تحریم تنباکو
برای لغو امتیاز انحصار تجارت توتون و تنباکو که دولت ایران به یک شرکت انگلیسی اعطا کرده بود، نهضت تحریم تنباکو شکل گرفت. فکر انحصار تجارت توتون و تنباکو را نخستینبار محمدحسنخان اعتمادالسلطنه، وزیر انطباعات ناصرالدینشاه، مطرح کرد.
پس از گذشت سه سال، در پی سفر سوم ناصرالدینشاه، به اروپا در 1306، دولت انگلیس که همواره درصدد اخذ امتیازات جدید از ایران بود، فرصت مناسب را برای کسب امتیاز انحصار توتون و تنباکو به دست آورد و زمینهسازی آن را به ماژور جرالد تالبوت، محوٌل کرد.
پس از بازگشت شاه به ایران، تالبوت کمپانی رژی را تأسیس کرد و برای اخذ امتیاز، مخفیانه وارد تهران شد و با سهولت تمام به خواست خود رسید. در 28 رجب 1307، امتیاز تجارت توتون و تنباکو در داخل و خارج کشور برای پنجاه سال به تالبوت اعطا شد.
مفاد این امتیاز:
برحسب این امتیازنامه، صاحبان امتیاز متعهد شدند هر سال پانزده هزار لیره به دولت ایران بپردازند، همچنین پس از کسر پنج درصد از سود شرکت، یک چهارم باقیماندۀ آن را به خزانۀ ایران واریز کنند. مُفاد امتیازنامه حاکی از اختیارات تام صاحبان امتیاز در امور دخانیات ایران و بیاعتنایی محض حاکمان وقت ایران به منافع ملت بود.
مخالفت با امتیاز تنباکو
انتشار خبر اعطای امتیاز تجارت دخانیات بازتاب گستردهای داشت و با ناباوری و انتقاد شدید مواجه شد.
نخستین اعتراضها را تاجران دخانیات کردند؛ زیرا تجارتشان در معرض تهدید کمپانی رژی بود. در آغاز، عدهای از بازرگانان به همراه امینالدوله نزد شاه رفتند و به انحصار تجارت تنباکو اعتراض کردند. مردم نیز پس از اطلاع یافتن از موضوع، به خصوص بعد از استقرار انگلیسیها در ایران، به مخالفت برخاستند و در همان اوان شورشی در یزد به وقوع پیوست.
مخالفت علماء
مخالفت علما با اعطای امتیاز به کمپانی رژی، بر شدت اعتراض تأثیر مهمی گذاشت. دلیل علما برای مخالفت با این امتیاز، افزون بر جنبۀ تجاری آن و اختلال در نظام بازرگانی کشور، نگرانی از نفوذ تدریجی و سلطۀ کامل بیگانگان بر ایران بود.
اقدامات علما بینتیجه ماند و آنان چاره را در آن دیدند كه به میرزا محمد حسن شیرازی، مرجع تقلید وقت كه در سامرا ساكن بود، متوسل شوند. سرانجام میرزا حکم تحریم استعمال توتون و تنباکو را صادر کرد. متن حكم چنین بود:
«بسمالله الرحمن الرحیم، اَلْیوم استعمال تنباكو و توتون بِاَی نحوٍ كانَ در حكم محاربه با امام زمان (ع) است».
با انتشار این حكم، مردم از همۀ اصناف، بیدرنگ و با انضباط تمام، كه تحسین خارجیان را نیز برانگیخت، دكانها را بستند و قلیانها را برچیدند، حتی اندرونیان شاه نیز از استعمال دخانیات پرهیز كردند.
اقدامات دولت در برابر حكم تحریم
وحدت مردم در اطاعت از حكم چنان بود كه اولیای دولت را بر آن داشت به منظور ایجاد خلل در رفتار معترضانۀ مردم، شایعۀ جعلی بودن حكم را مطرح و برای خنثی كردن تأثیر آن تلاش كنند.
مردم و علما براب كسب اطمینان از صحت حكم، تلگرامها و نامههایی به سامرا فرستادند. در پاسخ آنان میرزا حسین نوری، محدّث و فقیه مشهور، در تلگرامی برای داماد خود شیخ فضلالله نوری صحت حكم و صدور آن را تأیید كرد.
دولت ابتدا در برابر موج اعتراضات انحصار داخلی را لغو کرد و اعلام کرد مردم میتوانند توتون و تنباكوی خود را آزادانه در داخل كشور خرید و فروش كننند.
با لغو انحصار داخلی، علما در برابر اصرار امینالسلطان اظهار داشتند كه چون امتناع مردم از استعمال دخانیات مستند به حكم میرزای شیرازی است، تنها چارۀ كار مراجعه به وی و كسب اطلاع از نظر اوست.
دو هفته پس از اعلام لغو امتیاز داخلی، پاسخ میرزای شیرازی به تلگرام علما، به تهران ارسال شد. او در این تلگرام ضمن تشكر از شاه به جهت لغو امتیاز، اظهار امیدواری كرده بود كه دستهای خارجی به كلی از ایران كوتاه شود. پاسخ مزبور به هیچ وجه مقصود اصلی دولتیان را كه خواهان صدور حكم حلّیت استعمال تنباكو بودند، تأمین نكرد.
پایان تحریم
سرانجام شاه در پنجم جمادیالاخرۀ 1309 برای اطمینان بیشتر در دستخطی به امینالسلطان، لغو كامل امتیاز را اعلام كرد تا وی به آگاهی علما و مردم برساند.
علما به صدق اعلانهای دولت و فسخ امتیاز اطمینان یافتند و برای پایان دادن به انتظار مردم و برقراری آرامش در جامعه، در 25 جمادیالاخرۀ 1309 پایان حكم تحریم را اعلام كردند.
ویژگیهای نهضت تنباکو
برخی از جنبههای این نهضت، نظیر حضور زنان در صحنۀ مبارزه، بهویژه با انگیزۀ دفاع دینی و بیگانه ستیزی، برای نخستین بار در تاریخ ایران به وقوع پیوست.
نكات دیگری كه بدان توجه شده، بدین قرار است: همگانی بودن نهضت و اتحاد گروهها و اصناف مختلف، از بازرگانان و متجددان و علما و دیگران، در اجرای حكم تحریم و تبعیت از میرزای شیرازی كه در مقامات دولتی و دربار نیز تأثیر گذاشت؛ امتناع سربازان از تیراندازی به سوی معترضان، وجود انگیزۀ قوی مذهبی در مقابله با استیلای بیگانه و به تباهی كشیده شدن دین مردم، پیوند و همدلی علما در مواجهه با تهدیدها و ترفندهای دولتیان و تأكید آنان بر ضرورت التزام به احكام دین و رعایت حكم مرجع تقلید.
از همه مهمتر آنكه، نهضت تنباكو در تاریخ معاصر ایران نخستین حركت گستردۀ موفقیتآمیز در برابر قدرت مطلق حكومت بود و پانزده سال بعد، نهضت مشروطیت از آن نشأت گرفت.
منبع:
دانشنامه جهان اسلام، زیر نظر غلامعلی حداد عادل، تهران، بنیاد دائرةالمعارف اسلامی، چاپ اول، 1380
