در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  موقعيت اجتماعي Social Position
نویسنده :  فاطمه امين پور
كلمات كليدي  :  موقعيت اجتماعي، وضع اجتماعي، قشربندي اجتماعي، پايگاه اجتماعي، طبقه اجتماعي
واژه Position از ریشه Posit به‌معنای قرار دادن، ثابت کردن و فرض کردن[1] و Social از ریشه Socialize به معنی اجتماعی کردن می­باشد.[2]
موقعیت اجتماعی، مقام و موضعی است که یک فرد در یک جامعه و در زمانی معین اشغال می کند.[3] موقعیت اجتماعی یکی از موضوعات و محورهای مورد توجه در ارزیابی پایگاه اجتماعی است. موقعیت اجتماعی عبارت است از اعطای مقامی در سلسله‌مراتب کیفی کل جامعه به هر فرد به استناد مجموع ارزیابی­ها از هر یک از پایگاه‌هایی که احراز کرده و پاداش­هایی که از هر یک از آن‌ها عایدش شده است.[4]
مفهوم موقعیت اجتماعی در محاوره با پایگاه اجتماعی تطابق می­یابد، اما مبهم­تر از مفهوم پایگاه اجتماعی است؛ چه در این واژه شرایط زمانی و مکانی و وجود همزمان نظام­های گوناگون سازمان­بندی در یک جامعه که موجب می­شود هرکس بتواند در یک زمان چند پایگاه داشته باشد، مورد تصریح قرار نمی­گیرد. در وضع اجتماعی بیشتر شرایط عینی مطمح نظر است که شخص در درون آن دیده می‌شود. اما پایگاه، وضع و شرایطی را نیز که شخص خود را در آن می­بینند می‌رساند.[5] به‌عبارت دیگر مفهوم موقعیت اجتماعی در مقایسه با پایگاه اجتماعی قدری پیچیده­تر به‌نظر می­رسد.
 
اهمیت و نقش موقعیت اجتماعی
یکی از روش­های اصلی برای توزیع افراد جامعه در موقعیت­های اجتماعی موجود، ارزش­گذاری بر اساس موقعیت­هاست. بدین معنا که موقعیت­ها برحسب اهمیت رتبه­بندی می­شوند. احراز موقعیت یا رتبه خاص اجتماعی، احراز کننده را از دریافت پاداش و حیثیت خاص اجتماعی برخوردار می‌سازد. بنابراین تفکیک اجتماعی که سازمان اجتماعی طبعاً به آن نیازمند است، ضرورتاً با ارزشیابی موقعیت­های اجتماعی همراه است. برای انجام امور و بالا رفتن کارائی نیاز است تا این تفکیک صورت پذیرد.[6] در اکثر جوامع انسانی موقعیت­های اجتماعی معینی به‌صورت پست­تر و برتر رتبه­بندی می­شوند و جریان رتبه­بندی دقیق و متمایز است. جامعه­ای که به رتبه­بندی موقعیت­ها می­پردازد، لایه­بندی یا قشربندی­شده ­نامیده می­شود. بنابراین قشربندی اجتماعی نوع ویژه­ای از لایه­بندی است که در آن سلسله‌مراتب منظم موقعیت­های اجتماعی حائز اهمیت است و احرازکنندگان آن موقعیت­ها در مقایسه با یکدیگر قرار می­گیرند. قشر اجتماعی به مجموعه افرادی اطلاق می­شود که موقعیت­های یکسان و مشابهی را اشغال می­کنند. همه موقعیت­های اجتماعی بالضروره در مجموعه سلسله‌مراتب اجتماعی وارد نمی‌شوند، بلکه باید از خصایص ویژه­ای برخوردار باشند تا در آن قرار گیرند.[7]
افتراق پایگاه‌های اجتماعی فرایندی است که به موجب آن موقعیت­های اجتماعی نظیر پدر، مادر، معلم و کارمند با واگذاری نقش خاص یعنی مجموعه­ای از حقوق و مسئولیت­ها به هر یک از آن‌ها تعریف شده و از یکدیگر متمایز می­گردد. بدون این فرایند هیچ جامعه­ای نمی­تواند بیش از عمر یک نسل دوام بیاورد. در واقع بقای جامعه در سایه ایفای رضایت­بخش تعدادی از وظایف اجتماعی تأمین می‌گردد. جامعه به منظور حسن اجرای این وظایف برای هر کدام مسئولیت­هایی تعیین کرده است.[8]
 
ملاک­های تعیین کننده موقعیت اجتماعی
باید توجه داشت که ملاک­ها و شاخصه­های تعیین­کننده موقعیت اجتماعی در هر جامعه و در دیدگاه جامعه­شناسان مختلف متفاوت هستند. اما با توجه به دیدگاه‌ها و نظرات گوناگون در این باره، می­توان به یک جمع­بندی رسید. در سنجش تحرک اجتماعی که به‌معنای پویشی است از یک موقعیت اجتماعی به موقعیت اجتماعی دیگر، شاخصه­های بسیاری از قبیل شغل، آموزش و پرورش، ازدواج و ثروت وجود دارند. در واقع به‌واسطه این شاخصه­ها، سطح موقعیت اجتماعی افراد در جامعه شناسایی می­گردد. در تعریف قشربندی اجتماعی و نیز نابرابری اجتماعی آن را به توزیع افراد هر گروه اجتماعی یا جامعه بر روی یک "مقیاس موقعیت" تعریف می­کنند. با توجه به این شاخصه­ها، مراتب موقعیت­های اجتماعی در هر جامعه بر چهار معیار مبتنی است: قدرت، مالکیت، ارزیابی اجتماعی و پاداش روانی.[9] به‌واسطه میزان قدرت، نوع مالکیت، پاداش­های روانی و نوع ارزیابی اجتماعی جامعه نسبت به جایگاه فرد می­توان به وضع و موقعیت فرد در جامعه پی برد.
در ارزیابی موقعیت اجتماعی قضاوت ما یکپارچه و تجزیه­ناپذیر و تلفیقی از همه معیارهای از قبیل شغل، درآمد، میزان تحصیلات و همچنین اصل و نسب، سن، جنس، دین، نژاد، ملیت و غیره است. در ارزیابی موقعیت اجتماعی هنوز تحقیقات جامعه­شناسی در مقام آن نیست که بتواند سهم عوامل گوناگون را در ارزیابی موقعیت اجتماعی تبیین کند.[10] شاخص­سازی برای سنجش موقعیت اجتماعی کاری بس پیچیده است. این پیچیدگی از سه منبع مایه می­گیرد: گوناگونی معیارهای ارزیابی، تفاوت وزن هر یک از معیارها و تفاوت­های فردی اشخاصی که ارزیابی می­کنند.[11]
به‌طور خلاصه عوامل تعیین­کننده موقعیت اجتماعی را در چند عامل می­توان بیان کرد:[12]
1. نیاکان یا اصل و نسب؛ این عامل موقعیتی ممتاز یا معمولی به فرد می­بخشد و تحت تأثیر موقعیت نیاکان و اصل و نسب خانوادگی فرد از موقعیت خاص خود برخوردار می­گردد.
2. وضع تمکن؛ شامل اموال و دارایی­های مادی فرد و خانواده وی.
3. مفید بودن یا کارآمد بودن عملی فرد؛ افراد برحسب آنچه انجام می­دهند و ارج و قرب مشاغل خویش رتبه­بندی می­شوند.
4. میزان و نوع تحصیلات؛ کیفیت و میزان تحصیلات در تعیین موقعیت فرد عامل مهمی است.
5. خصوصیات بیولوژیکی؛ در برخی از جوامع مردان از پایگاه بالاتری نسبت به زنان برخوردارند.
6. سن؛ در هر یک از جوامع گروه‌های سنی خاصی از منزلت بیشتری برخوردارند. در برخی از جوامع جوانان و در برخی دیگر سالمندان.
 
جایگاه بحث در نظریات جامعه­شناسی
جامعه­شناسان از دوره­های ابتدایی تولد جامعه­شناسی تا اکنون موضوع موقعیت اجتماعی را در رابطه با طبقه اجتماعی مورد توجه قرار داده و در مورد آن نیز اختلاف­نظر دارند. مفهوم طبقه از قرن نوزدهم و برای نخستین‌بار توسط آدام اسمیت به‌کار برده شد. سن سیمون نیز در آثارش اصطلاح طبقه را فراوان به‌کار برده است. ولی اوج رواج این اصطلاح مترادف است با نفوذ مارکسیسم و گسترش نهضت­های سوسیالیستی در اروپا.[13]
کارل مارکس (Karl Heinrich Marx: 1818-1883)؛ مارکس از اولین و مشهورترین نظریه­پردازان جامعه­شناسی است که موقعیت اجتماعی را در ذیل مبحث طبقات اجتماعی خویش مورد توجه قرار می­دهد. طبقه اجتماعی در واقع محور و موضوع اصلی جامعه­شناسی مارکس قرار می­گیرد.
مارکس در تعریف طبقه اجتماعی آن را تنها گروه عظیمی از مردم که موقعیت عینی یکسانی را در ساختمان اقتصادی اشغال می­کنند، می­داند.[14] از نظر مارکس بر مبنای موقعیت­ها و وظایف گوناگونی که افراد در ساختار تولید جامعه دارند، طبقات اجتماعی شکل می­گیرند. دو عامل اصلی در تشکیل طبقه اجتماعی دخیل است: "شیوه تولید کشاورزی" و "مناسبات تولید". مناسبات تولید، لایه­های عمده مشاغل را در ساختار اقتصادی جامعه ایجاد می­کند. اینکه فردی مالک باشند یا رعیت، کارگر باشد یا کارفرما، سرمایه­دار یا کارگر، تحت تأثیر مناسبات تولید معین می­شود. در نگاه مارکس داشتن موقعیت­های متفاوت در ارتباط با وسایل تولید میان افراد جامعه تضاد منافع ایجاد می­کند.[15] اما او موقعیت اجتماعی را دائمی و همیشگی برای فرد نمی­داند، بلکه آگاهی ذهنی را شرط ضروری برای توسعه موقعیت اجتماعی می­داند. فرد به مرور زمان از موقعیت اجتماعی خویش آگاه شده و برای تغییر و توسعه آن تلاش می­کند. دست­یابی به آگاهی طبقاتی شرط توسعه و تغییر موقعیت افراد در ساختار تولید است.
بنابراین منظور مارکس از طبقه اجتماعی گروهی است که در فرایند تولید جایگاه معینی دارد و مقصود از جایگاه در فرایند تولید فرایند فنی و نیز حقوقی آن است.[16]
 
مکتب کارکردگرایی (Functionalism)؛ کارکردگرایی در تعریف طبقه اجتماعی مبنای رتبه­بندی جوامع را میزان اهمیت کارکردی هر یک از آن‌ها می­داند. اشغال موقعیت­های مهم توسط شایسته­ترین افراد از طریق نحوه توزیع پاداش­ها انجام می­گیرد. از نظر این مکتب پاداش­هایی از قبیل درآمد، قدرت و پایگاه اجتماعی باید به‌طور نامساوی در میان اعضای جامعه توزیع شود تا مهم­ترین موقعیت­ها نصیب شایسته­ترین افراد جامعه شود.[17] این دیدگاه نقش قدرت و نیز ثروت را در رتبه­بندی اجتماعی نادیده می­گیرد. در ضمن بخش مهمی از عوامل تعیین­کننده موقعیت اجتماعی از نسلی به نسل دیگر منتقل می­گردند و دستاورد خود فرد نمی­باشند.
 
ماکس وبر (Max Weber: 1864-1920)؛ وبر نیز در واکنش به دیدگاه مارکس، موقعیت و طبقه اجتماعی را محور مطالعات خویش قرار داد. از نظر وبر طبقه یک دسته از انسان­ها را دربر می­گیرد که در ترکیب بخت­های زندگی­شان یک عنصر علّی مشترک داشته باشند، عنصری که منحصراً با منافع اقتصادی در تصاحب کالاها و فرصت­های کسب درآمد باز نموده می‌شود و نیز تحت شرایط تولید کالایی یا بازار کار متجلی می­شود.[18]
اما وبر طبقات و موقعیت­های اقتصادی را عام نمی­داند و بین طبقه و اجتماع تفاوت قائل است.[19] وبر سه بعد مهم را در قشربندی تشخیص می­دهد: موقعیت اقتصادی، منزلت اجتماعی و قدرت. افرادی که موقعیت­های یکسانی دارند، فرصت­های زندگی یکسانی دارند.[20]
تفاوت وبر و مارکس در مفهوم طبقه، درتوجه وبر به گروه منزلت نهفته است. گروه‌های منزلتی معمولاً اجتماعاتی هستند که با سبک­های شایسته زندگی و احترام و فخر اجتماعی که دیگران برایشان قائلند، به همدیگر وابستگی پیدا می‌کنند. یک گروه منزلتی تنها زمانی می­تواند وجود داشته باشد که دیگران برای اعضای آن گروه حیثیت یا فروپایگی قایل شوند و بدین‌سان آن‌ها را از بقیه کنش‌گران اجتماعی متمایز سازند.[21] وبر با تحلیلی ذهنی - نه عینی ـ به تبیین طبقات اجتماعی می­پرداخت. دیدگاه ماکس وبر محدودیت­های دیدگاه مارکس را ندارد؛ چرا که وی طبقه را به سه عنصر متمایز ولی به‌هم پیوسته تجزیه می­کند که آن‌ها را می­توان تحت عنوان سه پایگاه اقتصادی، پایگاه سیاسی و پایگاه اجتماعی ذکر کرد.[22]
وبر در بحث قشربندی اجتماعی علاوه‌بر طبقه، دو وجه اساسی دیگر را نیز در نظر می­گیرد و آن "پایگاه" و "حزب" است. طبقه به‌طور عینی محقق می­شود، اما پایگاه به ارزیابی­های ذهنی افراد از اختلافات اجتماعی بستگی دارد. طبقات از عوامل اقتصادی نشأت می­گیرند ولی پایگاه به‌وسیله شیوه­های زندگی گوناگونی که گروه‌ها دنبال می­کنند، تعیین می­گردند.[23]
 
لوید وارنر (William Lloyd Warner: 1898-1970)؛ وارنر با دیدگاهی متفاوت طبقه و موقعیت اجتماعی را مورد توجه قرار می­دهد. وی از جامعه­شناسانی است که نخستین‌بار در نظریات قشربندی اهمیت "شهرت" و "حیثیت" را مورد توجه قرار داد. اختلاف ورانر با مارکس در این است که وی معیار قشربندی را ذهنی می­داند؛ یعنی آن تصوری را که اعضای یک اجتماع از وضعیت‌شان دارند، مبنای قشربندی می­داند.[24]
 
تالکوت پارسونز (Talcott Parsons: 1902-1979)؛ پارسونز نیز در بررسی ملاک­های تعیین موقعیت اجتماعی تقریباً با وارنر همسو می­باشد. به نظر پارسونز جوهر قشربندی در هر جامعه­ای را آن قضاوت اخلاقی نسبی تشکیل می­دهد که در حق گروه‌های اجتماعی گوناگون وجود دارد. پارسونز معتقد است که قضاوت­های ذهنی دیگران، قشرهای اجتماعی را تعیین می­کند. بنابراین اشخاص بافضیلت­ و متصدیان ارجمندترین مشاغل از پایگاه اجتماعی بالاتری برخوردارند. پارسونز به طبقه­بندی وضعیت­های اجتماعی که در آن‌ها مجموعه­ای از صفات و مشاغل، مستعد دریافت ارزش بیشتری نسبت به صفات و مشاغل دیگر هستند، می­پردازد.[25] پارسونز در بحث خویش آشکارا طبقه را با تعریفی که از آن در قالب روابط مالکیت می­شود، کنار می­گذارد؛ هرچند جنبه­های توزیعی منزلت را در زمینه­های مالکیت، ثروت و درآمد نیز از نظر دور نمی­دارد. وی مایل است قشربندی را به‌عنوان مکانیسم جهت دادن به کنش اجتماعی در چارچوب نظام اجتماعی تلقی کند. قشربندی نظامی برخوردار از نظم هنجاری به‌وجود می­آورد که بازیگران در قالب آن از منزلت اجتماعی برخوردار می­شوند.[26]
بر مبنای آنچه که در ذیل مبحث موقعیت اجتماعی و نظریات مطرح درباره آن آمد، می­توان نتیجه گرفت که موقعیت اجتماعی مانند برخی از دیدگاه‌ها اجباری و تغییرناپذیر نیست، بلکه انسان و سرنوشت وی تحت تأثیر علل و عوامل بسیاری تغییر می­یابد. همچنین موقعیت و پایگاه اجتماعی تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد. این عوامل از عوامل مادی و غیرمادی، ذهنی و عینی تشکیل می­یابند. نمی‌توان ادعا کرد که صرفاً عوامل مادی تعیین­کننده­ هستند یا صرفاً عوامل ذهنی یا عینی. تحت تأثیر شرایط و دوره­های خاص در جوامع ممکن است عوامل متغیری در تعیین موقعیت اجتماعی سهیم باشند. تأکید بر یک عامل و اجباری و ضروری دانستن آن کار نادرستی است.


[1]. آریان­پور، عباس و منوچهر آریان­پور؛ فرهنگ انگلیسی به فارسی، تهران، امیرکبیر، 1385، ص583.
[2]. همان، ص736.
[3]. بیرو، آلن؛ فرهنگ علوم اجتماعی، باقر ساروخانی، تهران، کیهان، 1366، ص371.
[4]. کوزر، لوئیس؛ زندگی و اندیشه بزرگان جامعه­شناسی، محسن ثلاثی، تهران، علمی، 1373، ص45.
[5]. بیرو، آلن؛ پیشین، ص371.
[6]. ادیبی، حسین؛ جامعه­شناسی طبقات اجتماعی، تهران، دانشکده علوم اجتماعی و تعاون، 1354، ص3.
[7]. همان، ص4.
[8]. کوزر، لوئیس؛ پیشین، ص33.
[9]. تامین، ملوین؛ جامعه­شناسی قشربندی و نابرابری­های اجتماعی، عبدالحسین نیک­گهر، تهران، توتیا، 1373، ص21.
[10]. کوزر، لوئیس؛ پیشین، ص43.
[11]. همان، ص45.
[12]. نیک­گهر، عبدالحسین؛ مبانی جامعه­شناسی، تهران، رایزن، 1369، ص70-69.
[13]. ادیبی، حسین؛ پیشین، ص105.
[14]. تامین، ملوین؛ پیشین، ص175.
[15]. همان، ص7.
[16]. آرون، ریمون؛ مراحل اساسی اندیشه درجامعه­شناسی، باقر پرهام، تهران، علمی و فرهنگی، 1377، ص211.
[17]. شرمن، هوارد و وود، جیمز؛ دیدگاه‌های نوین جامعه­شناسی، مصطفی ازکیا، تهران، کیهان، 1369، ص225.
[18]. کوزر، لوئیس؛ پییشین، ص313.
[19]. تامین، ملوین؛ پیشین، ص175.
[20]. همان، ص203.
[21]. کوزر، لوئیس؛ پیشین، ص314.
[22]. رابرتسون، یان؛ درآمدی بر جامعه، حسین بهروان، مشهد، آستان قدس رضوی، 1374، ص213.
[23]. آرون، ریمون؛ پیشین، ص245.
[24]. کوزر، لوئیس؛ پیشین، ص18.
[25]. همان، ص17.
[26]. همیلتون، پیتر؛ تالکوت پارسونز، تهران، هرمس، 1379، ص106.

 


3.2/5 - (6)
 
 
 
1393/08/09
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas