در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  صبر Patience
نویسنده :  محسن بدر الدين
كلمات كليدي  :  صبر، شكيبايي، استقامت، انظلام، جزع
  صبر در لغت به معنای خویشتن داری و حبس نفس است بر چیزی که عقل و شرع آنرا اقتضا می کند یا نهی می­کند.[1] در تعریف اصطلاحی مرحوم نراقی می­گوید: ضد جزع و بی­تابی، صبر و شکیبایی است و آن عبارت است از ثبات و آرامش نفس در سختی­ها، بلایا و مصایب و پایداری و استقامت در برابر آنها به طوری که از گشادگی خاطر و شادی آرامشی که پیش از حوادث داشت، بیرون نرود و زبان خود را از شکایت و اعضای خود را از حرکات ناهنجار، نگاه دارد.[2]
  علیرغم وضوح ظاهری این واژه، برخی آن را تحریف کرده و آن را به معنای انظلام(ظلم پذیری و سکوت در مقابل ظلم و ناملایمات) و شانه خالی کردن از زیر بار مسئولیت گرفته­اند. این تفسیر که در واقع ظالم‌ پروری و حقارت‌طلبی است ابداً در مورد صبر صحیح نیست؛ بلکه صبر به معنای مقاومت، پایمردی، برخورد صحیح با مشکلات و تحکیم و تثبیت حق است؛ هر چند مستلزم از دست دادن مال و جان و آبرو باشد.
 
تفاوت انظلام با صبر
  سکوت کردن در مقابل ظلم (انظلام)[3]، نظیر صبر است اما در معنا ضد آن می­باشد؛ سکوت در برابر ظلم، حالتی است برخاسته از خواری و ذلت نفس که دارنده این حالت به جای مبارزه با موانع راه کمال و پیمودن راه فطرت و وصول به قرب الهی، نشستن را بر رفتن، آسانی را بر سختی و در یک کلام، تسلیم را بر مبارزه بر می­گزیند. سکوت در برابر ظلم، از اقسام صبر بر بلا نیست، بلکه گردن نهادن به ادامه بلاهاست. بنابراین سکوت در مقابل ظلم را نباید با صبر که نوعی مبارزه آرام و حساب شده در جای خود می باشد، اشتباه گرفت.[4]
 
ضرورت صبر در نظام اخلاقی اسلام
  در تمام كتاب‏هاى آسمانى و گفتار همه پيامبران و اولياء خدا و امامان(ع) با تاكيدهاى فراوان به صبر و استقامت سفارش شده است به طوری­که آن را اكسير اعظم و كيمياى كليدى مشكلات دانسته‏اند و ضد آن را موجب انحرافات و بدبختی­هاى ويرانگر مى‏دانند. به قول مولانا: 
                                             صد هزاران كيميا حق آفريد              كيميايى همچو صبر آدم نديد[5]
  در سايه داشتن ويژگی صبر و پايداری است که انسان مي­تواند در عرصه­های مختلف زندگی فردی و اجتماعی، مادی و معنوی[6]، رشد و تكامل نموده و به اهداف خويش دسترسی پيدا نمايد.[7]
امام علی(ع) می‌فرمایند:
« الصبر الظفر؛ صبر مساوی با پیروزی است[8]
 
اهمیت و ارزش صبر در فرهنگ اسلامی:
  کلمه صبر از مفاهيم بسيار مهمى است كه در سرلوحه دستورهاى سرنوشت‏ ساز قرآن قرار گرفته است. این واژه در 45 سوره از سور قرآن کریم، بیش از صد مرتبه و در بیشتر کتب اخلاقی مطرح شده و بیانگر اهمیت این موضوع است.
در اهمیت و ارزش صبر همین بس که امیر مومنان علی(ع) این فضیلت را یکی از اوصاف متقین و  موقعیت صبر را در برابر ایمان، همانند موقعیت سر نسبت به بدن می­دانند. ایشان در این مورد می­فرمایند:
« صبر پيشه كنيد! زيرا صبر براى ايمان همچون سر براى بدن است و هيچ خيرى در بدن، بدون سر نيست و هيچ خيرى در ايمانى كه صبر با آن نيست نمى‏باشد[9]
 
این حدیث نشان می­دهد که بدون صبر، ايمان كامل كه التزام عملى به دين خداست امكان ‏پذير نيست و صبر، نقش کلیدی برای تمام ابعاد زندگی دارد. به همین دلیل در حدیث نبوی آمده است:
« لا ایمان لمن لا صبر له؛ کسی که صبر و استقامت ندارد، ایمان او پایدار نخواهد ماند.»[10]
در روایتی از امام باقر(ع) نقل شده است که "بهشت در ناراحتی­ها و صبر پیچیده شده است. پس هر کس بر سختی­های دنیا صبر کند داخل بهشت می­شود و جهنم در لذات و شهوات پیچیده شده است. پس هر کس نفس خود را از لذات و شهوات بهره مند کند، وارد آتش می­شود."[11]
  رسول خدا(ص) فرمودند:
« الصبر کنز من کنوز الجنه: صبر گنجی از گنجهای بهشت است.»[12]
همچنین در باب ارزشگذاری صبر رسول خدا(ص) فرمودند:
« صبر بهترین مرکب سواری است؛ خداوند هیچ بنده­ای را بهتر و گسترده­تر از صبر روزی نداده است[13]
  تعبیر به(بهترین مرکب) در این حدیث شریف اشاره به این دارد که صبر، وسیله رسیدن به همه سعادتها و خوشبختی­هاست و انسان بدون آن به هیچ مقامی در دنیا و آخرت نمی­رسد.
 
آثار و پیامدهای صبر
موفقیت و پیشرفت در امور زندگی: همان گونه که می­دانید در نظام زندگی بر سر راه هر کار مهمی، موانعی قرار دارد که عبور از آنها فقط با نیروی صبر و شکیبایی ممکن است. امیر مومنان(ع) فرمودند:
« الصبر عون علی کل امر؛ صبر و شکیبایی به پیشرفت هر کار(مهمی) کمک می کند[14]
نشانگر واقعیت ایمان: پیامبر اکرم(ص) در کلامی زیبا، آینده امت اسلامی را دستخوش شرایطی می­دانند که انسان ناچار از صبر در برابر آنهاست و در این دشواریها، صدیق واقعی کسی است که صبر پیشه سازد: "زمانی بر مردم پیش آید که سلطنت و مقام جز به وسیله کشتن و ستمگری به دست نمی­آید؛ ثروت جز با غضب و بخل کسب نشود، دوستی جز به وسیله بیرون شدن از دین و پیروی هوس به دست نیاید. پس کسی که به آن زمان برسد و بر فقر صبر کند، با آنکه بر ثروت (از راه معصیت) توانایی داشته باشد و بر دشمنی مردم صبر کند در حالی که بر جلب دوستی آنان از طریق گناه توانا باشد و بر ذلت صبر کند با آنکه بر عزت (از راه معصیت) قادر باشد، خدا ثواب پنجاه صدیق از تصدیق کنندگان مرا به او عطا فرماید."[15]
فوز و رستگاری: اميرالمومنين(ع) در اين باره مى­‏فرمايند: " انسان شكيبا پيروزى را از دست نخواهد داد هر چند طول بکشد."[16]این حکم در تمام ابعاد معنوی و مادی زندگی انسانها است. در آیات الهی نیز، نصرت و پیروزی از پیامدهای صبر عنوان شده است.[17]
یاری در برزخ: صبر یاور انسان در برزخ و تأمین کننده بهشت در عالم قیامت است، امام صادق(ع) می­فرمایند: "مومن چون داخل قبر شود نماز، طرف راست و زکات، طرف چپ اوست. احسان بر سرش سایه می­افکند و صبر در طرفی دور از آنها می ایستد. چون دو فرشته که متصدی سوال از او هستند بر او وارد می­شوند صبر به نماز، زکات و احسان می­گوید: مواظب رفیق خود باشید، اگر درمانده شدید من حاضرم."[18]
اجر آخرت: در قرآن کریم آمده است:
« اولئک یجزون الغرفه بما صبروا؛ به پاداش صبر وبردباری غرفه های جنت و قصر بهشتی می یابند[19]
  همچنین امام باقر(ع) در مورد اجر اخروی صبر می­فرمایند: "بهشت در میان ناگواریها و شکیبایی­ها است. پس هر که در دنیا بر ناگواریها صبر کند به بهشت خواهد رفت."[20]
 
اقسام و مراتب صبر
در بسیاری از گفتار و نوشتار علمای اخلاق و بزرگان اسلام، "صبر" به سه شاخه تقسیم  شده است:
صبر از معصیت: یعنی ایستادگی در برابر انگیزه‌های نیرومند و محرک گناه.
صبر بر طاعات و عبادات: یعنی شکیبایی در برابر مشکلاتی که در راه اطاعت خدا وجود دارد.[21]
 صبر در مصیبت: یعنی پایداری در مقابل حوادث تلخ و ناگوار و عدم برخورد انفعالی و ترک جزع و فزع.[22]
  بزرگان اخلاق، این تقسیم سه گانه را از روایات اسلامی نیز گرفته­اند؛ همانند روایتی که از پیامبر اسلام(ص) نقل شده است:
« صبر بر سه گونه است: صبر بر مصیبت، صبر بر طاعت و صبر بر معصیت،  کسی که صبر بر مصیبت کند و آن را با شکیبایی و صبر جمیل تحمل نماید، خداوند سیصد درجه برایش می­نویسد که فاصله میان هر درجه همانند فاصله آسمان و زمین است و هر کس صبر بر طاعت کند، خداوند ششصد درجه برایش می­نویسد که فاصله هر یک با دیگری همانند فاصله انتهای زمین تا عرش خداست و هر کس صبر بر معصیت کند، خداوند نهصد درجه برایش می­نویسد که فاصله هر یک با دیگری، همانند فاصله منتهای زمین تا منتهای عرش خداست[23]
  در باب مراتب صبر از تعبیرات این حدیث، چنین استفاده می­شود كه ثواب و فضيلت صبر بر معصيت، به مراتب افزون­‏تر از ثواب و فضيلت صبر بر طاعت است و ثواب و فضيلت صبر بر طاعت به مراتب بالاتر از ثواب و فضيلت صبر بر مصيبت مى‏باشد.
 
صابر کیست؟ (نشانه­های صابران)
  در این مورد رسول خدا(ص) فرمودند: "صابر و بردبار سه نشانه دارد:
-         سست و کسل نمی گردد
-         ناراحت نمی­شود(بی­قراری نمی­کند)
-         از پروردگارش شکایت نمی­کند.
  زیرا اگر سست و کسل شود حق را ضایع کرده است (مسلما در سستی و بیحالی حق اداء نمی­شود و به حدود الهی عمل نمی­گردد) و اگر بی­تابی کند، ادای شکر نکرده است و اگر از خدا شکایت کند، نافرمانی و گناه کرده است (اگر علاوه بر ناراحتی شروع به شکایت و گله کند، نه تنها شاکر نبوده، بلکه بر قضای خداوند هم طاغی و عاصی شده است)."[24]
 
راه تحصیل صبر (چگونه مى‏توان صبور شد؟)
  صبر هر چند بسیار مشکل است، اما با معجونی از علم و عمل دست یافتنی است؛ در مرحله علم، انگیزه دین تقویت می­شود و در مرحله عمل علاوه بر تقویت انگیزه دین، انگیزه هوی نیز تضعیف می­شود و بدین ترتیب انسان به مقام صبر دست می­یابد.
 
راههای تقویت انگیزه دین
تقويت پایه­های ایمان: هر قدر ایمان انسان به حکمت و رحمت پروردگار بیشتر باشد، صبر او نیز بیشتر خواهد شد.
تفکر در آیات و روایات صبر: انسان با اندیشه در این باب در می­یابد که پاداش صبر، بیشتر از چیزی است که از دست داده است.
مطالعه سیره اولیاء الهی: مطالعه احوال انبیاء و اولیاء و بزرگان به انسان الهام می­دهد که نباید در برابر حجم مشکلات بی­تابی نمود. 
 
راههای تضعیف هوی پرستی:
-خود سازی و ریاضت دادن به نفس
-توجه به ریشه­ها و عوامل کم صبری و مبارزه با آن.[25]
-تلقین و اعتماد به نفس در تحمل سختی­ها.
-مجالست با صابرین.
-راضی بودن به مقدرات الهی.[26]
 
جزع و بی­تابی و آثار سوء آن
  "جزع" نقطه مقابل "صبر" است و آن، حالت بی­قراری و ناشکیبایی در برابر حوادث و مشکلات است، به گونه­ای که انسان در برابر حادثه زانو زند، مایوس شود، بی­تابی کند و یا از تلاش و کوشش برای رسیدن به مقصد چشم بپوشد.
افرادی که جزع می­کنند، شتابزده و عجول هستند. قدرت مهار و کنترل خود را ندارند؛ زود دستپاچه شده و حوصله لازم را برای رسیدن به مقصد ندارند. نتیجه جزع و بی­تابی، افزایش خطا و در نتیجه ندامت و پشیمانی است. کسی که بی­صبری می­کند نمی­تواند نتیجه کار را تغییر دهد، فقط اجر خود را از بین برده و نیروها را هدر می­دهد.
امیر مومنان علی(ع) در مذمت جزع می­فرمایند:
« از جزع و ناشکیبایی بپرهیز. زیرا امید انسان را قطع و کوشش و تلاش را ضعیف ساخته و غم و اندوه به بار می­آورد[27]


[1] راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ المفردات، تهران، الحوراء، تابستان81، چهارم، ص 474
[2] نراقی، محمد مهدی؛ جامع السعادات، بیروت، اعلمی، 1422ه ق، ج 3، ص 281
[3] سکوت در برابر ظلم، شامل خونسردی و بی تفاوتی در مورد چاره جوئی مشکلات که ظاهرا با صبر مشتبه می شود، نیز می گردد.
[4] حبیبیان، احمد؛ مرز فضایل و رذایل اخلاقی، قم، مطبوعات دینی، بهار82، دوم، ص 99
[5] مولوی، جلال الدین محمد بن محمد؛ مثنوی معنوی، تهران، پژوهش، 83، هفتم، ص 483
[6] صبر علاوه بر زندگی مادی، در زندگی معنوی وجود دارد اگر انسان در برابر نفس سر‌کش و هوا و هوسها و زرق و برق دنیا و جاذبه‌  های گناه ایستادگی نکند و در راه شناخت خدا و اطاعت از فرمان او با مشکلات نجنگد، هر‌گز به جایی نمی‌رسد.
[7] البته بايد توجه داشت كه اين قانون استثنائاتى دارد، و در مواردى بايد به عنوان دفاع از حق قفل صبر و سكوت را شكست.
[8] تمیمی آمدی، محمد؛ غررالحکم و دررالکلم، تهران، دانشگاه تهران، اسفند60، سوم، ج اول، ص 57، ح 214
[9] نهج‏البلاغه، كلمات قصار، حکمت 82
[10] نراقی، محمد مهدی؛ پیشین، ص 288
[11] كلینی؛ اصول كافی، محمد باقر کمرئی، تهران، المکتبه الاسلامیه، 1392ه ق، چهارم، ج سوم، ص 145، ح 7
[12] نراقی، محمد مهدی؛ پیشین، ص 288
[13] مکارم شیرازی، ناصر؛ اخلاق در قرآن، قم، علی بن ابیطالب (ع)، 84، سوم، ج دوم، ص 461
[14] تمیمی آمدی؛ پیشین، ص 196، ح 766
[15] همان، ص 147، ح 12
[16] نهج البلاغه، کلمات قصار، حکمت 153
[17] آل عمران، 120، انفال، 64-65
[18] تمیمی آمدی؛ پیشین ، ص 145، ح 8
[19] فرقان، 75 
[20] کلینی؛ پیشین، ص 145، ح 7
[21] اعم از امور واجب (مثل نماز و روزه و حج و جهاد و خمس و زکات و ...) و امور مستحب
[22] مکارم شیرازی، ناصر؛ پیشین، ص 467
 شبر، سید عبدالله؛ اخلاق، محمد رضا جباران، قم، هجرت، زمستان74، اول، ص 361-362
جوادی آملی، مراحل اخلاق در قرآن، قم، اسراء، تابستان78، دوم، ص 305-306
[23] کلینی؛ پیشین، ص 147، ح 15
[24] مجلسی، محمد باقر، پیشین، ج 71، ص 89
    رفیعی محمدی، ناصر؛ گفتار رفیع، قم، معروف، تابستان88، اول، ج دوم، ص 96
    خادم الذاکرین (خادمی اصفهانی)، اکبر؛ اخلاق اسلامی در نهج البلاغه، قم، علی بن ابیطالب (ع)، 82، چهارم، ج اول، ص 368
[25]  ریشه بی صبری گاهی خشم و غضب است و گاهی عجله و شتابزدگی است و گاهی هم نا امیدی و یاس است که باید با آنها به مبارزه پرداخت.
[26] نراقی، محمد مهدی؛ پیشین، ص  299 - 300
   شبر، سید عبدالله؛ پیشین، ص 365
   رفیعی محمدی، ناصر؛ پیشین، ص 99
   مکارم شیرازی، ناصر؛ پیشین، ص 469 - 477
   نیلی پور، مهدی؛ بهشت اخلاق، قم، موسسه ولی عصر (عج)، زمستان85، دوم، ج دوم، ص 714
[27] مکارم شیرازی، ناصر، پیشین، ص 471 -472

 

 


3.2/5 - (9)
 
 
 
1393/08/01
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas