در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  برهان نظم
نویسنده :  رضا میرزائی
كلمات كليدي  :  برهان نظم، ناظم، نظريه تكاملي داروين
 برهان نظم یکی از مشهورترین برهان­ها برای اثبات وجود خداوند است. این راه خداشناسی، تأمل در نشانه­های خدا درجهان و به تعبیر قرآن کریم «تفکر در آیات الهی» است.  این استدلال، تاریخی به بلندای عمرانسان دارد، چراکه آدمیان از دیرباز با مشاهده پدیده های منظم وهماهنگ جهان برایشان این سئوا ل مطرح می­شد که این نظم و هماهنگی را چه کسی سامان داده است؟ آیا ممکن است که خود اجزاء با همکاری همدیگر بوجود آورنده این نظم دقیق بوده باشند؟ یا باید حتما نظم دهنده­ای دانا وحکیم و با تدبیر چنین مجموعه منظمی را پدید آورده باشد؟ گرچه شاید برخی از کسانی که با چنین سئوالی مواجه شده­اند، پاسخشان این بوده است که همه این نظم وهماهنگی امری کاملا اتفاقی است ودلالت بر وجود هیچ ناظمی نمی­کند، اما بیشتر آدمیان که از روی عقل و اندیشه به این سئوال پاسخ داده­اند، دست توانای خداوند حکیم را وراء این هماهنگی مشاهده کرده­اند. بنابراین یکی از راه­های رسیدن به وجود خداوند، نظم حاکم بر هستی عالم است. از آنجا که این برهان، برهانی همه فهم است و به سهولت هر انسانی، ولو غیرآشنا به استدلالات فلسفی می­تواند آنرا درک کند، لذا انبیاء براین برهان تاکید فراوان می­کردند. در قرآن، آیات زیادی وجود دارد که به نظم موجود در هستی توجه می­دهد و آن را نشانه­ای برای وجود خداوند معرفی می­کند.[1]
  «به راستی درآسمان و زمین برای مومنان نشانه­هایی است و در آفرینش خودتان و آنچه از انواع جنبنده­ها پراکنده می­گرداند، برای مردمی که یقین دارند نشانه­هایی است. و نیز پیاپی آمدن شب و روز و آنچه خدا از روزی از آسمان فرود آورده و به وسیله آن زمین را پس از مرگش زنده گردانیده است. و همچنین در گردش بادها به هر سو، برای مردمی که می اندیشند، نشانه­هایی است. این­ها است آیات خداوند که به حق آن را بر تو می­خوانیم. پس بعد از خدا و نشانه­های او به کدام سخن خواهند گروید؟»[2]
  اهل بیت عصمت وطهارت نیز در بیانات مختلف برای اثبات خالق هستی به این برهان تمسک می کردند. ازجمله امام صادق(ع) به یکی ازاصحاب خود چنین می­فرمایند:
  ای مفضل، نخستین عبرت و دلیل برخالق –جل و علا- هیئت بخشیدن به این عالم وگردآوری اجزا و نظم آفرینی درآن است. ازاین رو اگر با اندیشه و خرد درکار عالم نیک و عمیق تأمل کنی، هرآینه آن را چون خانه و سرایی می­یابی که تمام نیازهای بندگان خدا درآن آماده و گرد آمده است. اینها همه دلیل آن است که جهان هستی با اندازه­گیری دقیق و حکیمانه و نظم و تناسب و هماهنگی آفریده شده است. آفریننده آن یکی است و او همان شکل دهنده، نظم آفرین و هماهنگ­کننده اجزای آن است.[3]
 
ويژگي­هاي برهان نظم
این روش ساده اثبات وجود خداوند دارای ویژگی­هایی است، ازجمله این که:
1.  این راه نیازی به مقدمات پیچیده و فنی ندارد و ساده­ترین بیانی است که می­توان دراین زمینه مطرح کرد و به همین دلیل برای همه مردم در هر سطحی که از معلومات که باشند، قابل فهم و هضم است.
2.  این راه مستقیما به سوی خدای آفریننده دانا و توانا رهنمون می­شود، برخلاف بسیاری از براهین فلسفی، کلامی که نخست موجودی رابه عنوان «واجب الوجود» را اثبات می­کنند وعلم و قدرت و حکمت و خالقیت و ربوبیت و دیگر صفات او را باید با  براهین دیگر اثبات کرد.
3.  این راه بیش از هر چیز نقش بیدار کردن فطرت و به آگاهی رساندن معرفت فطری را ایفا می کند و با تأمل در موارد آن، حالتی عرفانی به انسان دست می­دهد که گویا دست خدا را در ایجاد و تدبیر پدیده های جهان مشاهده می­کند.[4]
 
تقرير برهان نظم
   برهان نظم به صورت های مختلفی تقرير مي­شود. هسته مشترک همه اين تقريرات را مي­توان به این صورت بیان کرد؛ مقدمه اول: عالم طبیعت دارای نظم وهماهنگی است و پدیده­های بسیار منظمی در عالم وجود دارد.
مقدمه دوم: براساس عقل هرکسی، هر نظمی از  یک ناظم باشعور وحکیم ناشی می­شود که از روی علم وآگاهی، اجزاء پدیده منظم را با هماهنگی وآرایش خاصی و برای رسیدن به هدف مشخصی کنارهم نهاده است .
نتیجه: بنابراین، عالم طبیعت براثر طرح و تدبیر یک ناظم باشعور وعالمی بوجود آمده است و نظم دهنده­ای دارد که خدای علیم وحکیم است.
تعریف نظم
واژه نظم از مفاهیمی است که معنای روشنی دارد و در برابر هرج ومرج وآشفتگی به کار می­رود . پدیده منظم، مجموعه­ای است که اجزای آن به گونه ای با هم ارتباط دارند، که همگی هدف واحد و مشخصی را دنبال می­کنند . به عبارت دیگر، نظم، گردآمدن اجزای متفاوت با کیفیت و کمیت ویژه­ای در یک مجموعه است، به گونه­ای که همکاری و هماهنگی آنها هدفی معین را تعقیب می­کند. بنابراین سه عنصر اصلی را در هر پدیده منظم می توان ذکر کرد؛
1. طراحی و برنامه­ریزی دقیق.       2. سازمان دهی حساب شده.          3. هدفمندی.[5]
 
وجود نظم درهستی
  براي استفاده از اين برهان يكي ازمواردي كه نيازمند به آن هستيم، اثبات وجود نظم درجهان است؛ يعني اول بايد وجود نظم درعالم هستي اثبات شود، سپس براساس اصل عقلي «هرنظمي نياز به ناظمي دارد» وجود ناظم براي جهان اثبات شود.  براي اين منظور مي توان گفت كه نظم موجود درجهان هستی در چهار بخش مطرح است:
1.  نظم فاعلی؛ یعنی جهان آفرینش بر اساس نظام سبب ومسبب تنظیم شده است و شروع کننده آن یک فاعل مسقل و بی­نیاز مطلق، یعنی خداوند سبحان است. «والله انزل من السماء ماءً فاحیا به الارض بعد موتها»[6] ؛ یعنی خداوند است که از آسمان آبی فرو فرستاد و بواسطه آن زمین مرده را زنده کرد.
2.  نظام درونی و بیرونی؛ یعنی هر موجودی آن چنان منظم و مجهزآفریده شده است که از دادن هیج یک از لوازم مورد نیاز او و جهازی که درتکامل او نقش دارد، فروگذار نشده است.  تعبیر «احسن الخالقین»[7] یعنی بهترین خلق­کنندگان که خداوند نسبت به خودش به کاربرده است، نشان دهنده این نظم است.
3.  نظام غایی؛ یعنی هریک از موجودات هدف و مقصد خاص و مشخصی را تعقیب می­کند و اصل و سرسلسله غایت­ها چیزی جز وجود خدای سبحان نیست و همه موجودات اعم از ثابت و سیار، طالب کمال بالذات و دنبال کمال مطلق و نامحدودند و خداوند علاوه بر این که «اول الاولین» است متصف به صفت «آخرالاخرین» نیز هست.
  جامع­ترین آیه­ای که به همه این نظام­های حاکم بر جهان هستی اشاره می­کند، آیه­ای است که حضرت موسی در مقابل فرعون که سئوال کرد خدای تو کیست؟ بیان می­کند: «ربنا الذی اعطی کل شیء خلقه ثم هدی»[8]؛ «خدای من کسی است که خلقت هر چیزی را به او داد و سپس او را هدایت کرد.»[9]
  ازسوي ديگر بايد توجه داشت كه محور بحث در وجود نظم گاهی موجودات مادی و طبیعی هستند. در این صورت باید علوم تجربی وجود چنین نظمی را اثبات کنند. گاهی هم موجودهای مجردی که به امور مادی تعلق دارند منظور هستند که وجود نظم در چنین موجوداتی را باید علوم ریاضی به اثبات برساند. در برخی موارد هم وجود نظم درموجودات مجردی است که ذاتاً تعلقی به امور مادی ندارند ولی آنچه که این موجودات از آنها حکایت می کنند گاهی مادی وگاهی مجرد هستند، مانند افکار و اندیشه­های منظم که به صورت برهان دراذهان ظهور می­کند و بر اشیاء خارجی اعم از مجرد و مادی دلالت می­کند و از آنها حکایت دارد. وجود چنین نظمی را هم باید منطق وحکمت و کلام اثبات کند. از بین همه این موارد نظم، آنچه که در برهان نظم مورد نظر است، همان نظم طبیعی در موجودات مادی است که اثبات آن به عهده علوم تجربی است.[10]
 « ویلیام پالی» یکی از فیلسوفان قرن هیجدهم درغرب برای تدوین کلاسیک این برهان چشم انسان را به عنوان نمونه مورد توجه قرار داده است وآنرا با یک ساعت مقایسه کرده است. او روی این مطلب  تأکید کرده است که اجزاء مختلف چشم برای ایجاد بینایی به روش پیچیده­ای با هم همکاری می کنند. او سپس استدلال می کند که فقط در صورت فرض یک ناظم و مدبر مافوق طبیعی است که می­توان سازگاری این اجزاء را درجهت این هدف خاص تبیین کرد. پالی استدلال می­کند که اگر شخصی که دریک جزیره دورافتاده زندگی می­کند، ساعتی را پیدا کند، حتما این فرض را تصدیق خواهد کرد که این ساعت توسط یک موجود هوشمندی ساخته شده است. به همین دلیل انسان حق دارد که با بررسی چشم خود، این نتیجه را بگیرد که این چشم توسط موجود هوشمندی ساخته شده است. و ازآنجا که ما هیچ مدبر و طراحی را مشاهده نمی­کنیم، باید یک طراح نامریی را در پشت صحنه فرض کنیم.[11]
 
برهان نظم و نظریه تکاملی داروین
 برخی معتقد هستند که نظریه تکاملی داروین که تبیین خاصی از نظم موجود در موجودات ارائه می­دهد، دیدگاه توحیدی را زیر سئوال می­برد و لازم نیست دیگر برای نظم موجود در مخلوقات ناظمی حکیم و دانا و باشعور فرض کنیم. بنابر نظریه تکاملی، ساختارهای پیچیده موجودات زنده امروزی در اثر یک فرایند طبیعی محض از موجودات ساده­تری بوجود آمده­اند. دو عامل «جهش یاموتاسیون» و «ازدیاد نسل» نقش اساسی در این فرایند داشته­اند. جهش هنگامی اتفاق می­افتد که کودک با والدین خود چنان تفاوت یابد که بتواند این دگرگونی را به نسل های آینده انتقال دهد وآنها هم به نسل های بعد و الی آخر. عامل دوم هم اینگونه موثر است که اگر تولید مثل موجودات بیش از ظرفیت محیط باشد در این صورت برای ذخیره غذای موجود رقابت شدیدی در می­گیرد و در نتیجه هر نوع موجودی که در تأمین غذا از همنوعان خود قوی­تر است شانس بیشتری برای ادامه حیات پیدا می کند و خصوصیات خود را به نسل بعد خود منتقل می­کند. در نتیجه ما  مجموعه ای از عوامل طبیعی را داریم که با عملکرد آنها جهان زنده پیوسته در جهت سازگاری بیشتر متحول می­شود.[12]
 
نقد
  انتقادات و اشکالات متعددی براین دیدگاه وارد شده است. ازجمله:
1.  نظریه داروین چیزی جز این را بیان نمی­کند که موجودات زنده پیچیده­تر از موجودات زنده ساده­ترحاصل شده­اند. اما در مورد منشأ موجودات ساده چیزی بیان نمی­کند. ساختار این موجودات ساده باید به گونه­ای باشد که بتواند نیازهای آنها را برآورده کند و گرنه نمی­توانند به حیات خود ادامه دهند. در واقع این دیدگاه تبیین کاملی از نظم نهایی درجهان نمی­دهد، بلکه صرفا بیانگر این است که چگونه بعضی ازموجودات از بعضی دیگر تکامل یافته اند. بنابراین نمی­تواند جایگزین تبیین توحیدی باشد.[13]
2.  اگر درستی نظریه داروین اثبات شود، باز هم این نظریه نمی­تواند نظریه وجود ناظمی الهی را باطل کند، به دلیل این که طرفداران نظریه ناظم الهی دراین صورت می توانند جواب دهند که چنین ناظم حکیم و علیمی برای خلق جهان وموجودات پیچیده آن طرح بلند مدت داشته است و باید موجودات پیچیده به تدریج و در طی یک فرایند تکاملی بوجود می­آمدند.
3.  ازسوی دیگر دیدگاه داروین فقط یک فرضیه به اثبات نرسیده است و مخالفان زیادی دارد و با بسیاری از نظریات علمی هم ناسازگاراست.[14]


[1] . سبحاني، جعفر و محمد رضايي، محمد،  انديشه اسلامي 1، قم، دفتر نشر معارف، 1386،ص73-74.
[2] . سوره جاثيه : 3-6؛ همچنين ر.ک: انعام:99، غاشية:17-22.
[3] . مجلسي، محمدباقر، بحارالانوار ، ج3 ، بيروت، دارالاحياء التراث العربي، 1403ق ، ص61.
[4] . مصباح يزدي، محمدتقي، آموزش عقايد ، تهران، شرکت چاپ ونشربين الملل، 1382، ص50.
[5] . انديشه 1، ص75.
[6] . نحل : 65.
[7] . مومنون : 14 ؛ صافات : 125.
[8] . طه : 50.
[9] . جوادي آملي، عبدالله، توحيد در قرآن، قم، نشراسراء ،1383،ص106- 112.
[10] . جوادي آملي، عبدالله، تبيين براهين اثبات خدا ، قم ، اسراء، 1375، ص32.
[11] . براهين اثبات وجود خدا در فلسفه غرب، برگرفته از دائرة المعارف پل ادواردز، ترجمه عليرضا جمالي نسب و محمد محمد رضايي، قم، مرکزمطالعات وتحقيقات اسلامي ، 1371، ص77- 78.
[12] . همان ، ص79-80.
[13] . همان ، ص80.
[14] . انديشه اسلامي 1 ، ص 80-81 ؛ درمورد برهان نظم همچنين مي توانيد به شرح اصول فلسفه وروش رئاليسم ازاستاد شهيد مطهري در: مجموعه آثارايشان، ج6، تهران ، صدرا،1373،صص 940- 956، مراجعه نماييد.

 


3.1/5 - (42)
 
 
 
1393/09/28
 
 فروشگاه كتب پژوهشكده
 سايت احكام
 سايت مهندسي فرهنگي
 سايت پژوهش هاي معنوي
 سايت پژوهه تبليغ
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 زندگينامه مراجع,انديشمندان و علماي شيعه
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  برای دریافت پنل پیامک رایگان کلیک کنید