در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  تضمين
نویسنده :  الهه سادات برقعي
كلمات كليدي  :  تضمن، پاره اي از كلام، شاعر ديگري، اقتباس، وام گرفته شده، ادبيات فارسي
صنعت تضمین آن است که کسی سخنی از قرآن مجید، حدیث یا شعر شاعر دیگری را در نظم یا نثر خود بیاورد. مانند این سخن از سعدی که می­گوید: «گفتم گل بستان را چنان­که دانی بقایی و عهد گلستان را وفایی نباشد و حکما گفته­اند هر چه نپاید دلبستگی را نشاید»؛ و در جای دیگر می­گوید: «درویش بی­معرفت نیارامد تا فقرش به کفر انجامد، کاد الفقر أن یکون کفراً».[1]
به­ بیانی دیگر، صنعت تضمین آن است که در پاره­ای از کلام، مصراعی، بیتی یا چند بیت از شاعر دیگری را به وام می­گیرند و معمولا برای آن­که گمان سرقت ادبی به حساب نیاید، نام کسی را که از او مطلبی به قرض گرفته­اند ذکر می­کنند. به­طور مثال کمال­الدین اسماعیل بدین­گونه بیتی از ابوشکور بلخی را در شعر خود تضمین کرده است:
ز گفته­ی قدما بیتی از رهی بشنو
                                           که هست تضمین، بر آستین شعر، تراز:
«ادب مگیر و فصاحت مگیر و شعر مگیر
                                              نه من غریبم و شاه جهان غریب نواز؟»[2] 
مثالی دیگر از سعدی:
      گفت عالم به گوش جان بشنو    
                                                      ور نماند به گفتنش کردار
      باطل است آن­که مدعی گوید    
                                              «خفته را خفته کی کند بیدار»؟
      مرد باید که گیرد اندر گوش          
                                                    ور نبشته است پند بر دیوار 
در مثال بالا از سعدی، در بیت دوم آرایه­ی تضمین به­کار برده است زیرا مصراع دوم، بیتی است از حکیم سنائی که در قصیده­ی معروف خود می­گوید:
    طلب ای عاشقان خوش­ رفتار    
                                                    طرب ای نیکوان شیرین کار...
    عالمت خفته است و تو خفته    
                                                   خفته را خفته کی کند بیدار؟[3]
حافظ هم بیتی را که مطلع غزلی از سعدی است، در غزلی از خود تضمین کرده و گفته است:
زلف بر باد مده تا ندهی بر بادم        
                                                      ناز بنیاد مکن تا نکنی بنیادم
«من از آن روز که در بند توام آزادم
                                          پادشاهم که به دست تو اسیر افتادم»
حافظ از جور تو حاشا که بگرداند روی   
                                                من از آن روز که در بند توام آزادم  
او هم­چنین بیتی از کمال­الدین اسماعیل را در غزلی تضمین کرده و گفته است:[4]
    ور باورت نمی­کند از بنده این حدیث
                                                          از گفته­ی کمال دلیلی بیاورم  
    گر بر کنم دل از تو و بردارم از تو مهر
                                                   آن مهر بر که افکنم آن دل کجا برم
فرخی سیستانی هم بیتی از رودکی را در شعر خود تضمین کرده و گفته است:
یک بیت شعر یاد کنم من، که رودکی
                                                    گرچه تو را نگفت سزاوار آن تویی
جز برتری ندانی گویی که آتشی
                                                       جز راستی نجویی مانا ترازویی
تضمین­کننده می­تواند آن­چه­ را که به­عنوان تضمین می­آورد اندکی تغییر دهد. سعدی در تضمین زیر چنین کرده است:
        زن بد در سرای مرد نکو      
                                               هم در این عالم است دوزخ او
        زینهار از قرین بد زنهار       
                                                            و قنا ربٌنا عذاب النٌار   
حافظ نیز در این­گونه تضمین چنین کرده است:
چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت
                                            شیوه­ی جنات تجری تحتها الأنهار داشت
آیةالله غروی اصفهانی در مدح امیرالمؤمنین(ع) می­گوید:
گوهری را از صدف آورده طبعم در کنار
                                                  یا که از خاک نجف تابنده دری آبدار
صورت زیبای او یا طلعت الله نور
                                               معنی والای او یا سر لم تمسسه نار  
برد تا حد عدم تا قاب قوسین وجود
                                             رفرف طبع مرا یک غمزه زان دلدل سوار[5]
شاهباز اوج أو أدنی به هنگام عروج
                                                   یکه تاز عرصه­ی ایجاد گاه گیر و دار
گوش جان بگشا و بشنو از امین کردگار
                                                  لافتی إلاٌ علی لا سیف إلا ذو الفقار[6]
فرق تضمین و اقتباس، در این است که در تضمین مصراع و یا بیتی از شاعری را در شعر خویش جای می­دهند به­­صورتی که واضح و آشکار باشد و بوی سرقت از آن نیاید ولی در صنعت اقتباس، شاعر و نویسنده در ضمن کلام و شعر خویش حدیث، آیه، مثل و یا گفته مشهوری را بیاورد و به­گونه­ای نشان دهد که مأخذ گفتارش کجاست.[7]
تضمین در نهج­البلاغه و احادیث دیگر فراوان است. امیرالمؤمنین(ع) می­فرماید: «هیهات (وای بر من) که هوای نفس بر من چیره گردد، و حرص و طمع مرا وا­دارد که طعام­های لذیذ برگزینم، در حالی­که در حجاز یا یمامه کسی باشد که به قرص نانی نرسد، و یا هرگز شکمی سیر نخورد، یا من سیر بخوابم و پیرامونم شکم­هایی که از گرسنگی به پشت چسبیده، و جگرهای سوخته وجود داشته باشد، یا چنان باشم که شاعر گفت: «این درد تو را بس که شب را با شکم سیر بخوابی و در اطراف تو شکم­هایی گرسنه و به پشت چسبیده باشند.»[8]
مثالی دیگر از صنعت تضمین در شعر انوری:
 در این مقابله یک بیت ازرقی بشنو
                                                       نه از طریق تنحل به وجه استدلال:
«زمرٌد و کیه سبز هر دو هم رنگ­اند
                                               ولیکن آن به نگین­دان برند و این به جوال»
و در جای دیگر چند بیت از شعر خویش را تضمین کرده است:[9]
از گفته­های خویش سه بیت از قصیده­یی
                                                      کانجا نه معتبر بود، اینجا نه مستعار
آورده­ام به صورت تضمین در این مدیح
                                                      نز بهر آن­که بر سخنم نیست اقتدار
لیکن چو سنٌتیست قدیمی روا بود
                                                              احیای سنٌت شعرای بزرگوار:
«ای فکرت تو مشکل امروز دیده دی
                                                       وی همٌت تو حاصل امسال داده پار
قادر به حکم بر همه ­کس آسمان صفت
                                                      فایض به جود بر همه­ کس آفتاب وار
در ابر اگر ز دست تو یک خاصیٌت نهند
                                                  دست تهی برون ندمد هرگز از چنار»[10]
 


[1]. طباطبایی، محمدرضا؛ هنر بدیع، قم، 1386، چ اول، ص 79 
[2]. محمدی، محمدحسین؛ بلاغت (معانی، بیان، بدیع)، تهران، زوار، 1387، چ اول، ص154
[3]. پیشگر، احد؛ بدیع (بر بنیاد آثار سعدی)، نیک­آموز، 1381، چ اول، ص 18
[4]. طباطبایی، محمدرضا؛ پیشین، ص 79
[5]. همان، ص 79
[6]. همان، ص 80
[7]. محبیتی، مجتبی؛ بدیع نو، تهران، سخن، 1380، چ اول، ص 89
[8]. طباطبایی، محمدرضا؛ پیشین، ص 81
[9]. شمیسا، سیروس؛ در معرفت­ شعر (گزید­ه المعجم ­فی­ معاییر ­اشعار ­العجم)، تهران، 1374، چاپ اول، صص 158، 159
[10]. همان، صص 158، 159

 


3.5/5 - (92)
 
 
 
1393/06/11
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas