در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  زنان در دربار
نویسنده :  سعيده سلطاني مقدم
كلمات كليدي  :  تاريخ، آقامحمد خان، ناصرالدين شاه، فتحعليشاه، مهدعليا، شريك السلطنه
   دربار شاهان قاجار به جز اواخر حکومت این سلسله انباشته از زنانی بود که وظیفه اصلی آنان ارضای امیال حاکمان وقت بود. گرایش به گردآوری زنان در دربار از زمان "آقا محمدخان" اولین پادشاه شروع شد. زنان حرمسراهای قاجار، در بخش اعظم تاریخ حکومت این سلسله، با دستاویزها و بهانه­های متعدد و به خاطر مصالح سیاسی، در زمره زنان پادشاهان وقت، قرار        می­گرفتند. ازدواج آقا محمدخان با "گلبخت خانم" دختر یکی از سران قبایل ترکمن تا حد زیادی برای ایجاد وحدت و خویشاوندی با قبیله فوق صورت گرفته بود.[1]
   ازدواج­های مصلحتی، جزیی از سیاست­های دربار شاهان قاجار بود، در این میان زنان قربانی می­شدند. شاهان قاجار برای تمرکز قدرت در دست خویش با سران ایلات وصلت می­کردند.[2]
  
زندگی زنان دربار
   زنان دربار به طرق مختلف اوقات خود را سپری می­کردند. پرداختن به مسایل مذهبی یکی از مهم­ترین راه­های سرگرم ساختن زنان بود که از دوران حکومت "آقا محمدخان" به آن توجه می­شد. در روزهای سوگواری عاشورا دختری از دختران حرمسرای آقا محمدخان در حالی که سرا پا سیاه می­پوشید، به منبر می­رفت و با ذکر مصائب شهدای کربلا زنان حرمسرا را غرق در شیون و زاری می­ساخت. به جای آوردن مراسم حج و زیارت قبور ائمه و امامزادگان از دیگر سرگرمی­های زنان حرمسرا بود.[3]
   همراهی با شاهان در مسافرتها در واقع بهانه­ای بود تا زنان از محدوده تنگ دربار خارج شوند، حضور زنان رکن اصلی تشکیل جشن­های ایام نوروز، اعیاد مذهبی و مراسم ازدواج شاهزادگان بود.
 
وظایف زنان حرمسرا
   هر یک از زنان در حرمسرا وظایف مخصوصی را برعهده داشتند، مثلاً یکی از زنان فتحعلیشاه مسئول نظارت بر چند نفر از زوجات شاه بود که وظیفه داشتند تا کارهای مربوط به نمازخانه و ایوان نشیمن قصر شاه را انجام دهند، زنی به نام "بی­بی خانم" وظیفه پوشانیدن رخت و آوردن آیینه و شانه و بردن رخت حمام شاه را عهده­دار بود.
   ده نفر از زن­های حرم، با لباس­های فاخر و جواهر آلاتی که داشتند، مسئول بردن غذا به نزد شاه بودند، این ده نفر همگی مادران شاهزادگان بودند.[4]
 
هزینه اداره حرمسرا
   زنان دربار دارای مواجب معینی بودند، در زمان ناصرالدین شاه زنان برحسب مرتبه­ای که نزد شاه داشتند، دارای حقوق خاصی بودند. زن­های درجه اول ماهی 750 تومان و زن­های درجه دوم از 500 تا 200 تومان و زنان موقت و درجه سوم از 100 تا 150 تومان مقرری دریافت می­کردند. همچنین زنانی که در نزد شاه از محبوبیت بیشتری برخوردار بودند، به تنهایی دارای خانه و تشکیلات مختص به خود بودند، تعداد زیاد زنان حرمسرا مستلزم ایجاد تعداد زیادی کاخ و باغ­های سلطنتی بود که تامین این مخارج بر دوش مردم گذاشته می­شد.[5]
   در زمان ناصرالدین شاه مخارج کشوری از جمله هزینه گزاف حرمسرا از طریق وصول پول از انگلستان و دیگر دول خارجی تامین می­شد.
 
محدودیت زنان حرم
   ترس از ایجاد روابط نامشروع زنان حرمسرا با مردان درباری، افشای اسرار سیاسی و حفظ امنیت زنان حرمسرا موجب می­شد که آنان همواره با شدیدترین نظارت­ها مواجه گردند و هنگام حرکت کاروان زنان حرم در معابر عمومی همواره یک دسته سوار با فریادهای (دورشوید، کورشوید) مردم را دعوت به خلوت کردن مسیر، چسباندن صورت­هایشان به دیوار یا درخت و دراز کشیدن بر روی زمین می­کرد و هیچ کس حق نداشت؛ حتی نیم نگاهی به حرم شاهی بیندازد.[6]
 
رقابت زنان دربار با یکدیگر
   حرمسرا کانون کشمکش­های زیادی میان زنان متعدد شاه بود، تفاوتی که در اصل و نسب زنان وجود داشت، از مهم­ترین عامل پیدایش کشمکشها به حساب می­آمد. همواره سعی می­شد، تا زنانی که دارای ریشه خانوادگی سلطنتی بودند، از دیگر زنان متمایز شوند. برخورد شاه با این زنان بر اساس حفظ احترام کامل بود و در حضور آنها به طبقات دیگر اصلاً توجه نمی­شد. این زنان روزی یک ساعت اجازه حضور در مقابل شاه را داشتند و در هنگام مراسم تشریفات در صفی جدا از سایر زنان می­ایستادند.[7]
   عامل مهم دیگری که زمینه کشمکش را فراهم می­کرد، علاقه زیادی بود که شاه به بعضی از زنان معمولی نشان می­داد و زنانی که این­گونه مورد توجه قرار می­گرفتند، از امکانات بیشتری از جمله دریافت مواجب بیشتری از زنان دیگر برخوردار می­شدند. جلب محبت شاه برای میل به چنین موقعیتی حرمسرا را به صحنه حسادتها و رقابتها تبدیل کرده بود و دلیل مهم دیگری که در این کشمکشها نقش داشت، باردار شدن از شاه بود. زنی که از شاه دارای فرزندی می­شد، اعتبار وی از هر نظر افزایش می­یافت. از این­رو زنان مقتدر حرمسرا با توسل به زور سعی می­کردند، تا این افتخار نصیب زنان دیگر نشود و اگر زنی باردار می­شد، سعی می­کردند، آن را سقط کنند.[8]
   زشتی و زیبایی، جوانی یا پیری در برتری یافتن زنان نزد صاحبان حرمسراها تاثیر فراوانی داشت. به زنان حرم "خانم" گفته می­شد و عناوینی که به زنان درجه 2 یا پایین­تر می­دادند به ترتیب عبارت بود از: "بیگم باجی" و "ضعیفه".[9]
 
زنان حرمسرا و مداخله در سیاست
   در دوره سلطنت آقا محمدخان با توجه به مشغله­های گوناگون، ناتوانی جنسی و شخصیت جدی وی و همچنین محدودیت­های سخت حرمسرا، زنان به هیچ وجه در مسایل سیاسی کشور دخالت نمی­کردند؛[10] اما در زمان "فتحعلیشاه" و "ناصرالدین شاه" تا حد زیادی زندگی سیاسی آنان تابعی از زندگی خصوصی آنان بود. فتحعلیشاه حتی در لشکرکشی­های خود از همراه بردن زنان حرمسرا غلفت نمی­ورزید. ناصرالدین شاه در برخی مواقع تا هفته­ها از «حرم خانه» بیرون نمی­آمد.[11] از این رو مداخله زنان در مسایل جاری کشور امری اجتناب ناپذیر بود و تماس و مراوده­ای که شاهان وقت با زنان حرمسرا داشتند، به مراتب بیشتر از تماسی بوده که با رجال کشور داشتند و بیشتر مداخلات از سوی زنان «سوگلی» انجام می­گرفت؛ زیرا ناصرالدین شاه در هنگام تصمیم­گیری در مورد مسائل کشوری علاوه بر منجم مخصوص دربار همواره با یکی از زنان سوگلی خود نیز به مشورت  می­پرداخت؛ زیرا اعتقاد داشت که او از نوعی پیشگویی برخوردار می­باشد.[12]
   پاره­ای از زنان حرمسرای ناصرالدین شاه حتی زودتر از صدراعظم وقت از نیات شاه در باب مسائل جاری مملکت آگاه می­شدند؛ زیرا شاه پیش از اقدام به هر کاری یاداشت­هایی از کارهای مورد نظر خویش را می­نوشت و آن را نزد زنان امین حرمسرای خود نگاه می­داشت[13] و ناصرالدین شاه هنگامی که در حرمسرا به صدور فرمانی تصمیم می­گرفت، این کار را به زنان باسواد حرم واگذار می­کرد.[14]
   زنان حرمسرا به پشتوانه قدرت خود در مسایل گوناگون اعمال نفوذ     می­کردند. در مراسم «سلام صبحگاهی» حرمسرا زنان فتحعلیشاه تقاضاهای خود را از طریق یکی از زنان عالی رتبه به شاه می­رساندند.
   به تدریج قدرت زنان سوگلی در دوران ناصری و مظفری به حدی گسترش یافت که محل اقامت آنان در کنار اماکن مقدس و دیگر مراکز بست، مأمن  گناهکاران و بی­گناهان برای فرار از مجازات و نیز بست­نشینی بود. "مهدعلیا"  همسر "محمدشاه" و مادر ناصرالدین شاه در رأس زنان مداخله­گر در اوضاع سیاسی قرار داشت و با مرگ محمدشاه تا رسیدن ولیعهد ناصرالدین شاه از تبریز به تهران، او با قدرت کامل به نظارت امور پرداخت.   
   با استقرار ناصرالدین شاه بر اریکه قدرت او همچنان به عنوان یک رکن قدرت باقی ماند و همزمان با صدارت اعظمی "امیرکبیر" و تلاش وی برای مهار قدرت او با حمایت انگلیس در مقابل امیر ایستاد و زمینه قتل او را فراهم آورد. بعد از قتل امیر، مهدعلیا با حمایت از "میرزا آقاخان نوری" او را به منصب صدارت اعظمی رساند. زنان سوگلی ناصرالدین شاه نیز در مداخله  در امور سیاسی چندان از مهدعلیا عقب نبودند و در عزل و نصب صدراعظم­های وقت کاملاً اعمال نفوذ می­کردند. [15]
   در عهد "محمدعلی شاه" همسر وی از جمله پیشتازان مخالف «نهضت مشروطه» ایران بود؛ انگیزه وی در این کار، کاهش شدید قدرت وی به عنوان ملکه کشور، تحت اصول و قوانین مشروطه و مجلس بود. بعد از به توپ بستن مجلس و شروع «استبداد صغیر» ملکه به خاطر مساعدت­هایی که در این راه به خرج داده بود، لقب «شریک­السلطنه» را دریافت می­کند و قدرت وی آنچنان افزایش می­یابد که حتی به لغو و ابطال فرمان­های صادره از سوی شاه نیز اقدام می­کند. پس از آنکه محمدعلی شاه تحت فشار مشروطه خواهان به ظاهر تصمیم به بازگشایی مجدد مجلس گرفت، ملکه با جسارت تمام افراد تحت امر خویش را برای محو اعلان­های صادره از او می­فرستد و عملاً رو در روی محمدعلی شاه قرار می­گیرد.[16]
   استعمارگران نیز از تاثیر زنان به تصمیم­گیری شاه مطلع بودند و به طرق مختلف سعی در ایجاد ارتباط با حرمسرای شاهی داشتند. در بدو ورود "سرگوراوزلی" سفیر انگلیسی به ایران، همسرش نیز با تقدیم قطعه­ای الماس به دیدار "آغاباجی" از زنان سوگلی فتحعلیشاه می­شتابد، تا بدین گونه زمینه­های نفوذ در این زن مقتدر را فراهم آورد.[17]
 
زنان دربار و آموزش
   زنان حرمسرای شاهی از دوران فتحعلیشاه تا اواخر قاجار از طریق معلمان سرخانه به سوادآموزی می­پرداختند.[18]
   دکتر "ویلز" در کتاب خود می­آورد؛ علاوه بر مردان، دختران ثروتمندان و بازرگانان و دولتیان هم اغلب به کسب سواد و تحصیل و معلومات می­پردازند. تا آنجا که بعضی از آنها قادر به سرودن اشعار و یا نوشتن مقالات و جملات ادبی هستند، بیشتر خانمها علاقمند به مطالعه اشعار و آثار ادبی هستند، با این وجود تعداد زنان باسواد نسبت به مردان حدود یک بر پنجاه می­باشد.
  
پوشش زنان دربار بیرون از خانه
   لباس­های زنان که در حرمسرا می­پوشند، با آنچه که در کوچه و خیابان به تن داشتند، بسیار متفاوت بود. زیرا لباس کوچه و بازار را از این جهت تهیه می­کردند، تا همه قسمت­های بدن را از چشم­های عابران بپوشانند و به اصطلاح همه زنان در بیرون خانه از لحاظ ظاهر به یک شکل و صورت در   می­آمدند.
 
آرایش زنان
   زنان اعیان و طبقه بالا اغلب چهره­های خود را به کمک وسایل آرایش محلی آرایش می­کردند و یک خال درشت مشکی هم به وسط ابروان خود می­کشیدند. نحوه آرایش چهره­ها به هنگام رفتن به میهمانی یا عروسی شدت زیادی پیدا می­کرد و حالت افراطی به خود می­گرفت؛ به گونه­ای که گونه­ها را با سرخاب به قدری سرخ می­کردند که حالت زننده­ای به خود   می­گرفت.[19]
 


[1].پاکروان، امینه؛ آقامحمدخان، قاچار، ترجمه جهانگیرافکاری، تهران، انتشارات لوح 1377، ص 17.
[2].مستوفی، عبدالله؛ شرح زندگانی من، تهران، زوار، 1371، چاپ، سوم ج اول، ص 377.
[3].فووریه، سه سال در دربار، ایران، ترجمه عباس اقبال، تهران، دنیای  کتاب، 1365، ص 159.
[4]. عضدالدوله، احمد میرزا؛ تاریخ عضدی، مصحح کرمانی، تهران مظاهری، ص 37..
[5]. هدایت، مهدی قلی خان؛ گزارش ایران، به اهتمام محمد علی صوتی، تهران، نشر نقره ،چاپ دوم،1362 صفحه 5 .
[6]. دروویل، سفرنامه دروویل، ترجمه جواد محیی، تهران، کوتمبرگ، ص 159.
 
[7]. عضدالدوله، پیشین، ص 13.
[8]. عتمادالسلطنه، صدرالتواریخ، مصحح محمد مشیری، تهران، وحید، 1349، ص 842.
[9]. پولاک، سفرنامه پولاک، مترجم کیکاووس جهانداری، تهران خوارزمی، ص 157. 
[10]. پاکروان، پیشین، ص 231.  
[11]. بیگ،حواشی باقرمومنی، تهران، نشر اندیشه، 1353، ص 88.
[12]. کارلاسرنا، سفرنامه کارلاسرنا، ترجمه علی اصغرسعیدی، تهران زوار، 1362، ص 96.
 
[13]. دولت آبادی، یحیی؛ حیات یحیی، تهران، انتشارات فردوسی، 1362، ج اول ، ص 263.
[14]. معیرالممالک، دوستعلی خان؛ همان، ص 103.
[15]. عضدالدوله، پیشین، ص 264.
 .[16] امین الدوله، میرزا علی خان؛ خاطرات سیاسی، مصحح حافظ فرمانفرماییان، تهران، کتاب های ایران، 1341، ص177.
 
 .[17] ملک زاده، مهدی؛ تاریخ انقلاب مشروطیت، تهران، علمی، 1373، ص 499 و اعتماد السلطنه، پیشین، ص 38.
 .[18]  اعتماد السلطنه، پیشین، ص 38.
 .[19]  لئونوراش، ماری؛ خاطرات لیدی شل، ترجمه حسن ابوترابیان، تهران، نشرنو، چاپ دوم، ص 89.

 


4/5 - (7)
 
 
 
1393/05/09
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas