واژه آزادی در لغت به معنای حریت و اختیار خلاف بندگی، رقیت، عبودیت، اسارت و اجبار و همچنین به معنای قدرت عمل و ترک عمل و قدرت انتخاب بیان شده است.[1] معنای اصطلاحی واژه آزادی مأخوذ از معنای لغوی آن است و بر همین اساس تعاريف اصطلاحی مختلفي از آن ارائه  شده است كه نمي­توان بر روي تعريفي خاص اتفاق نظر يافت، با این حال در يك تعريف ساده و فارغ از هر گونه تعقيد  مي­توان آزادي را به فقدان مانع در راه خواسته­هاي انسان تعريف كرد. آزادي يعني اين كه انسان كاري را كه بخواهد بتواند انجام دهد و مانعي در راه آن نباشد و قادر باشد چيزي را انتخاب كند و از چيز ديگري در گذرد.[2]

  باید توجه داشت که واژه آزادی، بسته به این که در چه حوزه­ای مورد استفاده قرار بگیرد دارای معنایی خاص خواهد بود و عدم توجه به این مطلب و مشخص نکردن اصطلاح مورد نظر، باعث خلط در مبحث آزادی عقیده و روشن نبودن زوایای بحث خواهد شد. لذا باید منظور خود از آزادی را در مبحث آزادی عقیده روشن کنیم. برخی از معانی اصطلاحی آزادی از این قرار است؛

1.    آزادی فلسفی: این نوع آزادی به معنای اختیار و در برابر جبر است.

2.  آزادی اخلاقی: به معنای رهایی عقل از سلطه غرایز و شهوات، و یا به معنای آزاد منشی و داشتن اخلاق آزاد مردان است.

3.    آزادی عرفانی: این نوع آزادی به معنای وارستگی از هر چیزی جز خداوند است.

4.    آزادی حقوقی: در این معنا از آزادی، بحث از این است که آیا هیئت حاکم یا قانون و اجرا کننده آن می­تواند برای افراد جامعه محدودیت ایجاد بکند یا نه؟ و اگر می­تواند، تا چه  حد این اختیار را دارد تا افراد را به مراعات مقرراتی در روابط اجتماعی خود موظف کند؟ یا آنها را به انجام اوامر و خواست­های دولت متعهد سازد؟[3]

وقتی از واژه آزادی در مبحث آزادی عقیده یا بیان، صحبت می­شود، مراد ما از مفهوم آزادی، معنای حقوقی آن است، که در آن افراد اجتماع از آن جهت که عضو یک جامعه هستند و می­خواهند با همدیگر زندگی کنند، بايد اختیارات و آزادي­هايي را نسبت به هم ديگر قائل باشند و بدان­ها احترام بگذارند.

 

  عقیده یا عقیدت در لغت به معنای هر چیزی است که شخص بدان اعتقاد و باور و یقین دارد و همچنین به معنای چیزی است که به آن گرویده باشند. بر همین اساس وقتی گفته می­شود «عقیدة الرجل» منظور دین و مذهب شخص است که بدان اعتقاد دارد. منظور از عقاید نیز چیزهایی است که نفس اعتقاد در آن قصد شده باشد بدون لحاظ عمل.[4] اندیشه نیز به معنای فکر، تفکر، رأی و نظر است و مراد از اندیشیدن نیز فکر کردن و تأمل کردن است.[5]    

 

  معنای اصطلاحی اندیشه برابر با همان معنای لغوی آن است که فکر کردن و تأمل و تفکر عقلانی داشتن است که برای شناخت به کار رفته است. همچنین به عقیده­ای که عقل پس از بررسی بدان دست می یابد، اندیشه اطلاق شده است.[6] مراد از عقیده نیز اعتقادات و باورهایی است که شخص نسبت به آنها دلبستگی دارد.   

 

 از نظر اسلام آزادي عقيده حق طبيعي هر فرد انساني است و هركسي مي­تواند با آزادي كامل هرعقيده و مرامي را كه بخواهد انتخاب كند. اسلام از ابتدا افراد را در گزينش و انتخاب عقيده آزاده گذاشته است تا با مطالعه و تحقيق دين و آيين خود را انتخاب كنند. اسلام بر اساس آيه « لااكراه في الدين»[7] عقيده­اي را بركسي تحميل نمي­كند، بلكه مردم را به تفكر و عقلانيت دعوت مي­كند وحتي تقليد کورکورانه و بدون تفکر و تعقل را در اصول اعتقادي دين نمي­پذيرد.[8]

   علامه طباطبائي در تفسير آيه شريفه مذکور مي­فرمايد كه اين آيه بيان يك حقيقت تكويني است و آن حقيقت اين است كه اعتقاد و ايمان از امور قلبي و دروني است كه هرگز از طريق اجبار و اكراه به دست نمي­آيد، به دليل اين كه اكراه و اجبار در اعمال ظاهري و افعال و حركات بدن مادي ممكن است. لذا نمي­توان و نبايد كسي را بر پذيرفتن ايمان و اعتقادي خاص مجبور كرد.[9]  در واقع می­توان گفت که، عقیدهِ یک شخص نسبت به چیزی، تابع دلیلی است که برای آن عقیده دارد. تا زمانی که دلیل او باقی باشد، عقیده نیز پا برجاست، اما اگر دلیل او باطل شود و دلیلی برای یک عقیده دیگر پیدا کند، در این صورت عقیده قبلی او هم از بین خواهد رفت و عقیده جدید جایگزین آن خواهد شد. لذا نه اسلام و نه هیچ نظام حقوقی دیگر نمی­تواند درباره عقیده قانونی داشته باشد. چون دامنه حقوق و قوانين حقوقي، رفتارها و روابط اجتماعي است، در حالي كه عقيده امري قلبي و دروني و شخصي است، ولی هنگامی که عقیده بر زبان جاری می­شود و اظهار و تبلیغ و ترویج می­گردد ، تا دیگران را جذب خود کند، در این صورت وارد حیطه رفتار اجتماعی می­شود و وضع قانون حقوقی در مورد آن ممکن می­شود.[10]

  برخی معتقدند که در تعالیم اسلامی آزادی اندیشه نه تنها به عنوان حقی مسلم از حقوق مباح مطرح شده است، بلکه به عنوان امری واجب تشریع شده است. دلیل این مطلب کثرت آموزه­های دینی است که بر آزادی اندیشه شدیداً تاکید دارد. بر اساس چنین تفكري، می­توان آزادی اندیشه را در سلسله مقاصد شریعت تا حد یک ضرورت دینی ارتقاء بخشید و آن را از جمله مقاصد شریعت تعبیر کرد.[11]

   به اعتقاد ما در فرهنگ اسلامی تعریف حقوق انسان و چگونگی برآوردن آنها بر اساس مبانی اسلام و نگرش واقعی به انسان انجام می­شود و روشن است که نگاه این فرهنگ به آزادی از جمله آزادی عقیده و بیان با دیگر فرهنگ­ها متفاوت خواهد بود. اسلام این سخن را که انسان آزاد است هر عقیده­ای را بپذیرد قبول نمی­کند. از نظر اسلام تنها پذیرش باورهای حق و صحیح ارزش دارد و انسان باید تمام تلاش خود را برای رسیدن به حقیقت به کار گیرد. اصلاح و تغییر یک عقیده باطل و یا کسب باور صحیح با بررسی و نقد مقدمات و دلایل آن و تفکر صحیح و ارائه برهان ممکن است، لذا خداوند در جاهای مختلف از قرآن به تفکر و تعقل امر می­کند. از این رو اسلام پیش از همه و بیش از همه بر آزادی اندیشه تاکید داشته و موانع و محدودیت­های آن را نیز عنوان کرده است. در نگاه دینی اسلام برخي از موانع اندیشه صحیح عبارتند از:

1.    جهل و نا آگاهی؛ که باعث می­شود اندیشه، از دست یابی به تمام جوانب مسئله و تشخیص سخن صحیح و به دست آوردن نتیجه درست عاجز باشد، لذا اسلام تاکید بسیار بر علم آموزی و کسب معارف دارد. از سوی دیگر خرید و فروش و مطالعه کتاب های گمراه کننده را برای کسانی که توان تحلیل، نقد و رد شبهات را ندارند منع کرده است.

2.    دلبستگی­های دنیایی و پیروی از هوای نفس؛ که آدمی را از درک مقدمات و دلائل صحیح و دست یابی به نتیجه درست و پذیرش سخن حق باز می­دارد.[12]

 

   استاد مطهري به عنوان يكي از بزرگ­ترين انديشمندان و متفكران اسلامي دوره معاصر در بررسي خود نسبت به مسأله آزادي عقيده به اين تقسيم بندي اشاره مي­كنند كه دو نوع عقیده و اعتقاد ممکن است وجود داشته باشد؛

1. عقیده بر مبنای تفکر: گاهی پایه اعتقادات بشر یک تفکر آزاد است و انسان با عقل و فکر آزاد و از روی تامل و اندیشه واقعی عقیده­ای را برای خود انتخاب می­کند.

2. عقیده­ای که از روی تفکر نیست: که غالب عقاید موجود بین مردم از این قبیل است. این نوع از عقیده، بر پایه تفکر آزاد و تامل و اندیشه نیست، بلکه این اعتقاد و دلبستگی، بیشتر کار دل و احساسات است که در آن عواملی مانند تقلید از پدر و مادر، تأثیر از محیط، علائق شخصی یا منافع فردی و شخصی دخالت می­کند. چنین عقیده­ای بدون این که کوچک ترین ارتباطی با قوه تفکر شخص داشته باشد در روح او مستقر می­شود.

    استاد معتقدند این نوع دلبستگی­ها در انسان تعصب و سکون ایجاد می­کند و در مقابل فعالیت فکر و آزادی تفکر انسان قرار می­گیرد و به صورت زنجیری برای عقل و فکر انسان در می آید. براي مثال آيا مي­توان اعتقاد به پرستش بت را نسبت به بت پرست­ها، يك تفکر به حساب آورد و عقیده آنها را زائیده یک فکر و عقل آزاد تلقی کرد؟ یا باید این کار را یک دلبستگی و جمودی دانست که ناشی از یک سلسله تعصبات و تقلیدهایی است که طبقه طبقه به اینها رسیده است؟ کسی نمی­تواند باور کند که یک بشر با فکر آزاد و عقل خویش به اینجا برسد که بت را پرستش کند، یا حیوانی مانند گاو را معبود خود قرار دهد، چنانکه میلون­ها نفر در هندوستان و در عصر تکنولوژی و اطلاعات این کار را می­کنند و یا در ژاپن به پرستش اعضای تناسلی انسان می­پردازند.

    سپس استاد این سئوال را مطرح می­کنند که آیا با این عقاید باید مقابله کرد یا نه؟ و آیا آزادی فکر و اندیشه شامل چنین عقایدی هم می­شود؟ آیا این که در دنیا ادعا می­شود باید هر کسی در هر عقیده­ای که می­خواهد، آزاد باشد؛ بت پرست در عقیده خود و گاو پرست درعقیده خود و... هر کس هر چه را می­پرستد، باید آزادی داشته باشد، این سخن درست است؟ به اعتقاد ایشان این اشتباهی است که دامنگیر دنیای مدرن امروز شده و حتی در اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز خود را نشان داده است. آنجا که ادعا می­کند چون بشر محترم است، پس هر عقیده­ای را برای خودش انتخاب کند، باید محترم شمرده شود، ولو این عقیده آلت پرستی یا گاوپرستی باشد. استاد به این دیدگاه اعتراض کرده می­گویند: ممکن است بشر برای خودش زنجیر را انتخاب کند و به دست و پای خود ببندد، چگونه می­توان چنین چیزی را محترم شمرد. این احترام، در واقع بی­احترامی به استعداد انسانی و حیثیت انسانی اوست که همان فکر کردن است. احترام به بشر این است که این زنجیرها و خرافه­ها از دست و پای انسان باز شود تا فکرش آزاد باشد. احترام بشر این است که او را در راه تکامل و ترقی هدایت کنیم.[13] کسانی که ادعای آزادی عقیده به این معنا را مطرح می­کنند، در واقع دنبال مطامع و اغراض سیاسی هستند چرا که خوب می­دانند اگر کسی بخواهد ملتی را به زنجیر بکشد و تحت سلطه خود درآورد، باید تکیه گاه اعتقادی او را هم محترم بشمارد.[14] یکی از کارهای بزرگ و اهداف انبیاء الهی این بود که بشر را وادار به فکرکردن بکنند و لذا در آیات متعدد قرآن بعد از ذکر نشانه­های عظمت قدرت خداوند، آنها را دعوت به تفکر و اندیشه می­کند تا با مراجعه به فطرت خود دنبال کشف حقیقت باشند. قرآن چنین کاری را به حضرت ابراهیم نسبت می­دهد که بعد از شکستن بتها، تبر را بر دوش بت بزرگ قرار داد و وقتی مردم به اوگفتند چرا خدایان ما را نابود کردی؟ در جواب گفت که این کارِ بتِ بزرگ است. بعد از جواب ابراهیم(ع) مردم به تفکر فرو رفتند که ابراهیم راست می­گوید، کاری از این سنگ ها ساخته نیست و توانی در آنها وجود ندارد « فرجعوا الی انفسهم».[15] همچنین از قول حضرت موسی(ع) نقل می­کند که وقتی گوساله سامری را پرستش کردند، حضرت نگفت که آزادی عقیده است و هر کسی هر چیزی را بخواهد می­تواند بپرستد، بلکه گفت« لنُحرقنّه ثم لننسفنّه فی الیم نسفاً»[16]؛ یعنی به خدا آتشش می­زنم و خاکستر آن را به دریا خواهم پاشید. پیامبر اسلام هم سالها با بت پرستی مبارزه کرد تا فکر مردم آزاد شود و الا تا هزارسال دیگر هم ممکن بود عربها بت پرست باقی بمانند چنانچه در بین مردم متمدن ژاپن هنوز بت پرستی رایج است. لذا قرآن می­گوید پیامبرآمد تا غل و زنجیرها را از دست و پای شما بازکند «... پیامبری که آنها را به معروف دستور می­دهد و از منکر باز می­دارد. اشیاء پاکیزه را برای آنها حلال و ناپاکی ها را برایشان حرام می­کند، و بارهای سنگین و زنجیرهایی را که بر آنها بود، از دوش و گردنشان بر می­دارد...»[17]

   به طور خلاصه به اعتقاد استاد مطهري نظر اسلام نسبت به مسأله آزادي انديشه و عقيده را اينگونه مي­توان بيان كرد:

 « اسلام آزادی عقیده­ای را که بر مبنای تفکر باشد می­پذیرد، اما آزادی عقیده­ای که مبنایش فکر و اندیشه نیست، هرگز مورد قبول اسلام نیست. چرا که چنین آزادی به معنای آزادی بردگی و اسارت و آزادی زنجیر در دست و پا قرار دادن است. بنابر این حق با انبیاء الهی بوده است نه با روشی که دنیای امروز می­پسندد.»[18]

 

 

---