در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  مستوفي الممالك
نویسنده :  سعيده سلطاني مقدم
كلمات كليدي  :  تاريخ، ميرزا يوسف، ناصرالدين شاه، ميرزا آقاخان نوري، ميرزا حسين¬خان سپهسالار
   "میرزا یوسف مستوفی­الممالک" معروف به «آقا» یا «جناب آقا» پسر "میرزا حسین مستوفی­الممالک آشتیانی" در سال 1227هـ.ق. متولد گردید. پدر وی از زمان سلطنت فتحعلی شاه، مستوفی­الممالک ایران بود و مصدر خدماتی نیز در ایران گردید. وی همانند "قائم­مقام" و "امیرکبیر" از اهالی آشتیان اراک و خواهر وی همسر قائم­مقام فراهانی بود. خود نیز در تبریز در خدمت قائم­مقام اشتغال داشت.[1]
   پدربزرگ میرزا یوسف، "میرزا حسن" نیز به شغل مستوفی­گری اشتغال داشته که بعد از فوت وی این شغل به پسرش "میرزا حسین" واگذار گردید و پس از فوت میرزا حسین در سال 1261هـ.ق. محمدشاه، پسرش، میرزا یوسف را به سمت مستوفی­الممالکی یعنی «وزیر دارایی» منصوب کرد. بعدها نیز پسر میرزا یوسف، میرزا حسن به سمت مستوفی­گری منصوب و تا اواخر سلطنت قاجاریه و اوایل سلسله پهلوی از احترام خاصی برخوردار بود.[2]
 
مشاغل دولتی میرزایوسف
   مشاغل دولتی میرزا یوسف در حدود 4 سال قبل از جلوس  سلطنت ناصرالدین شاه یعنی از سال 1261هـ.ق. آغاز گردید. وی در زمان صدارت پنج تن از صدر اعظم­های سلسله قاجار "حاجی میرزا آقاسی"، "امیرکبیر"، "میرزا آقاخان نوری"، "محمدخان سپهسالار"، "میرزا حسین­خان سپهسالار" عهده‌دار منصب مستوفی­الممالکی بود که این خود نمایانگر موقعیت خاص وی می‌باشد. در اوایل صدارت میرزا آقاخان نوری، علاوه بر سمت    مستوفی­گری، حکومت عراق، اراک نیز به وی واگذار گردید.[3]
 
میرزا آقاخان نوری و میرزا یوسف
   پس از اینکه میرزا آقاخان نوری به صدارت رسید؛ چون می­خواست که در تمام کارها نماینده­ای از طرف خود داشته باشد، "میرزا کاظم­خان" پسر بزرگ خود را در سال 1268هـ.ق. به لقب «نظام­الملکی» که بعد از "خواجه    نظام­الملک طوسی" وزیر معروف و مشهور "الب­ارسلان" و "سلطان ملک­شاه سلجوقی" به کسی داده نشده بود، ملقب و در سن 22 سالگی او را در حقیقت «وزیر مالیه» کرد و وزارت لشکر را به "میرزا داوودخان"، پسر دوم 15 ساله خود داد. میرزا یوسف که اوضاع را چنین دید چندی در تهران بود و بعد به آشتیان اراک رفت.[4]
   میرزا آقاخان نوری با این اقدام خود ستاره بخت میرزا یوسف       مستوفی­الممالک را به درجه هبوط و افول رسانید و به دهات و صحرانشینان فرستاد.[5]
   میرزا یوسف چون آدم زودرنجی بود، کینه میرزا آقاخان نوری را به دل گرفت و جزو منتقدین سرسخت میرزا آقاخان گردید و در برکناری وی از صدارت نیز نقش داشت.[6]
   بعد از برکناری میرزا آقاخان نوری از صدارت در سال 1275هـ.ق. میرزا یوسف مجدداً به تهران آمد و با سمت قبلی خود مشغول به خدمت گردید. در سال 1280هـ.ق. به دستور "ناصرالدین شاه" لفظ مستوفی و استیفا، ملغی و به جای آن کلمه وزیر دارایی مورد استفاده قرار گرفت و میرزا یوسف، وزیر دارایی شد و علاوه بر سمت «وزارت دارايی» این مشاغل نیز به عهده وی واگذار گردید: اداره امور آذربایجان، کردستان، قم، ساوه، زرند، اداره رختدارخانه و صندوق‌خانه شاه، اصطبل خاصه، عمارات دولتی و غیره... در اواخر سال 1283هـ.ق. که ناصرالدین شاه به مشهد رفت و "کامران میرزا" پسر 12 ساله خود را که حاکم تهران بود، در غیاب خود نایب­السلطنه کرد و او را زیر نظر مستوفی­الممالک قرار داد و ضمناً در غیاب خود کارها را اساساً به میرزا یوسف مستوفی­الممالک واگذار نموده و عنوان او را هم به        «رئیس­الوزرایی» ارتقا داد.
   در سال 1287هـ.ق. که ناصرالدین شاه به قصد زیارت عتبات عالیات به عراق رفت، "کامران میرزا" پسر 16 ساله خود را نائب­السلطنه نمود و مستوفی­الممالک را به سمت وزیر اول، انتخاب کرد و از آن پس ملقب به «آقا» گردید[7] و در سال 1288هـ.ق. که "حاجی میرزا حسین­خان مشیرالدوله" به صدارت رسید، مستوفی­الممالک قهر کرده و دیگر به دربار نیامد.
   "میرزا حسین­خان" صدراعظم، همیشه او را رقیب قوی پنجه خود می­دید و برای تقویت مقام خویش سعی داشت که به وسایل گوناگون شاه را از مهر او منصرف سازد. میرزا یوسف هم که از صدر اعظم، کینه به دل داشت در تحریک مخالفین بر علیه سپهسالار فعال گردید. اقدامات وی جهت برکناری "حسین­خان سپهسالار"(مشیرالدوله) از صدارت بی­تأثیر نبود و شاه بعد از سفر اول به اروپا میرزا حسین­خان را از صدارت معزول کرد. بعد از این رویداد میرزا یوسف به تهران آمد و با ناصرالدین شاه ملاقات کرده و از شاه علاوه بر سمت مستوفی­گری مشاغل دیگری از قبیل وزارت داخله، رییس کل دفاتر و محاسبات و ریاست «دارالشوری» را نیز دریافت کرد.
   به علاوه در سال 1291هـ.ق. شاه کارهای مملکتی را به دو قسمت داخلی و خارجی تقسیم نمود. میرزا یوسف مسؤول امور داخلی و میرزا حسین­خان مسؤول امور خارجی گردید.[8]
  پس از این تاریخ، میرزا یوسف را وزیر اعظم کشور نیز خطاب می­کردند. در سال 1295هـ.ق. در سفر دوم ناصرالدین شاه به اروپا رسیدگی به کلیه کارهای کشوری به میرزا یوسف واگذار گردید.[9] میرزا یوسف به بهانه اینکه به  تنهایی از عهده همه این مشاغل بر نمی­آید، طی فرمانی که به تصویب شاه رسانید فرزند خود را با لقب مستوفی­الممالکی به جای خویش انتخاب کرد.
 
دوران صدارت میرزا یوسف مستوفی­الممالک
    میرزا یوسف قبل از آن که به صدر اعظمی انتخاب شود، عملاً صدر اعظم بود؛ اما از قبول منصب رسمی صدر اعظمی امتناع می­ورزید. علت امتناع وی از قبول رسمی عنوان صدر اعظمی این بود که «بابوی هندی» به او گفته بود که هر وقت قبول صدارت کنی به اندک وقتی خواهی مرد؛ اما پس از اصرار شاه و امین­السلطان سرانجام طی فرمانی در سال 1301هـ.ق. از طرف ناصرالدین شاه این عنوان خطاب به وی صادر گردید و میرزا یوسف به صدراعظمی انتخاب شد.
   در دستورالعمل صدارتی که ناصرالدین شاه جهت میرزا یوسف صادر می‌نماید، به کلیه مقامات دستور می­دهد که بدون اجازه صدر اعظم حق نوشتن نامه یا عریضه­ای برای شاه را ندارند و هر نوع مکاتبه­ای ابتدا باید به رؤیت و تأکید میرزا یوسف برسد.[10]
 
رویدادهای داخلی و خارجی دوران میرزایوسف
   از مهمترین رویدادهای داخلی این دوره می­توان به قیام "شیخ عبیدالله" از رؤسای کُرد اشاره نمود. وی در سال 1279هـ.ق. در نواحی آذربایجان و کردستان دست به شورش و سرکشی زده و از جنگ بین روسیه و عثمانی بهره برد و ضمن تهیه اسلحه در صدد برآمد تا مردم را با خود همراه کند. وی که در ابتدا از حمایت دولت عثمانی برخوردار بود به پیشرفت­هایی هم نائل آمد؛ ولی ناصرالدین شاه، سپهسالار(میرزا حسین) را مأمور سرکوبی وی نمود. سرانجام به علت اختلافی که بین  نیروهای تحت امر او به وجود آمد به خاک عثمانی گریخت.[11] مهمترین رویداد خارجی دوران میرزا یوسف، اختلاف ایران و انگلستان بر سر ناحیه کوهک بود و اینکه "ژنرال گلداسمیت" به عنوان میانجی، بین ایران و افعانستان، عمدتاً نتیجه نهایی را به نفع افغانستان و در واقع به نفع انگیسی­ها خاتمه داد، دولت ایران ناحیه کوهک را متصرف شد.[12]
   رویداد دیگر این دوره جنگ بین روسیه و عثمانی بود که این جنگ با انعقاد قرارداد «سان استفانو» به نفع روسیه خاتمه یافت، ولی چون انگلستان از نتایج این جنگ ناراضی بود، جهت ایجاد مشکل برای دولت روسیه موجبات تشکیل کنگره «برلن» را فراهم ساخت. در این کنگره پیمانی در 64 ماده به امضا رسید که به موجب آن دولت روسیه قسمتی از مزایایش را که از طریق پیمان سان استفانو به دست آورده بود، از دست داد. ماده 60 این پیمان در ارتباط مستقیم با ایران بود که به موجب آن دولت عثمانی را متعهد ساخت تا ناحیه «قطور» را که در اوایل سلطنت ناصرالدین شاه متصرف شده بود، به ایران مسترد نماید.[13]
 
شیوه صدارت میرزا یوسف
  قائم­مقام فراهانی و امیرکبیر که در صداقت و درستی اعمال آنان در طول صدارتشان شکی نیست، هر دو متعلق به یک منطقه یعنی فراهان اراک بودند و اتفاقاً میرزا یوسف نیز که مورخان در درستی و صداقت وی نیز هم نظر هستند، متعلق به همین منطقه بوده است.
   مستوفی­الممالک محسنات زیادی داشته و از رجال عاقل و مجرب بوده و خیانتی هم از او شنیده نشده، حتی­الامکان در ملاقات و معاشرت با فرنگی‌ها نیز خیلی اجتناب می­ورزیده است.[14]
   در مستوفی­الممالک در زمان صدارت تغییر رفتار و گفتاری پیدا نشد و به سلامت نفس سابق خود باقی و برقرار بود. 22 ماه و 5 روز صدارت کرد و بدون اینکه تقصیر و خیانتی به او نسبت دهند به صداقت خدمت کرد.[15] دولت را به رعایت حال کسبه و مردم تشویق می­نمود.[16]
   همچنین وی دستی، آباد کننده داشت و در ایجاد جاده و جاری ساختن قنوات می­کوشید. حسن­آباد، یوسف­آباد، نصرت­آباد، بهجت­آباد، عباس­آباد، امیرآباد، ونک و فرحزاد که از محله­های تهران است، توسط او آباد شده است. همچنين به آوردن آب رود کرج به تهران همت گماشت.
   مستوفی دراویش را گرامی می­شمرد و با آنان نشست و برخاست می‌کرد. در یوسف­آباد به دستور او برجی  ساخته بودند که محل خلوت درویشان بود. بین آنان درویشی بود، معروف به "سید هندی" که مستوفی نسبت به او اعتقاد زیادی داشت.
   میرزا یوسف در سن 76 سالگی به مرض اسهال دچار شد و فوت نمود. بعد از او ناصرالدین شاه کماکان نسبت به فرزند وی میرزا حسن که بعدها نخست وزیر شد، احترام خاصی قائل بود.[17]
 
 


[1] . خان ملک ساسانی؛ سیاست‌گذاران دوره قاجار، تهران، بابک، بی‌تا، ص151.
[2] . بامداد، مهدی؛ شرح حال رجال ایران، تهران، زوار، 1357، چاب دوم، ص478.
[3] . اعتمادالسلطنه؛ صدرالتواریخ، تصحيح محمد مشیری، تهران، وحید، 1349، ص384.
[4]. خان ملک ساسانی؛ پیشین، ص478.
[5]. خورموجی، جعفر؛ تاریخ قاجار، به کوشش حسین خدیوجم، تهران، زوار،  1344، ص479.
 6. صدرالتواریخ؛ پیشین، ص284.
[7]. امین‌الدوله؛ خاطرات سیاسی امین‌الدوله، تصحيح حافظ رمانفرمائیان، تهران، کتاب‌های ایران، 1341، ص28.
 صدرالتواریخ، پیشین، ص286. .[8]
 خان ملک ساسانی؛پیشین، ص150. [9]
 . صدرالتواریخ،پیشین.   [10]
 .پیرنیا، حسن؛ تاریخ ایران، تهران، خیام، 1375، ص846.[11]
 . مهمید، محمد؛ تاریخ دیپلماسی ایران، تهران، میترا، 1361، ص11.[12]
 . مهدوی، هوشنگ؛ تاریخ روابط خارجی، تهران، امیرکبیر، 1375، ص775.[13]
 بامداد، پیشین، ص489. .[14]
 صدر التواریخ، پیشین، ص11.     .[15]
[16]. صفائی، ابراهیم؛ اسناد سیاسی دوران قاجار، تهران، بابک، ص 105.
 . صدرالتواریخ، پیشین.[17]

 


0/5 - (0)
 
 
 
1393/05/02
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas