در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  زيربنا و روبنا
نویسنده :  علي محمد ابوالحسني
كلمات كليدي  :  زيربنا و روبنا، ماركس، ماركسيسم، روابط توليد، ابزار توليد، شيوه¬ي توليد، نيروهاي مولد، ماترياليسم تاريخي، علوم سياسي
یکی از مفاهیم اساسی در مکتب مارکسیسم، مفهوم زیربنا و روبنا (infrastructure superstructure) است. "مارکس جامعه را به بنایی تشبیه می‌کند که زیربنا و شالوده آن­را قوای اقتصادی، و روبنای آن­را(یعنی خود بنا را) افکار و آداب و رسوم و نهادهای قضایی، سیاسی، مذهبی و غیره تشکیل می‌دهد. همان­طور که وضع یک ساختمان به ‌وضع پی و اساس آن بستگی دارد، اوضاع اقتصادی(روابط تولید) نیز به اوضاع فنی(ابزار تولید) وابسته است، همچنین چگونگی افکار و رسوم و نظام سیاسی نیز تابع وضع اقتصادی است." بنابراین در هر جامعه­ای زیربنا "ساخت اقتصادی" آن جامعه است و سایر نهادها و ارگان‌ها همه تابع آن می­باشند. و ایدئولوژی، فلسفه، دین، هنر، سیاست و... همه بازتاب­هایی از چگونگی ساخت اقتصادی جامعه بوده و همگی"روبنا" را در آن جامعه تشکیل می­دهند؛ به­طوری‌که با تغییر ساخت اقتصادی جامعه، یعنی با تغییراتی که در زیربنا­­ی جامعه در مسیر تاریخ به‌وجود می­آید، عوامل روبنایی نیز متناسب با آن تغییر می­کنند. هیچ­کدام از عوامل روبنایی جامعه مستقل از زیربنا نیست تا بتواند از تغییراتی که به‌تبع تحولات زیربنایی به‌وجود می­آید، مصون بماند، چه در آن صورت دیگر روبنا نیست.[1]
 
چگونگی عامل زیربنایی جامعه از نظر مارکسیسم
 ساخت اقتصادی جامعه از ترکیب دو بخش به‌وجود آمده است:
1- نیروهای مولد: عواملی را گویند که به‌طورکلی در امر تولید نقش دارند و اعم از نیروی انسانی و ابزار تولید(که محصول رابطه انسان با طبیعت است) می‌باشد.
2- روابط تولید: روابطی است که بین انسان­ها در ارتباط با تولید به‌وجود می­آید که در واقع مبین شکل مالکیت بر ابزار تولید و نمایش‌گر رابطه­ي صاحبان ابزار با نیروی کار می­باشد. غالبا از مجموعه­ي ابزار تولید و روابط تولیدی به "وجه تولید" تعبیر می­شود.[2]
 
چگونگی تغییر ساخت اقتصادی جامعه یا شیوه­ي تولید
تغییر شیوه­ي تولید و پیدایش تحولات اقتصادی در اثر اختلال در تعادل مابین  نیروهای مولد و روابط تولید به‌وجود می­آید. زیرا انسان موجودی ابزارساز است و ابزار تولیدی در سایه­ي افزایش قدرت علمی و فنی انسان تدریجا تکامل می­یابد و میزان تولید را بالا می­برد. با تکامل ابزار تولید انسان­های نو، با بینش نو، وجدان تکامل‌یافته پا به میدان، می­گذارند، زیرا همچنان که انسان ابزارساز است، ابزار هم به نوبه­ي خود انسان‌ساز است. از طرف دیگر رشد تولید و بالا رفتن میزان آن مناسبات اقتصادی جدیدی را ایجاب می­کند، و آن مناسبات اقتصادی به نوبه­ي خود مقتضی یک سلسله  مناسبات اجتماعی دیگر است که آنها را توجیه نماید. این است که گفته می­شود، اقتصاد زیربنای اجتماعی و سایر شئون روبنا است. یعنی همه شئون اجتماعی برای توجیه و تفسیر وضع اقتصادی جامعه است و هنگامی که زیربنای جامعه در اثر تکامل ابزار تولید و بالا رفتن سطح تولید دگرگون می­شود، جبرا روبناها باید تغییر کند. ولی همواره قشر وابسته به اقتصاد کهن که دگرگونی را به زیان خود می­بیند، کوشش می­نماید وضع را به همان حال نگه‌دارد، اما قشر نوخاسته، یعنی قشر وابسته به ابزار تولید جدید که منافع خود را در دگرگونی اوضاع و برقراری روابط تولید جدید تشخیص می­دهد، کوشش می­کند جامعه را تغییر دهد و سایر شئون اجتماعی را با ابزار تکامل یافته و سطح جدید تولید هماهنگ سازد. نزاع و کشمکش میان این دو گروه که یکی وابسته به گذشته و دیگری وابسته به آینده است، سخت در می­گیرد و شدت می­یابد تا به اوج خود که نقطه­ي انفجار است می­رسد و جامعه با یک گام انقلابی به صورت دگرگونی نظام کهن و برقراری نظام  جدید، پیروزی نیروهای نو و شکست کامل نیروهای کهنه، تبدیل به ضد خود می­گردد و مرحله­ي تازه‌ای از تاریخ آغاز می­شود. این سیر و مراحل در اثر رشد فزاینده­ي ابزار تولید در جامعه­ي جدید نیز ادامه دارد. بنابراین، رشد ابزار تولید و پیدایش تضاد اقتصادی، سبب دگرگونی نظام اقتصادی جامعه شده و به تبع آن سایر نهادهای جامعه متحول می­شوند.[3]
 
نقش زیربنایی اقتصاد و تحولات ناشی از آن در سایر شئونات اجتماعی از نظر مارکس
انسان در هر مرحله‌ي تولید اجتماعی، دارای روابطی مشخص و لازم و بر خلاف دل‌خواه می­شود، روابطی که متناسب با توسعه‌ي قوای مادی تولید، تغییر می­کند. مجموعه‌ي این روابط تولیدی، ساختمان اقتصادی اجتماعی را به‌وجود می­آورد و به‌منزله‌ي بنیان واقعی سازمان‌های قضائی و سیاسی منشا انواع وجدان­های معینی می­باشد. به‌عبارت دیگر؛ ایدئولوژی­ها ناشی از همین قسمت است؛ شیوه­ي تولید مادی شاخص پیشرفت­های اجتماعی، سیاسی و به‌طورکلی نماینده­ي ترقی فکری است. چنانچه ملاحظه می‌شود، مارکس در جملات فوق به صورت صریح اندیشه و ایدئولوژی را تابع جبری از بافت اقتصادی جامعه معرفی می­کند و این در حقیقت چکیده و عصاره­ي اندیشه­های مارکس در زمینه­ي رابطه­ي انسان و جامعه با عامل اقتصاد است.
 
مسئله‌ي زیربنا و روبنا و نحله­های مارکسیستی
مارکس برای تحلیل و تفکیک اجزا یک نظام یا جامعه و رابطه­ي این اجزا با یکدیگر از استعاره­های مختلفی استفاده کرده است. یکی از شناخته‌شده­ترین استعاره‌ها عبارت است از مفهوم زیربنا و روبنا. مارکس، این نظر را پیش کشید که صورت‌بندی جامعه به مثابه­ی یک ساختمان از دو جزء بزرگ شامل زیربنا و روبنا ساخته شده است. از این دو جزء، زیربنا که شامل شیوه­ی تولید جامعه است، جزء مهم­تر و در واقع شالوده­ي جزء دوم است که روبنا نامیده می­شود. شیوه­ی تولید جامعه که در رابطه با روبنا به‌عنوان زیربنا محسوب می­شود دربرگیرنده­ي دو جزء شامل نیروهای تولید و روابط تولید است. نیروهای تولید نیز به نوبه خود وسایل تولید و نیروی کار را دربر می­گیرد. این­ها در مجموع شرایط مادی تولید را می­سازند. جزء دیگر زیربنا روابط تولید نامیده شده است. روابط تولید عبارت است از مناسبات تملک و مالکیت از جمله مالکیت خصوصی بر ابزار تولید از مهم­ترین وجوه آن است. به‌عنوان مثال در جامعه‌ي سرمایه­داری مالکیت بورژوازی اساس مناسبات تملک است. تملک در سرشت قدرت سیاسی نیز منعکس می­شود. اگر این­ها را یعنی شیوه­ي تولید را زیربنای صورت‌بندی جامعه قرار دهیم بر روی شالوده­ي آن یک روبنا ساخته می­شود که شامل سیاست، حقوق و ایدئولوژی است. رابطه­ي این دو به این ترتیب است که زیربنا بیشتر نقشی مستقل و روبنا بیشتر نقشی تبعی دارد حال هر یک از نحله­های مارکسیستی به‌گونه­ای و با اضافه کردن گزینه­های مختلف از نظریات مارکس تعبیر­های مختلفی کرده­اند. [4]
 
رابطه­ي زیربنا و روبنا با انقلاب
فوئر باخ می­گفت انسان باید با از خود بیگانگی مبارزه کند، مارکس گفت انسان‌گرایی باخ جنبه­ي انتزاعی دارد. مارکس این نظر موئیزهس را که پول را مایه­­ي از خود بیگانگی بشر می­دانست به‌نظر باخ افزود و ریشه از خود بیگانگی­ها را وضع نیروهای مادی دانست. بدین ترتیب، مارکس از مادی‌گرایی فلسفی فوق به مادی‌گرایی اقتصادی عبور می­کند. او سپس مادی‌گرایی اقتصادی فوق را وارد تاریخ می­کند و می­گوید تاریخ را واقعیت­های مادی پدید می­آورند نه اندیشه­ها. جامعه دارای زیربنا و روبناست؛ قوای اقتصادی زیربنا و افکار، آداب و رسوم، نهادهای حقوقی، سیاسی، مذهبی و غیره روبنایند. اگر زیربنا و روبنا سازگار نباشند، جامعه دچار بحران می‌شود و به انقلاب می­انجامد. به‌عنوان مثال در جامعه­ي معاصر که شیوه­ي تولید(زیربنا) به‌صورت جمعی شده است، یعنی به‌صورت تمرکز هرچه بیشتر نیروی کار در کارخانه­ها، ولی مالکیت(روبنای حقوقی) هم­چنان خصوصی است، این ناسازگاری به بحران و انقلاب خواهد کشید.[5]
 
سه تعبیر ساختاری از رابطه­ي زیربنا و روبنا
مسئله­ي زیربنا و روبنا به‌عنوان مهم­ترین عنصر جامعه­شناسی مارکسیستی مناقشه‌انگیزترین مبحث در این زمینه بوده و مورد تفسیرهای گوناگون قرار گرفته است. مسئله­ي مهم در این است که آیا زیربنا که ظاهرا متشکل از نیروها و روابط تولید است، تنها عبارت از ساخت اقتصادی است و یا این­که برخی از آنچه که معمولا روبنا به‌شمار می­آید را نیز دربر می­گیرد. به‌عبارت دیگر آیا زیربنا گسترده­تر از ساخت اقتصادی است. روی‌هم‌رفته در تفسیر زیربنا – روبنا سه تعبیر عرضه شده است که خود ریشه در تمثیل­های گوناگونی که مارکس در مورد روابط زیربنا و روبنا به‌کار گرفته است. این سه تعبیر عبارتند از:
1- تعبیر تعیین­کننده­گی یک­جانبه: در برداشت یک‌جانبه یا اکونومیستی و تقلیل­گرا، اقتصاد، دولت و ایدئولوژی به‌عنوان عناصری مجزا و دارای روابط بیرونی با یکدیگر در نظر گرفته می­شوند. در این برداشت اقتصاد یا روابط تولیدی عنصر محرک کل صورت­بندی اجتماعی است و تغییر آن تغییرات مشابهی در روبنا ایجاد می­کند. در مقابل روبنا هیچ­گونه تاثیر تعیین‌کننده­ای نسبت به زیربنا ندارد.
2- تمثیل دیالکتیکی یا تعیین­کننده­گی دوجانبه و تعامل زیربنا و روبنا: این برداشت در واقع نخستین‌بار به‌طور صریح به‌وسیله انگلس مطرح شد. در این تعبیر نیز زیربنا و روبنا مجزا و دارای روابط بیرونی نسبت به یکدیگر تلقی می­شوند، با این تفاوت که روبنا دارای نقش تاریخی و مهمی است هرچند در آخرین تحلیل زیربنای اقتصادی تعیین‌کننده است.
3- تعیین­کنندگی همه‌جانبه: از این برداشت تعبیر به تمثیل ارگانیسم شده است که منظور مارکس از این کاربرد تنها بیان این مطلب است که جامعه نیز مانند هر ارگانیسم دیگری دستخوش دگرگونی است. در نگرش اندام­گونگی جامعه، زیربنا و روبنا اجزای مجزا و واجد روابط بیرونی نیستند و تنها می توانند به صورت اجزایی از یک کل واحد عمل کنند، باز هم اجزا دارای وزن و اهمیت یکسانی نیستند و در درون کل، روابط تولیدی جایگاه تعیین­کننده­گی دارند. به­ عبارت دیگر در درون کل اندام­گون باز هم تمثیل زیربنا و روبنا باقی می­ماند. زیربنا و روبنا به صورت اندام­وار با هم ارتباط دارند و از پیش متضمن یکدیگرند. در واقع در نگرش اندام­وار فرض بر این است که زیربنا و روبنا ساخت­های جداگانه­ای نیستند بلکه با هم روابط درونی دارند. به‌عنوان مثال حقوق، بازتاب نظام اقتصادی نیست بلکه جزیی از آن نظام است و به آن صورت می­بخشد.[6]
 
انحراف ساختاری در تفسیر زیربنا و روبنا
مشکل مشترک همه­ي تعابیر مختلف که از رابطه­ي زیربنا و روبنا در اندیشه­ي مارکس ارائه شده در این است که برخلاف تحلیل­های تاریخی خود مارکس، مفهوم عمل یا پراکسیس نیروهای اجتماعی به سود مفهوم ساخت کنار گذاشته می­شود و به‌جای آن‌که از نقش نیروهای اجتماعی بر ساخت­ها سخن برود از دیدگاه تاثیر تعیین­کننده­گی یک ساخت بر ساخت دیگر به رابطه­ي زیربنا و روبنا نگریسته می‌شود. به‌عبارت دیگر هم عمل تاریخی و هم حاصل عمل تاریخی "ساخت" قلمداد می­شوند. از نظر مارکس، کار یا پراکسیس نیروهای اجتماعی سازنده­ي تعیین‌کننده­ي کل اشکال و نهادها و ساخت­های اجتماعی است ساخت­ها تنها عینیت‌یافتگی یا تجسم عمل نیروهای اجتماعی هستند. عامل حرکت در تاریخ در کل روابط و اشکال تولیدی و اجتماعی، عمل نیروهای جامعه یا طبقات است. ساخت بر خلاف تصور رابطه­ی ساخت با ساخت که در همه تعبیرهای مختلف از رابطه­ي زیربنا و روبنا وجود دارد، نه تنها قدرت تبیین بیشتری دارد بلکه مشکل تداخل ساختی و یا تداخل کارکردی زیربنا و روبنا را که مشکل اصلی در این تمثیل است را حل می­کند.[7]
 
 


[1]. پیتر، آندره؛ مارکس و مارکسیسم، ترجمه­ي ضیاع‌الدین ضیائیان، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1360، ص265
[2]. همان، ص 268 
[3]. مطهری، مرتضی؛ قیام و انقلاب مهدی موعود(ع) از دیدگاه فلسفه­ي تاریخ، تهران، انتشارات، ص79
[4] . پولادی، کمال؛ تاریخ اندیشه­ي سیاسی در غرب قرن بیستم، تهران، نشر مرکز، 1383، چاپ اول، ص 7. و همچنین ر. ک، گاردر، یوستاین؛ دنیای سوفی، ترجمه­ي کوروش صفوی،تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، چاپ پنجم، 1384، صص 478- 457
[5]. ملکوتیان، مصطفی؛ سیری در نظریه‌های انقلاب، تهران، نشر قومس، چاپ چهارم، 1384، ص30 . و همچنین ر. ک. بشیریه، حسین؛ سیری در نظریه­های جدید در علوم سیاسی، تهران، نشر علوم نوین، چاپ اول، 1378، ص 20 و همچنین ر.ک. چیلکوت، رونالد؛ نظریه‌های سیاست مقایسه‌ای، ترجمه­ي وحید بزرگی و علیرضا طیب، تهران، نشر رسا، چاپ دوم، 1378،ص 581
[6]. بشیریه، حسین؛ جامعه­شناسی سیاسی، تهران، نشر نی، 1384، چاپ یازدهم، ص32. و همچنین ر.ک، طاهری، ابوالقاسم؛ تاریخ اندیشه‌های سیاسی در غرب، تهران، نشر قومس، چاپ سوم ،1381، صص 325- 315
[7]. بشیریه، حسین؛ همان، ص 36

 


4.3/5 - (9)
 
 
 
1393/09/06
 
 فروشگاه كتب پژوهشكده
 سايت احكام
 سايت مهندسي فرهنگي
 سايت پژوهش هاي معنوي
 سايت پژوهه تبليغ
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 زندگينامه مراجع,انديشمندان و علماي شيعه
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  برای دریافت پنل پیامک رایگان کلیک کنید