جدید تولید صنعتی 10- پیشرفت بی­سابقه در رفاه و مصرف  11- تفکیک کامل علم ، اخلاق و هنر از یکدیگر و سایر قلمروها و ....[9]
 
مدرنیسم
  با روشن شدن معنای مدرنیته می­توان مدرنیسم را نیز تعریف کرد. با توجه به ترکیب مدرنیسم از واژه «مدرن» و پسوند « ایسم» می­توان گفت: مدرنیسم بیانگر حیثیت مکتبی و اعتقادی مدرنیته و جهان­بینی و ایدئولوژی فرهنگ و تمدن جدید غرب است. که مشتمل بر عناصر ذیل است:
1. عقل گرایی:فرهنگ تجددگرایی بر عقل خودبنیاد و مستقل از هر چه ماورای عقل مبتنی است. کار این عقل مصلحت اندیشی و محاسبه­گری است.یعنی صرفاً درصدد است تا داده­های تجربی خویش را در قالب استدلال­های منطقی بریزد تا به مصلحت دنیوی خویش دست یابد.این عقل فقط به سود و زیان انسان در این دنیای زمینی می­اندیشد و به هیچ منبع ماورایی متصل نیست.وجه دیگر عقل­گرایی مدرن تعبدستیزی آن است یعنی برای هیچ مرجعی حجیت قائل نیست.[10]
 عقل­گرایی مدرنیسم ریشه در عقل­گرایی دوران روشنگری داشته و به نوعی زاییده تحولات دوران روشنگری است.در دوران روشنگری شاهد سه رویکرد در تبیین ارتباط میان عقل و دین بوده است.رویکرد نخست دین طبیعی (دئیزم؛ که در برابر دین آسمانی است) را همراه دین الهی می­پذیرفت.یعنی معتقد بود از راه وحی و قوانین طبیعی می­توان به خدا معتقد بود.رویکرد دوم  تنها دین طبیعی را پذیرفته و وحی را تخطئه می­نمود و رویکرد سوم هم دین طبیعی و هم دین الهی را باطل دانسته و معتقد بود تنها به کمک عقل می­توان مسائل مختلف حوزه­های علم و سایر شئون انسانی را تبیین ساخت.در دوران روشنگری حاکمیت بی­چون و چرای عقل و تنفر به دین وحیانی رواج یافت.[11]این تحولات در بهادادن به عقل بشری تا جایی ادامه یافت که در دوران مدرن تنها معنای عقل، عقل جزیی و حساب­گر است و دیگر معنای عقل کلی که در زمان افلاطون و قرون وسطا مطرح بود اراده نمی­شود.­
  می­توان گفت عقل­گرایی عنصر محوری در میان عناصر مدرنیسم محسوب می­شود که طی آن به تدریج و به انحاء مختلف اعتبار وحی و معرفت کلی و غیر بشری انکار می­شود.
2.ناواقع­گرایی معرفت شناختی:پیش از عصر جدید انسان­ها بر فهم واقع­­گرا و اثبات پذیر خویش تکیه می­کردند و بدین سان از نوعی آرامش خاطر در مقام معرفت برخوردار بودند اما در دوران جدید گویی انسان به این نتیجه رسیده است که معرفت او واقع­نما نبوده و بر همین اساس شک، ارزش و جزم و یقین اموری بدون ارج تلقی می­شود.نتیجه این امر انکار واقعیت عینی مستقل از فهم انسان در بیشتر مکاتب مدرن است. [12]
3. تجربه گرایی: ویژگی دیگر مکتب مدرنیسم در عرصه معرفت شناسی تجربه­گرایی است. این جهان­بینی بر شناخت­هایی تکیه می­کند که از طریق مشاهده و تجربه حاصل و تحکیم شده­اند.این روش با ظهور علم مدرن و شکوفایی حیرت آورش قرین توفیق بوده و بر اساس همین معیار محصولات معرفتی که از راه حس بدست نیامده باشند فاقد اعتبارند.لذا گزاره­های دینی و اخلاقی و فلسفی تجربه ناپذیر بی­ارزش تلقی می­شوند.[13]
4. مادی­گرایی: مدرنیسم مادی­گراست و سعی دارد تمام پدیده­های عالم را تفسیری مادی کند.[14] تفاسیر مادی از وحی و دین روشن­ترین گواه است.
5. انسان مداری: در این مکتب انسان به جای خدا قرار می­گیرد و هدف هرگونه فعالیتی خدمت به انسان است. انسان از هیچ کس و هیچ چیز فرمان نمی­برد بلکه خود آیین و خودفرمان است.فرد بر اجتماع تقدم دارد و همه افراد انسان با هم برابرند و هیچ کس بر دیگری سلطه و ولایت ندارد.[15]معیار هر امری نه مطابقت با واقع بلکه موافقت با آرامش و لذت انسان است .لذا هرچند گاهی در انسان مداری نیز سخن از دین گفته می­شود اما نه بدین خاطر که امری حقیقی و برای سعادت اخروی انسان ضروری است بلکه بدین جهت که فرض(حتی فرض غیرواقعی) دین و خدا سبب بهبود زندگی مادی انسان در این دنیا می­شود.[16]
6.احساس­گرایی اخلاقی[17]:در این مکتب چون انسان هم مبدا و هم منتهاست بایدها و نبایدهای اخلاقی و حسن و قبح افعالش از ناحیه دیگری ناشی نشده بلکه از خود او سرچشمه می­گیرد.معیار بایدها و نبایدهای اخلاقی برای انسان احساسات و عواطف اوست.هر آنچه باعث احساس مطبوعی درون او شود نیکو و هر آنچه سبب احساس نامطبوعی در وی شود اخلاقاً بد و قبیح است.[18]
7.سنت ستیزی و پیشرفت­گرایی:در این جهان­بینی هر چه تازه و بدیع و خلاف آمد عادت است برتر از چیزی است که قدیمی، رایج و متداول است.بنابراین سنت­ها از جمله دین باید ریشه­کن شده و امور تازه و پیشرفته مادی جایگزین آن شود.پیامد این دیدگاه آن است که دنیای مدرن همواره باید منتظر تغییر و تحول باشد.[19]
 
زمینه­ها و بسترهای پیدایش مدرنیته
1. رنسانس: طی قرن­های 14 و 15 میلادی تحولاتی در ایتالیا در حوزه مطالعات هنری و سبک­های مختلف گچ­بری، نقاشی و معماری پدید آمد که در قرن 16به حوزه­های دیگر معرفت و همچنین کشورهای دیگر اروپایی سرایت یافت و در پی آن قرون وسطی از دوران مدرن منفک شد. اومانیسم در همین دوران مبانی فکری خود را محکم کرد.[20]
2.رفرماسیون یا اصلاح مذهبی:دومین حادثه مهم و تاثیر گذار مغرب زمین جنبش اصلاح مذهبی یا رفرماسیون است که در قرن شانزدهم به منظور اعمال اصلاحاتی در نظریات، عقاید، و کاربست­های دینی کلیسای کاتولیک رم آغاز گردیده و منجر به تاسیس کلیساهای پروتستان شد.مخالفان کلیسای کاتولیک آنان را به دلیل ثروت اندوزی، قدرت و سلسله مراتب ساختاری شدید متهم ساختند.در سال 1517 مارتین لوتر رساله معروف خود را به نام «نود و پنج تز در انتقاد از اقدام کلیسای کاتولیک مبتنی بر عفو و بخشش»منتشر ساخت و رفته رفته مسیحیت یکپارچه تجزیه شد و پروتستان پدید آمد.این جنبش مذهبی تاثیرات عمیقی در حوزه­های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جوامع مغرب به جای گذاشت.[21]
3. عصر روشنگری(عقل گرایی): در قرن 17 و 18 میلادی جنبشی در اروپا توسط دکارت ، لاک و نیوتن و دیگران به وجود آمد که ایمان به عقل به عنوان کلید اصلی دانش، شناخت و پیشرفت بشری، مفهوم تساهل و تسامح دینی و مبارزه با خرافه پرستی محورهای اصلی آن محسوب می­شوند.آراء روشنگری را می­توان ادامه منطقی دستاوردهای رنسانس و اصلاح مذهبی دانست.روشنگری شیوه زندگی اروپاییان را به باد حمله گرفت و با اعتقاد به اینکه عقل سلیم قادر به کشف و ارائه دانش مقید و شناخت سودمند برای انسانهاست قصد داشت با فراهم ساختن آزادی سعادت و خوشبختی انسان را محقق کند.سخنان لاک و بارکلی در ماهیت عقل و همینطور آرای هیوم در پایه بودن ادراکات حسی زمینه­های معرفت شناختی مدرنیته را فراهم آورد.[22]در کنار پایه­های معرفت شناسانه، کتابهای «دو رساله در باب حکومت مدنی»جان لاک و «قرارداد اجتماعی»روسو نظامی اجتماعی سیاسی را تبیین کردند که زمینه­ساز تفکرات سیاسی مدرنیته بود.[23]این دوران به کانت ختم می­شود که آرای معرفت شناسانه او و ارائه تعریفی نوین از فلسفه، روش فلسفی و شیوه نگارش آثار فلسفی، روشنگری را به اوج اهدافش رساند.[24]
4.انقلاب صنعتی:انقلاب صنعتی از نیمه دوم قرن هجدهم تا نیمه اول قرن نوزدهم ادامه می­یابد و به تغییر و تحولات اقتصادی و اجتماعا اشاره دارد که از حدود سال 1750در اروپا رخ داد.جایگزینی ماشین­های مکانیکی و قوه بخار به جای ابزار دست و تمرکز صنعت در تاسیسات و کشیده شدن نیروی کار از بخش کشاورزی به صنعت مهم ترین شاخصه این دوران است.انقلاب صنعتی بیانگر انتقال جامعه ثابت و ایستای کشاورزی و تجاری به جامعه صنعتی مدرن است.گذشته از پیشرفت­های تکنولوژیک، این انقلاب منجر به تحول در شرایط زندگی انسان، تضاد کارگر و کارفرما، اختلاف میان طبقات جامعه و آلودگی محیط زیست شد.[25]
 
نقد و بررسی مدرنیسم
  در نقد و بررسی مدرنیسم باید از سطحی­نگری و قضاوت­های شتابزده پرهیز کرد. قبل از هر چیز باید دانست مفهوم پیشرفت و توسعه اولا ً با مدرنیسم و ثانیاًَ با معنای مصطلح این واژه در تجدد متفاوت است. لذا مخالفت با مدرنیسم مستلزم مخالفت با پیشرفت به معنای عام آن نیست.برخی دستاوردهای مفید مدرنیته همچون رشد بهداشت و سواد عمومی، توسعه فناوری وپزشکی ارزشمند است.(اگرچه به اعتقاد بسیاری از جمله سنت­گرایان هزینه­های پیشرفت علمی و صنعتی مانند تخریب محیط زیست و سلب آرامش بیش از دستاوردهای آن است.)در نقد مدرنیسم می­توان به بطلان مبانی نظری و زیان­بار بودن دستاوردهای آن اشاره نمود.در بعد مبانی نظری باید دانست تمام عناصر مدرنیسم (ناواقع­گرایی معرفت شناختی، تجربه گرایی، مادی­گرایی، عقل­گرایی ،انسان مداری، احساس­گرایی اخلاقی و سنت ستیزی)با اشکالات متعدد مواجهند که در این مقال مجال پرداختن به آنها نیست.[26]چنانکه در مغرب زمین نیز مخالفت­هایی با این اصول شده است.اما دستاوردهای باطل مدرنیته شامل تنهایی (بیماری زندگی جدید) [27]، پوچ­گرایی[28]، تساهل و تسامح و بی­اعتبار شدن نظام اخلاق، لیبرال دموکراسی، آزادی و لیبرالیسم اخلاقی و ... است که ارتباط هر یک از این عناوین با مدرنیسم و نقد آنها نیازمند پژوهشی مستقل است.
 
 
 


 1.Lawrence cahoone,from Modernism to Postmodernism,Blackwell,1996,p.11.
[2]. بابک احمدی، مدرنیته و اندیشه انتقادی، تهران:نشر مرکز، 1385،ص 8.
[3]. برای آشنایی با این تعاریف رک : حسینعلی نوذری، مدرنیته و مدرنیسم، تهران: نشر نقش جهان، 1378.
[4]. بابک احمدی، معمای مدرنیته، تهران:نشر مرکز،1387، ص3.
[5]. همان، ص 8-9.
[6]. همان.
[7]. همان.
[8]. Ralph Mcinerny,Modernism & Reigion,University of Norte dame1994,p ix.
[9]. ساجدی، ابوالفضل و مشکی، مهدی، دین در نگاهی نوین، قم،  موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1387، صص 181-182.
[10]. همان، ص 188.
[11]. خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، قم، مرکز مطالعات و پژوهش­های حوزه علمیه قم، 1379، صص 64-65.
[12]. همان، ص 186.
[13]. همان، ص 187.
 .[14] همان.
 .[15] همان.
 .[16] رک: صانع پور، مريم، خدا و دين در رويكردي اومانيستي، تهران، موسسه فرهنگ و انديشه معاصر، 1381.
[17]. برای مطالعه بیشتر در فلسفه اخلاق مدرن رک: احمدی، بابک، معمای مدرنیته، صص 138-146.
[18]. ساجدی، ابوالفضل و مشکی، مهدی، دین در نگاهی نوین، ص 188-189.
 .[19] همان، ص 189.
[20]. نوذری، حسینعلی، صورت بندی مدرنیته و پست مدرنیته، تهران، نشر نقش جهان، 1385، ص 10-14.
 .[21] همان، صص 27-29.
[22]. همان، صص 49-63.
[23]. همان، ص 66.
 .[24] همان، ص 71.
 .[25] همان، صص 77-79.
 .[26] رک: مقالات مربوط به هر یک از این عناوین در همین مجموعه.
 .[27] احمدی، بابک، مدرنیته و اندیشه انتقادی، ص 43.
 .[28] همان، صص 33-40.

 

 


3.5/5 - (6)
 
 
 
1393/06/08
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas