امیر ناصرالدین ابوالحسن خسرو بن امیرسیفالدین محمود دهلوی از عارفان و شاعران نامدار پارسیگوی هندوستان، در نیمهي دوم قرن هفتم و اوایل قرن هشتم میزیست. پدرش سیفالدین محمود از امرای قبیلهی «لاچین» از ترکان ختایی ماوراءالنهر است. در روزگار حمله و استیلای قوم تاتار، امیر سیفالدین محمود مانند بسیاری از ساکنان نواحی شرقی فلات ایران به هندوستان رفت و این مصادف با پادشاهی «شمسالدین اِلتُتمش»(607-633ه.ق) بردهلی بود. امیر سیفالدین محمود به خدمت این پادشاه درآمد. اميرخسرو دهلوي، در سال 651 هـ ق به دنیا آمد.
[1] این شاعر نامدار بخش عمدهي زندگی خود را در خدمت با سلاطین مختلف روزگارش گذراند، با این حال، دست ارادتی که به سلطانالمشایخ روزگار خود «شیخ نظامالدین محمدبن احمد دهلوی»- مشهور به نظام اولیا (متوفی 725 ه.ق) داد و تربیتی که از او یافت، در حوزهي تصوف نیز به او مقام و مرتبهي ویژهای بخشید و تلألؤ آموزههای حکمی و عرفانی در اشعار او کاملا آشکار است. او این آموزهها را با بهرهگیری از آثار استادان نامدار ادب فارسی به ویژه سعدی، نظامی، سنایی و خاقانی در اوج فصاحت و شیوایی عرضه میدارد.
[2]
شيوهي شاعری اميرخسرو
اميرخسرو به نظم و نثر آثار فراواني دارد، در غزل از پيروان سعدي بود، در قصيده از شاعران قرن ششم، خاصه سنايي و خاقاني تقليد ميكرد و در مثنوي تابع نظامي گنجوي بود؛
[3] وي يكي از پركارترين شاعران پارسي گوي است و در اين باب حقا كم نظير است جامي ميگويد او 99 كتاب تصنيف كرده است و از قول اميرخسرو نقل كردهاند كه اشعارش از چهارصد هزار بيشتر و از پانصد هزار كمتر است.
[4]مهارتی که نظامی گنجوی در تنظیم و ترتیب منظومههای خود به کار برده، باعث شده که آثار او مورد تقلید شاعران بعد از او قرار گیرد . اولین کسی که از وی تقلید کرد امیر خسرو دهلوی بود و بعد از شاعران دیگری نیز از نظامی تقلیدکردهاند اما وی یکی از موفقترين مقلدان نظامي است. همچنين بعضي از قدما معتقد بودند كه اولين نشانههاي وقوعگويي در اشعار اميرخسرو پيدا ميشود. سبک او بین عراقی و هندی است.
[5] با وجود اينكه اميرخسرو غالب اشعارش را با تقليد و اقتباس از شاعران بزرگ سروده است، بايد پذيرفت كه به ياري طبع روان و ذوق خدادادي و نيز به سبب اينكه او در محيط جديدي از ادب فارسي تربيت شده و لهجهاي نو و تركيباتي تازه و انديشههايي خاص نصيبش شده بود، طبعا تازگيهاي بسيار در سخن وي مشاهده ميشود و بسياري از مضامين نو و ابيات منتخب در آثار او ملاحظه ميگردد و مسلما به همين سبب است كه شاعران و نويسندگان بعد از او بارها به استادي ياد كردهاند.
[6]
آثار منظوم امیر خسرو
الف) ديوان قصايد و غزليات.
ب) خمسهاي كه به تقليد از نظامي سروده است:
مطلعالانوار در جواب مخزنالاسرار نظامي.
شيرين و خسرو در جواب خسرو و شيرين.
مجنون و ليلي در جواب ليلي و مجنون.
آيينهي اسكندري در جواب اسكندرنامه نظامي.
هشت بهشت در جواب هفت پيكر نظامي.
ج) مثنويهاي ديگر از قبيل قرانالسعدين.
آثار منثور امیر خسرو
الف) خزائنالفتوح، معروف به تاریخ علایی در تاریخ سلطان علاءالدین محمد خلجی.
ب) رسایلالاعجاز یا اعجاز خسروی، در ذکر قواعد انشاء زبان فارسی.
نمونههايي از شعر اميرخسرو[7]
اي زلف چليپاي تو غارتگر دينها
وي كرده گمانِ دهنت رفع يقينها
زینسان كه بكشتي به شكر خنده جهاني
خواهم كه به دندان كشم از لعل تو كينها
گر مهر گيا بايدت اي دوست طلب كن
هر جا كه چكد آب دو چشمم به زمينها
دشوار رود مهر تو از سينهی خسرو
مانده است چو نقشي كه بماند به نگينها
نمونهاي از ترانههاي او
دل ما را ز دست غم امان نيست
نشان شادماني در جهان نيست
جهان پر آشنا و من به غم غرق
كه درياي محبت را كران نيست
****
بيم است كه سودايت ديوانه كند ما را
در شهر به بدنامي افسانه كند ما را
من ميزده دوشم شايد كه خيال تو
امروز به يك ساغر مستانه كند ما را
[1] - صفا، ذبیحالله؛ امیر خسرو دهلوی، تهران، دانشگاه تهران، بی تا، ص 7.
[2] - اخگرحیدرآبادی، میرزا قاسمعلی؛ مجموعه رسایل عرفانی، تهران، 1385، دانشگاه تهران، ص 141.
[3] - صفا، ذبیحالله؛ گنج سخن، تهران، دانشگاه تهران، 1357، چاپ ششم. ص 81.
[4] - صفا، ذبیحالله؛ تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوس، 1369، جلد سوم، چاپ ششم، ص780.
[5] - دهلوی، امیر خسرو؛ خمسه، تصحیح و مقدمه: امیراحمد اشرفی، تهران، شقایق، 1362، چاپ اول، ص 10 مقدمه.
[7]- اشعار برگرفته از: برگزيدهاي از غزلها و ترانههاي اميرخسرو، تهران، 1349.
