در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  ادبيات فلسطين
نویسنده :  اعظم بابایی
كلمات كليدي  :  ادبيات فارسي، شعر، ادبيات فلسطين، مقاومت، ادبيات مقاومت، شعر معاصر فلسطين، ابراهيم طوقان
ادبیات فلسطین به مجموعه‌ی آثار ادبی (اعم از شعر، داستان و‌...) گفته می‌شود که توسط مردم فلسطین به­وجود آمده باشد و در مفهوم عام‌تر به هر نوع نوشته‌ی ادبی که درباره‌ی مقاومت فلسطین باشد نیز، اطلاق می‌شود. چرا که فلسطین از حد و چارچوب یک منطقه­ي جغرافیایی خاص تجاوز کرده و به مسئله و موضوعی جهانی تبدیل شده است.
برای بررسی بهتر و عملی‌تر موضوع، لازم است به پیشینه‌ و گذشته­ي ادبیات فلسطین توجه کنیم، از طرفی می‌دانیم فلسطین بیش از سایر کشورها، همواره در تلاطم و تصادم حوادث مختلف سیاسی بوده است، به این ترتیب، دادن تصویری از ادبیات این ملت، بدون پرداختن به حوادث سیاسی و تاریخی آن امکان‌پذیر نیست. بر ابن اساس، ادبیات فلسطین در قالب سه دوره‌ی تاریخی بررسی می شود. نکته قابل توجه‌ی دیگر این است که «شعر» بخش عظیم و عمده‌ی میراث ادبی فلسطین را تشکیل می‌دهد و نوع ادبی داستان تقریبا در انزوا قرار دارد، بر این اساس؛ ادبیات فلسطین با توجه به حوادث سیاسی و تاریخی این کشور به چند مرحله تقسیم می‌شود:
1. دوره­ي حکومت عثمانی‌ها در شام (که فلسطین بخشی از آن محسوب می­شد.)
2. دوره­ي قیومیّت بریتانیا بر فلسطین.
3. دوره­ي حکومت اسرائیل یا صهیونیست بر فلسطین و آغاز آوارگی فلسطینیان.
 
دوره­ي اول:
«عثمانیان در قرن 16میلادی شام را تحت نفوذ خود در آوردند. با این فتح فلسطین هم که بخشی از شام بود، جزو قلمرو حکومتی آنان گشت. در این دوره زبان رسمی حکومت، زبان ترکی بود و حکومت عثمانی قومیّت عرب و استقلال اداره­ي داخلی را برای آنان به رسمیت نمی‌شناخت. شعر این دوره به ­طورکلی تقلید از سبک قدما و رکود بود. سروده‌های آنان بیشتر اغراض دینی داشت. بعضی از قصاید و قطعه ها، تقلید شده از شاعران عصر انحطاط بود و شعر به علت توجه به هنرهای بدیعی و قافیه­پردازی از اهداف اصلی خود دور مانده بود. در واقع باید توجه داشت که این شاعران دنباله­روی طبیعی دوران ضعف و عقب­ماندگی فکری هستند.[1]»
 
دوره‌ی دوم:
در بیست و چهارم تیر سال 1922م سازمان ملل طرح قیمومیت بریتانیا را که این کشور به سازمان ملل پیشنهاد کرده بود، تصویب نمود. این طرح حق اعراب فلسطینی را در اداره‌ی کشورشان سلب می­نمود و به دولت قیم در اداره و قانون­گذاری اختیار تام می‌داد و همچنین به بریتانیا مسئولیت داده شد که به گونه‌ای شرایط سیاسی، اداری و اقتصادی مناسب را برای تشکیل سرزمین یهود فراهم کند (ورود یهودیان از تمام نقاط دنیا از سال1922 به فلسطین آغاز شد). اما مبارزه­ي اعراب فلسطین، تحقق توطئه‌ی صهیونیستی - بریتانیایی را سی سال به تأخیر انداخت و دولت یهودی در اردیبهشت 1948م به وجود آمد. در این دوره فلسطین از هر نوع مبارزه‌ی مسلحانه و غیرمسلحانه فروگذار نکرد و سرانجام در آوریل 1936م قیامی بزرگ با اعتصاب عمومی شروع شد. این واقعه به انقلاب 1936 فلسطین معروف شد. خواسته‌های مردم در این انقلاب توقف مهاجرت یهودیان به فلسطین و جلوگیری از فروش زمین به یهودیان بود. مبارزات با شدت بیشتری ادامه یافت و نتیجه‌ی آن لغو تصمیم تقسیم فلسطین و اعلام به پایان رسیدن ورود یهودیان به فلسطین شد.[2]
انقلاب 1936 نخستین رویدادی بود که زمینه‌ی پیدایش نسل اول شاعران مقاومت فلسطین را بنیاد نهاد. قبل از 1936 شعر این دوره از ضعف و تقلید گذشتگان فاصله گرفته بود، اما هنوز از اسارت آرایش­های لفظی و بدیعی رها نگشته بود. تحول اصلی شعر، در حول‌و‌حوش انقلاب 36 به وقوع پیوست. «در این مرحله شاعر دیگر بلندگوی حاکمان نبود، بلکه برای مردم و همراه مردم زندگی می‌کرد و با دردها و شادی‌های مردم همراه بود. در این مرحله شاعران بالاترین نقش را در توسعه­ي فرهنگ خود و بیشترین بهره را در افزایش شناخت و آگاهی خویش داشتند. سزاوار است که شاعران این مرحله را قافله­سالاران شعر معاصر فلسطین به شمار آوریم.[3]»
«شاعران این دوره شکل کلاسیک قصیده را برای بیان تجربیات خویش به کار گرفتند. چرا که از یک طرف در برابر تهدید انگلیسی‌ها و صهیونیست‌ها قرار داشتند که خواهان از میان برداشتن هویت عربی فلسطین و نابودی شخصیت فلسطینیان بودند؛ از این رو شاعران فلسطینی برای حفظ اصالت فرهنگی و شخصیت ملّی از میراث‌های فرهنگی و سنتی خود بهره جستند. از طرف دیگر این قالب‌ دارای قافیه­ي یکسان است و خواندن آن در تظاهرات مردمی آسان‌تر و روان‌تر انجام می‌گیرد. به این ترتیب شعر این دوره به گونه‌ی یک اعلامیه­ي انقلابی در می‌آمد، شعری که به فریادها، شعارها و خطبه‌ها می‌مانست. در میان شاعران برتر این دوره، ابراهیم طوقان، عبدالرحیم محمود و ابوسلمی را می­توان ذکر کرد. این نسل، نسل اصیل مقاومت است که در فاصله­ي جنگ جهانی دوم و فاجعه 1948م می‌زیست و همواره جستجوگر مفاهیم پربار آزادی، رهایی، استقلال میهن، شهدا و دادخواهی و انتقام بود.[4]»
 
دوره­ي سوم:
این دوره با فاجعه 1948م  یعنی تأسیس دولت اسرائیل در فلسطین آغاز می‌شود. در دوره­ي قبل از مقاومت و مبارزه‌ی مسلحانه­ي فلسطین یاد کردیم که همین مبارزات، تحقق نقشه‌های صهیونیست را به تأخیر انداخت، «اما در برابر این کنش‌ها، انگلیسی‌ها به برخی از دست­نشاندگان عرب خود روی آوردند تا با میانجی‌گری آنان، مانع مبارزه و اعتصاب‌های مسلحانه­ي فلسطین شوند و متأسفانه همین­طور هم شد.[5]» سرانجام دولت اسرائیل در اردیبهشت 1948 تأسیس شد و دوران آوارگی و رنج و بدبختی فلسطینیان آغاز شد. موج سترگی که در سال 1936، طوفانی را آغاز کرده بود و شاعران انقلابی بسیاری از قبیل ابراهیم طوقان و دلاوران مبارزی چون «عزالدین قسام» را پرورش داده بود، در سال 1948 رو به خاموشی گرائید و از آن حالت انقلاب­گونه، چه در زمینه­ي سیاست، چه ادبیات و شعر بیرون آمد و در هاله‌ای از ناامیدی فرو خزید. در این سال «عبدالرحیم محمود» شهید شد و «ابوسلمی» گوشه تفرد و غم­بارگی برگزید و بدین‌سان هر یک از نویسندگان و شعرا از ادامه­ي روش پیشین خود بازماندند و آتش تند جنبش 1936م به اجاقی سرد و خاموش بدل شد و روح یأس، بدبینی و ناامیدی در میان اعراب به ویژه فلسطینیان قوام یافت. از این لحاظ شاعران پس از این سال را به نام شکست­خوردگان که از رنج و اشک و بهشت گمشده سخن می­گویند، می‌شناسند. شعر «یوسف الخطیب» را ببینیم:
«ای یار، آن چکاوکی است.../ در مرزها/ که از حریم هزار پیمان گذشته است.../ و در آمد شد، آزادوار می‌گردد/ و من پر زخم و اینجا ناتوانم/ ای کاش که چون چکاوکی/ می­توانستم به پرواز درآیم/ و در سپهر بی‌کران/ بر روی نارنجستان خود یا بر جویباری/ بالهایم را به هم در می‌زدم.../ ای کاش که من چکاوکی بودم.»
بدین‌سان تفاوت میان انسان 1936 و انسان 1948 آشکار می‌گردد. آن­که در 1936 می­زیست در میان گرایش‌های سیاسی، جنبش‌های کوبنده، غریو آتش­بارها و مباررزه‌ی فراگیر خلق به سر می‌برد و هیچگاه امید پیروزی را از کف نمی‌نهاد؛ اما انسان پس از 1984، سرگردان، آواره، تنها و بدون سرزمین زیست می­کند. از درخشان­ترین شاعران این دوره «فدوی طوقان» خواهر ابراهیم طوقان است. فدوی طوقان روح سرگشته و نومید انسان فلسطینی را چنین وصف می­کند:
«زندگیم اشک است و قلبی پرگداز/ اشتیاق است، دفتر شعری است و عود/ و این جوانیم/ آرزوهایی است سرخورده و ناکام/ این جوانی را نگون‌بختی سیراب کرد.[6]»
«نسلی که پس از 1948 در منطقه­ي فلسطین و در پیرامون فلسطین شعر سروده است، نسلی است که باید آن‌را «نسل شکست»، نسل حزن و نسل سرشکسته خواند. بررسی شعر بهترین گویندگان فلسطینی و عرب در باب فلسطین در سال‌های پس از 48، نشان می‌دهد که روح عمومی شعر فلسطین چنین است، چه آنها که به اسلوب قدیم شعر گفته‌اند و چه آنها که قوالب جدید برگزیدند.[7]»
در این دوره به فراخور حوادث سیاسی و تاریخی تازه و تعیین­کننده، عنوان‌ها و موضوعات تازه‌ای نیز به ادبیات راه می‌یابد، اگرچه موضوعات قبل از 48، مثل وظیفه‌ی مسلمانان و اعراب نسبت به فلسطین و اعتراض به عمل رهبران عرب و... هنوز ادامه داشت، اما چند مسئله در شعر این دوره برجسته می‌نماید:
الف) آوارگان عرب فلسطینی: جنگ 1948، صدها هزار عرب مسلمان و مسیحی فلسطینی را مجبور به ترک خانه و زمین‌هایشان کرد. در سال 1967 بار دیگر جنگ شعله‌ور شد و بیش از چهارصد هزار تن دیگر از خانه‌هایشان بیرون رانده شدند. بررسی آثار ادبی که پس از فاجعه شکست فلسطین نوشته شد، بیانگر توجه بسیار نویسندگان و شاعران به موضوع آوارگان است. در شعر شاعران، آواره‌ی فلسطینی به زودی چهره‌ی ستمدیده، و شکسته و رانده شده‌ای یافت که در خیمه‌های مندرس درحالی­که کودکان گرسنه و بیمار پیرامونش را گرفته‌اند، به سختی زندگی می‌گذارند. مثلا شعر «عبدالوهاب البیاتی» را ببینیم:
آواره‌ی عرب، برهنه و زخم دیده/ بر در خانه‌ها به گدایی نشسته/ و سال‌های دراز مصیبت چون جانوری موذی ذره ذره گوشت تن او را می‌جوند.
در این دوره به نظر می‌رسد بسیاری از شاعران عرب، به برگزیدن یک زن آواره به­عنوان شخصیت اصلی شعر و بیان رنج‌ها و بدبختی‌های او گرایش دارند. این نمایش آواره به­عنوان فردی مطرود که جز تأسف و زاری کاری نمی­تواند بکند، زیاد دوام نیاورد و از اواخر دهه­ي‌ 1950 به بعد شاعران دیگری، شروع به دگرگون ساختن شخصیت ارائه­شده از آوارگان نمودند.[8]
ب) بازگشت:‌ زمزمه‌ی ملالت از زندگی در تبعید که آرام آرام در ذهن پاره‌ای از شاعران رخنه می‌کرد به زودی به فریادهای رسا و فراگیر بدل شد. آواره نارضایتی خود را از پذیرش سرنوشتی که بر او تحمیل شده بود و از او موجودی پاک­باخته و بی‌ارزش می‌ساخت، با صدای بلند اعلام می‌کند، حقیقت این است که هر عرب فلسطینی که پس از سال 48، مجبور به زندگی در یمن، دمشق، بیروت، قاهره، بغداد و هر کجای دیگر که شده بود، همواره خود را غریبه احساس کرده و هیچ‌گاه با رضایت و خوشحالی نزیسته است. از دهه‌ی 50 به بعد هیچ شاعر فلسطینی را نمی‌یابید که شعرش منعکس­کننده‌ی این طرز فکر نباشد.
یوسف الخطیب می‌سراید: «دهکده من!/ پرندگان را به سوی تو می‌فرستم/ و به آنها می‌گویم وقتی به دهکده کنار رودخانه رسیدید، لحظه‌ای درنگ کنید/ و به خانه‌هایتان بگویید که ما چقدر اندوهگینیم/ و به او بگویید اگر نبود امید به فردا، نمی توانستیم زنده بمانیم.»
یا این شعر: «کلید خانه‌ام همیشه با من است/ همیشه/ حتی آن هنگام که در دشت‌های اندوه سرگردان می‌گردم.»[9]
*****
سال 1952 نقطه عطف دیگری در روند مبارزات فلسطین بر ضد اشغال‌گران بود. در این سال انقلاب مصر، تأثیر شگرف در روحیه­ي مقاومت فلسطینیان بر جا گذاشت. این انقلاب، نخستین واکنش مثبت جهت اعتراض به نهادهای پوسیده و حاکم بر سرنوشت جامعه­ي عرب و نیز نخستین شعله‌ی امید در قلب خلق فلسطین و زایشی دوباره برای درک توانایی رهاساختن میهن از چنگ بیگانگان در وجدان آنان بود. لیکن این احساس آن­چنان تبلور آشکاری نیافته بود، تا این­که تهاجم سه­گانه استعمارگران اسرائیل، انگلیس و فرانسه بر مصر در سال 1956 روی داد که ستیزی رو‌درروی میان خلق عرب از یک­سو و تجاوزگران صهیونیست با یاری انگلیس و فرانسه از سوی دیگر بود. توده‌های رزمنده­ي عرب در «پُرت سعید» آن­چنان نبردی پایاپای و گسترده کردند که نیروهای مهاجم ناگزیر به عقب­نشینی و شکست شدند. این پیروزی تأثیر بسیاری بر شاعران فلسطینی گذاشت و این باور را که می‌توان بار دیگر به مبارزات برخاست و با اشغال‌گران نبرد کرد، در اندیشه‌ی آنان پدید آورد. بعد از این پیروزی شاعران فلسطینی را می‌بینیم که از روی خاک تحت تسلط بیگانه سرکشی آغاز می‌کنند، یعنی از همان­جایی که صهیونیست‌ها می‌پنداشتند دیگر از آن آوایی بر نخواهد خاست و تا ابد خاموش خواهد ماند.
 این خون تازه که در رگ‌های شاعران فلسطینی جاری شد، شعر مقاومت را اصیل‌تر و بارورتر ساخت و شاعران در رده­های نخست مبارزه ایستادند و سخت‌ترین شکنجه و انتقام و سرکوبی به خود دیدند. این شعر جوشان انقلابی شبکه‌ی اسرائیل را به واکنش شدید واداشت و آن آغاز ژوئن 1967 بود که بسیاری از این شاعران را به زندان انداخت. از جمله سمیح القاسم، محمود درویش، سالم جبران و... و بسیاری ستم‌های دیگر. لیکن روشنفکران فلسطینی و مبارزان آزاده­ي نسل امروزین، هیچ‌گاه به رغم فاجعه 1967 پایداری و ایستادگی خود را از دست ندادند و با عزمی استوار و اراده‌ای پولادین، راه نخستین راهروان راه آزادی که هسته‌ی آغازین مقاومت را در سال 1936 بنیاد نهادند، تا دست یافتن به فلسطینی آزاد و سرافراز پیمان بستند. «محمود درویش» سخنگوی راستین این مرحله­ي نوین در شعر معاصر فلسطین است. مرحله‌ی امید، خوش‌بینی، سرکشی و انقلاب:[10]
«بر شاخه‌های نخلم بیاویزید/ و مرا دار زنید... نخل را خیانت نخواهم کرد!/ این سرزمین من است/ و من در گذشته، خرسند و شیدا/ از شتر‌ها شیر می‌دوشیدم/ میهنم انبانی از داستان‌ها نیست/ خاطره نیست، باغ هلال‌ها نیست/ وطن من قصه‌ای یا سرودی نیست/ وطنم خشم غریبی بر غم است/ و کودکی است که عید و بوسه می‌خواهد/ و توفان‌هایی است کز اتاقک زندان به تنگ آمده/ و پیری است که بر فرزندان و باغ خویش می‌گرید/ این زمین پوست و استخوان من است/ و قلب من/ بر چمن‌زارش همچو زنبور عسل به پرواز در می‌آید/ بر شاخه‌های نخلم بیاویزید/ و مرا دار زنید... اما هرگز من ذلت و خواری را فرمان نخواهم برد.[11]»
*****
درباره­ي‌ شعر مقاومت فلسطین ذکر چند نکته دیگر خالی از فایده نخواهد بود. یک موضوع سادگی زبان و روشنی تصاویر شعر است. ویژگی یکسان و مشترک اغلب قریب به اتفاق شعرهای مقاومت، سادگی در زبان و وضوح تصاویر است و علت این امر آن است که مخاطبین شعر مقاومت را در درجه­ي نخست توده‌ی اعراب ساکن اسرائیل تشکیل می‌دهند، چنان­که «رشید حسین» (1936-1977) می گوید:
«مادر!/ هیچ کس خواندن را به تو نیاموخت/ ولی خیلی‌ها نخواندن را آموختندت/ به این دلیل است که من/ همواره می‌کوشم/ اشعارم را به زبانی ساده بسرایم.»
به­علاوه، کاربرد عبارات و اصطلاحات و واژه‌های عامیانه و مردمی، به روشنی، محبوبیت و تأثیر شعر مقاومت افزوده است[12]و نکته دیگر اين­كه «از نقطه نظر محتوا، شعر مقاومت ابزارهای گوناگونی را به کار گرفته است:
الف) عشق: عشق به زن با عشق به سرزمین درهم آمیخت. زن و زمین در عشقی بزرگ جذب شد و به عامل بزرگ آزادی بدل گشت. شعر محمود درویش مصداق کامل این مسئله است.
ب) طنز: دشمن و کارگزارانش به باد تمسخر گرفته می‌شوند و اعمال خشن آنان با نیش‌خند تلخ بیان می‌شود که خود نمایانگر روحیه‌ای زنده و تسخیرناپذیر است، چرا که همه­ي رویدادها را ناپایدار و گذرا تلقی می‌کند که باید دیر یا زود تغییر یابد و به حال عادی برگردد.
ج) مخالفت و ستیز:‌ ماهیت دشمن نمایانده می‌شود و رودرروی روحیه‌ی پایداری و بی‌باکی جنگ­زدگان قرار داده می‌شود.»[13]
«شعر مقاومت تنها گواه دگرگونی محتوا و مفهوم شعر نیست، بلکه نمایش­گر دگرگونی قالب و اسلوب آن نیز هست. شعر مقاومت، قالب‌های سنتی را کنار گذاشته و بی‌آن­که چیزی از دست دهد اسلوب‌های تازه را برگزیده است.»[14]


 .[1] السوافیری، کامل؛ ادب معاصر عرب در فلسطین، ترجمه­ي علی­احمد امیرسرداری، تهران، حروفیه، 1383، چاپ اول، ص54.
[2]. همان، صص94-102.
 .[3] همان، ص 115-118.
 .[4] درویش، محمود؛ آخر شب(ادبیات فلسطین)، ترجمه­ي موسی اسوار، تهران، سروش، 1358، چاپ اول، صص 8-29.
[5]. همان، ص10.
[6]. همان، صص17-20.
[7]. شفیعی کدکنی، محمدرضا؛ شعر معاصر عرب، تهران، توس، 1359، چاپ اول، ص203.
[8]. سلیمان، خالد؛ فلسطین و شعر معاصر عرب، ترجمه­ي شهره باقری و عبدالحسین فرزاد، تهران، چشمه، 1376، صص133-142.
 .[9] همان، صص143-152.
[10]. درویش، محمود؛ پیشین، ص20-26.
 .[11] همان، ص 93.
[12]. سلیمان، خالد؛ پيشين، ص 230.
[13]. طاهباز، سیروس؛ تپه‌ی آویشن (مجموعه شعر فلسطین)، تهران، فرهنگ گستر، 1380، چاپ اول، ص28.
[14]. همان، ص24.

 


3.9/5 - (18)
 
 
 
1393/08/04
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas