در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  مراحل انتقال جمعيت Demographic Transition Stages
نویسنده :  مريم اميني يخداني
كلمات كليدي  :  انتقال جمعيت، باروري، مرگ ومير، رشد
انتقال یا گذار جمعیت یکی از موضوعات عمده در مطالعات جمعیتی است، منظور از انتقال جمعیت این است که، چگونه جمعیت­ها از وضعیتی که سطح زاد و ولد و مرگ‌ومیر هر دو بالا و در نتیجه رشد جمعیت ناچیز است به وضعیتی انتقال می­یابد که در آن سطح زاد و ولد و مرگ‌ومیر هر دو پایین و باز هم رشد ناچیز است.[1]
این تئوری نخستین‌بار توسط وارن تامپسون (Warren Thompson: 1887-1973) در سال 1929 ارائه شد. این نظریه شرحی بود بر گذار از میزان تولد و مرگ‌ومیر زیاد به کم؛ وی زمانی که داده‌های چند کشور را از سال 1908 تا 1929 جمع‌آوری و تحلیل کرد، نظریه خود را مطرح کرد. او نشان داد که براساس الگوهای رشد جمعیت، کشورها را می­توان به سه دسته تقسیم کرد:
الف) اروپای شمالی و غربی و ایالات متحده امریکا؛ از اواخر سده نوزدهم تا 1927، میزان بالای رشد جمعیت در این کشورها افت بسیاری کرد و خیلی زود ثابت شد و سرانجام شروع به کاهش خواهد کرد.
ب) ایتالیا، اسپانیا و اسلاوهای اروپای مرکزی؛ در این کشورها اگرچه میزان تولد و مرگ کاهش خود را آغاز کرده است، به‌نظر می‌رسد که برای مدتی میزان مرگ با همان سرعت، و یا حتی سریع‌تر از میزان تولد، کاهش یابد. شرایط کشورهای "ب" مشابه شرایط سی تا پنجاه سال پیش کشورهای الف است.
ج) بقیه کشورهای جهان؛ در بقیه کشورهای جهان نظارت چندانی بر میزان‌های تولد و مرگ وجود ندارد.[2]
این تئوری که به وضعیت انتقال جمعیت جوامع انسانی می­پردازد، بعدها توسط نوتشتاین و بلاکر در سال‌های 1945 و 1947 تکمیل شد.
این تئوری در اصل تغییرات جمعیتی جوامع غربی را توصیف می­کند، از این‌رو علی‌رغم تسلط آن بر تفکرات کنونی جمعیت‌شناختی، تنها به‌عنوان توصیفی از تغییرات جمعیت‌شناختی جوامع پیشرفته صنعتی، به‌ویژه توصیف انتقال از میزان‌های بالای موالید و مرگ‌ومیر به میزان­های پایین موالید و مرگ‌ومیر، مطرح است.[3]
لازم به ذکر است که، این بحث "انتقال جمعیت"، در اوایل قرن نوزده، با کشف داروهای جدید و کنترل بیماری‌های واگیردار و کاهش قابل‌ملاحظه مرگ‌ومیر و در نتیجه تسریع در رشد جمعیت مطرح شده است.
 
نظریه انتقال جمعیت
نظریه انتقال جمعیت، تغییرات در میزان­های موالید و مرگ‌ومیر را به موازات گذار از شرایط اقتصادی، اجتماعی و سنتی قبل از مدرن، به یک جامعه مدرن صنعتی و شهری توصیف می­کند.[4]
انتقال جمعیت‌شناختی یعنی جابه‌جایی منطقی مراحل تاریخی که همه­ جمعیت در روند رسیدن به نوگرایی و شرایط جدید زندگی آن را پشت‌سر می‌گذارند. در این روند دو مرحله را می‌توان مشخص ساخت: افت سطح مرگ‌ومیر، که اساساً ناشی از بیماری‌های عفونی بوده است و افت سطح باروری.[5] 
 
مراحل انتقال جمعیت
خلاصه مراحل انتقال جمعیت چنین است:
در طی چند مرحله یک جمعیت از حالتی که مرگ‌ومیر و باروری هر دو در سطح بالایی هستند، به حالتی که باروری و مرگ‌ومیر هر دو پایین هستند، منتقل می­شود. قبل و بعد از انتقال، رشد جمعیت بسیار کند است. حدّفاصل این دو حالت، دوران گذار جمعیت­شناختی است. دوران انتقال در دو مرحله رخ می­دهد:
در مرحله اول در جریان توسعه ابتدا سطح مرگ‌ومیر به طور مداوم پایین می­آید، حال آنکه باروری تقریباً در سطح گذشته باقی می­ماند.
در مرحله دوم به دنبال کاهش سطح مرگ‌ومیر، باروری هم با تاخیر، ولی به‌تدریج پایین می­آید و به این ترتیب با نزدیک شدن سطح باروری به سطح مرگ‌ومیر، جمعیت از دوران گذار خارج و به مرحله سوم، دوران تعادل ارادی وارد می­شود.[6] 
از آنجایی که این نظریه و مراحل مختلف آن، بر بعضی کشورها و مناطق مطابق نیست، در طول دهه­های مختلف بازنگری­هایی بر مراحل مختلف این نظریه صورت گرفته است، و هریک از نظریه‌پردازان بازنگریی بر مراحل مختلف آن داشته­اند، در یک بازنگری این نظریه به چهار مرحله تفکیک شده است:
مرحله اول؛ به زمان­های قبل از دوران جدید برمی­گردد و مشخصه آن تعادل میان میزان­های موالید و مرگ‌ومیر است. این وضعیت مشخصه تمام جمعیت­های انسانی تا اواخر قرن هیجده یعنی زمانی است که در کشورهای پیشرفته غربی تعادل به‌هم خورد. در این مرحله میزان­های موالید و مرگ‌ومیر هر دو بالا و بین 30 تا 50 در هزار در نوسان بوده، در نتیجه رشد جمعیت بسیار کند بوده است. در این مرحله به دلایلی چون فقدان دانش پیش‌گیری و درمان بیماری­ها و کمبود مواد غذایی میزان­های مرگ‌ومیر بسیار بالا بوده است.
مرحله دوم؛ در این مرحله به‌خاطر کاهش مرگ‌ومیر و ثبات نسبی سطح باروری شمار جمعیت افزایش یافت. کاهش مرگ‌ومیر در اصل تحت تاثیر دو عامل بهبود در عرضه موادغذایی تحت تاثیر تحولات کشاورزی در قرن هیجده و بهبود چشمگیر در بهداشت عمومی بوده است. در نتیجه کاهش سطح مرگ‌ومیر و شکاف بین میزان­های موالید و مرگ ومیر رشد جمعیت شتاب گرفت.
مرحله سوم؛ در این مرحله به‌خاطر کاهش بیشتر در میزان موالید رشد جمعیت به‌سوی نوعی ثبات جمعیتی میل می­کند. کاهش میزان موالید در کشورهای توسعه‌یافته از اواخر قرن هیجده میلادی در اروپای شمالی شروع شد. کاهش باروری تحت تاثیر عواملی چون؛ استمرار کاهش مرگ‌ومیر کودکان، تغییر و کاهش نفوذ نیروهای سنتی در نتیجه شهرنشینی فزاینده، باسوادی و اشتغال فزاینده زنان، و بهبود تکنولوژی جلوگیری از حاملگی، صورت گرفت.
مرحله چهارم؛ مشخصه این مرحله ثبات است. ساخت سنی جمعیت سالخورده‌شده، در مواردی میزان­های باروری به زیر سطح جایگزینی رسیده و نرخ رشد جمعیت به‌سرعت کاهش می­یابد.[7]
نوتشتاین (Frank Wallace Notestein: 1902-1983)(1953) که در ضمن مقاله­ای به طرح "تئوری انتقال جمعیت" پرداخته، مدعی بود انتقال جمعیت، که تنها در اروپا تحقق یافته بود، در سرتاسر جهان نیز صورت خواهد یافت. انتقال جمعیتی از نظر وی دارای چهار مرحله است:
مرحله اول، بین مرگ‌ومیر و باروری که هر دو در سطح بالایی هستند، تعادل وجود دارد؛ در مرحله دوم با کاهش مرگ‌ومیر افزایش جمعیت شتاب می­گیرد؛ در مرحله سوم باروری کاهش می­یابد و حجم افزایش طبیعی جمعیت نیز کمتر می­شود و در مرحله چهارم، بین مرگ‌ومیر و باروری تعادل مجدد برقرار می­شود که هر دو سطح پایینی دارند.[8]
 در طبقه‌بندی دیگری بلاکر (Blacker)(1947) انتقال جمعیتی را به چهار مرحله اساسی تقسیم نموده و مرحله پنجمی را نیز بر آن متصور است.
1. مرحله ثبات و سکون جمعیتی که در آن مرگ‌ومیر و باروری هر دو بالا و میزان رشد جمعیت اندک است؛
2. مرحله آغاز بسط و توسعه جمعیتی، که طی آن میزان مرگ‌ومیر به‌تدریج رو به کاهش می­گذارد ولی میزان موالید بالاست و به‌سرعت بر میزان رشد جمعیت افزوده می­شود؛
3. مرحله پایان بسط و توسعه جمعیتی، که باروری نیز به­تدریج رو به کاهش می­گذارد ولی مرگ‌ومیر کماکان پائین­تر از باروری و رشد جمعیت هم­چنان شتابان است؛
4. مرحله ثبات و سکون مجدد، که مرگ‌ومیر و باروری هر دو به سطح پایینی می‌رسند و رشد جمعیت اندک است. بلاکر مرحله پنجمی نیز متصور شده و آن مرحله "سقوط جمعیتی" نامیده می‌شود. در این مرحله ولادت و مرگ‌ومیر هر دو در سطح پایینی هستند ولی به‌لحاظ ساختار سنی سالخورده حمعیت، میزان عمومی مرگ‌ومیر بیشتر از میزان عمومی موالید و میزان رشد جمعیت منفی است. رشد منفی تعدادی از کشورهای پیشرفته صنعتی از سال 1930 میلادی به بعد زمینه‌ساز قایل‌شدن مرحله سقوط جمعیتی در تقسیم‌بندی بلاکر بوده است.[9]
 
گذار جمعیت‌شناختی در کشورهای پیشرفته و در حال توسعه
از نظر زمان شروع و مراحل گذار، کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه تفاوت‌هایی اساسی باهم دارند. مونتوگمی (1999) براین باور است که طی دوره 1950 تا 1995، کشورهای درحال توسعه مسیرهای گذار متفاوتی را طی کردند. این تفاوت‌ها شاید به شرایط متفاوت از نظر زمانی برمی­گردد. با توجه به ارتباط میان مرگ‌ومیر و عوامل اقتصادی و اجتماعی، باید گفت که کاهش مرگ‌ومیر ابتدا در کشورهایی آغاز شد که به‌لحاظ اقتصادی- اجتماعی و تاریخی برجسته­تر بودند. کشفیات و پیشرفت‌های علم پزشکی و علوم وابسته به آن، که ریشه در جوامع توسعه یافته دارد، و حتی پیشتر از آن اقداماتی که در زمینه بهبود شرایط بهداشتی و توسعه آن در سطح عمومی جامعه اروپا صورت گرفت، نقش مهم و اساسی در کاهش سطح مرگ ومیر ایفا کرد. به‌لحاظ اقتصادی نیز بهبود در تولید و عرضه موادغذایی، استفاده مطلوب از زمین‌های زیرکشت غلات و... که ابتدا در جوامع اروپایی صورت گرفت، در این زمینه بی‌تاثیر نبود.[10] اما کاهش مرگ‌ومیر، که در جوامع غربی حدود 150 سال به طول انجامید، در کشورهای در حال توسعه که دیرتر گذار جمعیت‌شناختی را تجربه کردند، تنها در یک فاصله زمانی 50ساله یعنی یک سوم مدت زمانی که برای کاهش مرگ‌ومیر در جوامع توسعه‌یافته طول کشید، کاهش پیدا کرد.
باروری با توجه به ماهیت آن دیرتر و کندتر از مرگ‌ومیر شروع به کاهش کرد. در این خصوص، کشورهای اروپای غربی و شمالی از سال 1875 به بعد کاهش نسبتاً سریع باروری را تجربه کردند و در دهه 1930 به سطح بسیار پایینی از باروری، باروری کنترل شده، رسیدند. این در حالی است که در جوامع در حال توسعه به‌دلیل ماهیت متفاوت باروری و مرگ‌ومیر و شرایط اقتصادی- اجتماعی و فرهنگی حاکم، کاهش باروری با تاخیر نسبتاً طولانی صورت گرفت. هرچند از اواخر دهه­ی 1970 به‌‌‌تدریج نشانه‌های بارزی از کاهش زاد و ولد و باروری در شماری از کشورهای آمریکای لاتین و آسیا مشاهده شد ولی در شمار قابل‌توجهی از کشورهای در حال توسعه، به‌ویژه در قاره­ی آفریقا، زاد و ولد همچنان در سطح بالایی است و تغییر و تحول اساسی در این زمینه حاصل نشده است.[11]
در کشورهای درحال توسعه، در نتیجه­ی کاهش سریع­تر میزان مرگ‌ومیر و ثبات نسبی سطح بالای باروری تا چند دهه، میزان رشد جمعیت در این کشورها قبل از واردشدن به مرحله سوم گذار بالاتر است. علاوه‌بر این ساخت سنی جمعیت این کشورها در مقایسه با کشورهای توسعه­یافته بسیار جوان‌تر است.
 
انتقادات وارد بر این مراحل
نظریه گذار جمعیت­شناختی از آن جهت که در زمینه بیان تاریخ جمعیت مفید واقع می­شود به‌صورت وسیعی مورد قبول واقع شده است و لی ارزش و اعتبار علمی آن تا حدودی است. مهم‌ترین انتقاداتی که براین نظریه وارد است، عبارت است از:
1. تجربه کشورهای مختلف اروپایی در جریان تغییرات و تحولات جمعیتی یکسان و مشابه نبوده است، به‌عنوان مثال در اسپانیا و برخی دیگر از کشورهای اروپای شرقی و جنوبی، کاهش باروری زمانی شروع شد که مرگ‌ومیر همچنان در سطح بالایی بود.
2. توالی مراحل انتقال در تمامی کشورها صادق نیست، به‌طور مثال میزان رشد در کشورهایی چون ایالات متحده امریکا، در مرحله بعد از انتقال بیش از مرحله اول و دوم گذار بوده است.
3. مبانی نظری این تئوری براساس تجربه کاهش باروری و مرگ‌ومیر در کشورهای پیشرفته صنعتی است، از این‌رو تعمیم آن به کشورهای در حال توسعه امکان پذیر نیست.
4. مراحل گذار جمعیت‌شناختی در جوامع توسعه‌یافته دقیقاً منطبق بر مراحل توسعه این کشورها نیست.
5. در جوامع در حال توسعه میزان باروری در مرحله سوم به‌خاطر فراهم نیامدن شرایط اجتماعی و فرهنگی لازم، هنوز در سطح بالایی است.
6. این تئوری هیچ بیانی در مورد اینکه چه نوع و یا چه درجه­ای از مدرنیزاسیون برای کاهش باروری لازم است، ارائه نمی‌دهد و به‌طور مشخص جمعیتی را که در آن باروری در زمان معینی کاهش خواهد یافت مشخص نمی‌کند.
7. عدم توجه به مهاجرت در فرآیند تغییرات و تحولات جمعیت. امروزه اغلب کشورهایی که به تعادل دوم در انتقال جمعیت رسیده­اند هر کدام به نحوی تحت تاثیر جریان­های مهاجرتی قرار داشته­اند.[12]
 
 


[1]. زنجانی، حبیب‌الله و دیگران؛ جمعیت، توسعه و بهداشت باروری، تهران، نشر و تبلیغ بشری، 1378، چاپ دوازدهم، ص71.
[2]. ویکس، جان رابرت؛ جمعیت: مقدمه‌ای بر مفاهیم و موضوعات، الهه میرزایی، تهران، موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی، 1385، چاپ اول، ص111.
[3]. Weeks, John; population: an Introduction to Concepts and Issues, New York, Wadsworth publishing company, 2002, Seventh Edition, P190.
[4]. Ross, John; International Encyclopedia of population, volume one, New York, A division of Macmillan publishing CO, Inc, 1996, P34.
[5]. حسینی، حاتم؛ درآمدی بر جمعیت‌شناسی اقتصادی-اجتماعی و تنظیم خانواده، همدان، نشر دانشگاه بوعلی سینا، 1383، چاپ دوم، ص190.
[6]. سرایی، حسن؛ مرحله اول گذار جمعیتی ایران، نامه علوم اجتماعی، 1376، شماره10- 9، ص67-51.
[7]. حسینی، حاتم؛ پیشین، ص191.
[8]. کلودشستلند، ژان و کلودشنه، ژان؛ جمعیت جهان: چالش ها و مسائل، محمد سیدمیرزایی، تهران، انتشارات دانشگاه شهیدبهشتی، 1378، جلد2، ص1.
[9]. زنجانی، حبیب‌الله و دیگران؛ پیشین، ص74.
[10]. سیدمیرزایی، سیدمحمد؛ انتقال جمعیتی، علل و نتایج اقتصادی و اجتماعی آن، نامه علوم اجتماعی، 1377، شماره12، ص69-89.
[11]. زنجانی، حبیب الله و دیگران؛ پیشین، ص72.
[12]. حسینی، حاتم؛ پییشین، ص196.

 


1.4/5 - (5)
 
 
 
1393/06/08
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas