در مورد جهت داري علوم و نقش پيش زمينه هاي معرفتي در ارائه نظريات علمي، شما با كدام نظر موافقيد؟
 موثر در مقام گردآوري اطلاعات
 موثر در مقام گردآوري و داوري
 بدون تأثير

 
  رمانتيسم Romanticism       ديالكتيك استعلايي Dialectic Transcendental       نظريه تصويري THE PICTUER THEORY OF MEANING       جوهر substance       پست مدرنيسم       اسطوره Mythos       بافت گرايي contextualism       اروس Eros       حس دروني inner sense       پيش داوري Prejudice       پساساختارگرايي Post-structuralism       ساختارگرايي structuralism       آيت الله قاضي طباطبايي       آيت الله هاشمي رفسنجاني       ويليام اوكام William occam       شهيد آيت الله صدوقي       حزب استقلال       شهيد مصطفي خميني       انسان كامل Prefect Man       نوآگوستيني Augustinianism       سُدره (Sudrah (Sacred shirt       گناه مرگ ارزان gonah i marg arzan       هئورتات haurvatat       هميستكان hamestakan       كيومرث Kayūmart, Gayūmat, Gayōmart    
 
 
عنوان  :  امتياز بانك شاهنشاهي
نویسنده :  محمد علی زندی
كلمات كليدي  :  بانك شاهنشاهي، امتياز رويتر، سپهسالار، انگليس، دارموندولف، امين-السلطان، بانك ملي ايران، نشر اسكناس، امتياز راه سازي، علوم سياسي
پيش از اين‌كه ناصرالدين‌شاه در سال1873م(1290ه‍.ق) عازم سفر اروپا شود، ميرزاحسين‌خان سپهسالار معتقد بود كه براي پرداخت غرامات جنگ با روسيه بایستي وجوه مورد نظر از اعطاي امتياز به يك شركت انگليسي تأمين كرد، و اين انديشه خود را نيز جامه عمل پوشاند.[1]
ميرزاحسين‌خان سپهسالار در 25ژوئيه1872 برابر با 18جمادي­الاول1289،[2] به راهنمايي و دلالي ميرزاملكم‌خان امتياز انحصار كشيدن راه آهن از بحر خزر تا خليج فارس(احداث خط آهن از رشت به تهران و از تهران تا بندرعباس)، داير كردن ترامواي شهري، استخراج كليه معادن از جمله زغال سنگ، نفت، آهن، مس، سُرب، روي و جيوه(بجز طلا و نقره و سنگ‌هاي قيمتي)، تأسيس يك بانك در ايران، انحصار آباد كردن كليه زمين‌هاي باير، انحصار حفر قنوات در ايران، كندن مجاري آب، ساختن آسياب و كارخانجات، امتياز ساختن هرگونه راه، كشيدن خط تلگراف در سراسر ايران و اداره گمركات(به مدت 25سال) و به‌طور خلاصه تقريبا استفاده از تمام منابع ثروت ايران را به مدت 70سال به بارون ژوليوس رويتر انگليسي و(يكي از صرافان يهودي لندن) واگذار كرد.[3]
وقتي ناصرالدين‌شاه سفر اول خود را به اروپا آغاز كرد و به محض اين‌كه به روسيه رسيد(1290ه‍.ق) دچار تكدر خاطر گرديد زيرا ملاحظه كرد كه ميزبان روسي او از امتيازنامه رويتر راضي نيستند. اين عكس‌العمل روسيه حيرت‌آور نبود، اما شيوه زورگويانه‌اي كه روس‌ها در ابراز رضايتي خود به‌كار بردند، ناصر‌الدين‌شاه را ناراحت كرد. هنگامي كه ناصرالدين‌شاه به لندن رسيد بسيار حيرت كرد كه زمامداران انگليسي نيز به طرح‌هاي رويتر علاقه‌اي نشان نمي‌دهند(چون رويتر فرد معتبر و خوشنامي نبود).[4] پس از بازگشت ناصرالدين شاه از سفر اروپا جمعي از روحانيون و شاهزادگان به رهبري حاج ملاعلي كني و سيدصالح عرب و با دستياري فرهادميرزا معتمدالدوله عموي شاه(كه در نخستين مسافرت شاه به اروپا مقام نيابت سلطنت داشت) و انيس‌الدوله همسر متنفذ شاه بر ضد قرارداد برخاستند و گروهي از مردم به پيروي از روحانيون شورشي برپا كردن و سرانجام با مخالفت روسيه، ناصرالدين شاه در سال(1290ه‍.ق) قرار داد رويتر را ملغي كرد.[5]
 
زمينه‌هاي شكل­گيري امتياز بانك شاهنشاهي
رويتر پس از الغاي امتيازش به آساني دست از دعاوي خويش برنداشت و هر چند يك‌بار توسط سفارت انگليس به دولت ايران اعتراض مي‌كرد و ادعاي خسارت خود را ضمن پيشنهادهاي مختلف تجديد مي‌كرد.[6] رويتر در طول 17سال بعد از الغا و ابطال امتياز تلاش خود را دنبال كرد تا آن‌را احياء و يا سرمايه‌اي را كه در بانك انگلستان ضبط شده بود را آزاد نمايد.[7] 40هزار ليره انگليسي وجه ضمانتي بود كه در بانك انگلستان در موقع ساقط شدن اعتبار امتياز ضبط دولت ايران گرديده بود.[8] دولت ايران هم در اواخر حاضر بود تا 40هزار ليره مضبوط را به وي باز گرداند مشروط بر آن‌كه رويتر نير اصل امتيازنامه را به ايران مسترد دارد. اما رويتر همچنان مصرانه از استرداد آن خودداري مي‌كرد.[9]
در اوايل سال1306ه‍.ق(1889م يا 1267ه‍.ش) سرهنري دارموندولف وزير مختار انگليس در تهران كه از دوستان رويتر بود و روابط سخت صميمي و گرمي با امين­السلطان صدراعظم داشت در صدد برآمد تا با استفاده از ماده­ی20 امتيازنامه رويتر كه جهت تأسيس بانك در ايران براي رويتر حق تقدم و رحجان قائل شده بود. امتياز رويتر را از خطر نابودي كامل برهاند. به اشاره و تشويق دارموندولف، رويتر مجددا دعاوي خود را تجديد كرد و پسر خود جورج رويتر را براي تجديد رسيدگي به موضوع به ايران اعزام داشت.[10]
زمان هم به نفع رويتر جريان داشت، چرا كه ناصرالدين شاه بار ديگر عازم سفر اروپا بود و احتياج به تأمين مخارج هنگفت اين سفر داشت و اين ميسر نبود مگر از راه دادن امتيازي و دريافت وامي از كيسه­ی ملت ايران.[11]
جورج رويتر پس از ورود به تهران از ناصرالدين‌شاه درخواست رسيدگي مجدد به موضوع امتيازنامه را نمود و پيشنهادهاي خود را عرضه نمود. درخواست امتياز تأسيس بانك در ايران يكي از پيشنهادها بود.[12] به دستور ناصرالدين‌شاه شورايي از وزيران و رجال زير نظر امين­السلطان براي رسيدگي به دعاوي و پيشنهادهاي رويتر تشكيل گرديد.[13] آخرين طرح امتياز تأسيس بانك پس از ملاحظه­ی شاه و تأييد شوراي وزيران سرانجام با موافقت دارموندولف و رويتر در چهارده فصل و در دو نخسه[14] در تاريخ 27جمادي­الاول1306(30ژانویه1889 یا 11دی1268) به امضاء رسيد.[15]
 
خلاصه‌اي از امتيازنامه بانك شاهنشاهي
مدت امتياز 60سال و مركز بانك در تهران خواهد بود و بانك مزبور خواهد توانست در شهرهاي ديگر ايران و در خارجه شعبات برقرار سازد. سرمايه بانك هشت‌ كرور ليره­ی انگليسي(4ميليون ليره انگليسي) خواهد بود. بانك شاهنشاهي مجاز خواهد بود به تدريج معادل هشتصد هزار ليره انگليسي(برابر با دو ميليون و هشتصد هزار تومان) اسكناس منتشر كند و اگر خواست بيشتر نشر دهد بايد به اطلاع دولت برساند. و براي ضمانت بانك موظف است در دو سال اول شروع به كار، پنجاه‌درصد و پس از انقضاي اين دو سال معادل يك سوم بهاي اسكناس‌هاي توزيع شده را پشتوانه داشته باشد. دولت سرمايه­ی بانك را ضمانت نمي‌كند و خواهد توانست به ميل خود خريدار اسهام شود و يك نماينده هم از سوي دولت ايران در بانك حضور يافته و در كارهاي بانك نظارت داشته باشد. دولت ايران حمايت نظامي خود را كه براي حفظ امنيت مركز اصلي و شعباتش لازم است دريغ نخواهد داشت و خود بانك و بناهاي او و شعباتش به كلي از هر نوع واردات و ماليات معاف مي‌باشند. بانك شاهنشاهي تعهد مي‌كند كه به مبلغ دو كرور فرانك يعني چهل هزار ليره­ی انگليسي براي مدت ده سال به ايران وام بدهد. بانك شاهنشاهي بايد صدي شش از منافع خالص خود را به دولت ايران بدهد. دولت به بانك شاهنشاهي اجازه مي‌دهد در تمام وسعت مملكت ايران معادن آهن، مس، سرب و زيبق و زغال سنگ و نفط و مانگانز(پنبه­ی نسوز) و آميانت(سنگ سياه) كشف و استخراج نمايد. و دولت اراضي مجاني براي داير نمودن آن معادن به بانك مي‌دهد و هر چيزي كه براي داير نمودن معادن احتياج هست معاف از ماليات و عوارض خواهد بود. از منافع خالص تمام معادني كه بانك داير نموده است دولت ايران سالي شانزده‌درصدش را اخذ خواهد نمود[16] و در ضمیمه­ای که همان روز تنظيم و به امضاي جورج رويتر و دارموندولف رسيده و پيوست امتيازنامه شد، رويتر تعهد نمود اصل امتيازي را كه دولت ايران در 1289ه‍.ق به رويتر داده، بازپس داده شود. و حقوق نماينده ايران را در بانك شاهنشاهي از قرار سالی سه‌هزار تومان در پايان هر سال مالي بپردازد. و چهل هزار ليره‌اي را كه ژوليس رويتر در 1289ه‍.ق بابت تضمين قرارداد رويتر به نام دولت ايران به بانك لندن سپرده است، از بانك مسترد داشته و به‌عنوان تضمين تأسيس بانك شاهنشاهي ايران تلگرافي به شاه ايران حواله دهد.[17] 
 
فعاليت‌ها و عملكرد بانك شاهنشاهي
پس از بازگشت جورج رويتر به انگلستان، اداره­ی بانك در لندن تأسيس شد و آگهي تأسيس بانك منتشر گرديد، سهام بانك بزودي به فروش رسيد و دولت انگليس هم از سهام‌داران عمده شد.[18] جوزف رابينو رئيس بانك شد و همراه با چندين كارمند انگليسي به تهران آمد. او در خيابان علاءالدوله(فردوسي جنوبي) ساختماني اجاره كرد و وسايل لازم فراهم آورد و با همكاري دستياران خود و شماري كارمند و مستخدمين ايراني كار خود را آغاز نمود. هوتوم شيندلر(كارمند تلگراف‌خانه) به‌عنوان رابط بانك با مقامات ايراني با رابينو شروع به همكاري كرد.[19] رابينو پس از يك سال سهام و نيز ساختمان بانك شرقي را با كليه وسايل براي بانك شاهنشاهي خريداري نمود و بانك در ضلع شرقي ميدان توپخانه مستقر گرديد.[20]
كار اساسي اين بانك نشر اسكناس بود. روي اسكناس‌ها به خط فارسي نوشته شده بود و در سمت راست در يك دايره تصوير ناصرالدين‌شاه و در سمت چپ در يك دايره تصوير شير و خورشيد و تاج و در وسط دو تصوير، بهاي اسكناس با حروف و در چهار سوي آن با رقم نوشته شده بود. در پشت اسكناس نام بانك و رقم اسكناس با حروف انگليسي و در چهار گوشه با ارقام لاتين چاپ شده بود و تصوير شير و خورشيد و تاج هم در آن نقش بسته بود.[21]
بانك شاهنشاهي براي سودجويي بيشتر، پول‌هاي اسكناس را يكنواخت چاپ نمي‌كرد. بدين معني كه براي هر يك از شهرستان‌هاي ايران مقدار معيني اسكناس چاپ و عبارت«فقط در شهر... ادا خواهد شد» قيد مي‌كرد و تعويض اسكناس‌هاي شهرستان‌ها با يكديگر مستلزم پرداخت نزول به بانك شاهنشاهي هر محل بود و فقط در تهران اسكناس كليه­ی شهرستان‌ها بدون نزول از طرف بانك پذيرفته مي‌شد. بدين ترتيب مثلا مسافر تبريزي كه مقداري اسكناس رايج تبريز را همراه داشت، وقتي به رضائيه مي‌رفت، مجبور بود اسكناس‌هاي خود را پس از دادن مبلغي بابت نزول(حداقل توماني نيم شاهي) در شعبه­ی بانك شاهنشاهي رضائيه تبديل كنند. به همين جهت غالب مردم سكه‌هاي نقره را به پول كاغذي ترجيح مي‌دادند و حمل و نقل نقره نيز مشكل بزرگي براي بازرگانان و ساير مردم به وجود آورده بود.[22]
نشر اسكناس علاوه بر منافع اقتصادي كه براي انگليس داشت از لحاظ سياسي حربه­ی برنده‌اي به دست استعمار بريتانيا داد، زيرا از اين رهگذر سر رشته قسمت اعظم اقتصاد ايران، به‌دست آنها افتاد و از اين راه فشارهاي غيرقابل تحملي بر ملت ايران وارد آوردند. ارزش اين امتياز براي انگليس و ضرر آن براي ايران به‌قدري بود كه در 17شهريور1307 همين‌كه بانك ملي ايران توسط رضا شاه افتتاح شد، دولت براي استقلال پولي و تقويت بانك ملي بر آن شد كه انتشار اسكناس را در اختيار خود بگيرد، روز 24ارديبهشت1309(1930م) انگلستان با دريافت دويست‌هزار ليره و تحصيل برائت از بسياري از قيود و تعهداتي كه به‌موجب امتياز بانك شاهنشاهي داشت، از حق نشر اسكناس(فقط قسمت كوچكي از امتياز) صرف‌نظر كرد.[23] بانك در سال اول و دوم شعبه­ی خود را در تبريز، رشت، اصفهان، شيراز، كرمان و مشهد تأسيس كرد و در سال‌هاي بعد شعبه­ی بانك در همدان، كرمانشاه، اراك، بروجرد، اهواز، شيراز، خرمشهر، يزد، سيستان و رضائيه و چند شهر ديگر و حتي در بصره و بغداد و بمبئي هند نيز گشوده شد و كارمندان محلي در هر يك از اين شهرها به خدمت بانك درآمدند.[24] كارهاي بانك در چند سال اول گسترش يافت در قسمت عمده دريافت و پرداخت دولت ايران بخصوص دريافت و پرداخت‌هاي خارجي به‌وسيله اين بانك انجام مي‌پذيرفت[25]و به اشخاص نيز قرضه مي‌داد و وديعه و غيره دريافت مي‌كرد.[26]
چندي بعد اداره بانك در لندن بر اساس فصل يازدهم امتيازنامه براي بهره‌برداري از معادن ايران(بجز طلا و نقره) در صدد تأسيس يك شركت برآمد، اين شركت با سرمايه­ی يك‌ميليون ليره­ی انگليسي منقسم بر دويست‌هزار سهم پنج ليره‌اي به نام«بانك امتيازات معدني ايران» در لندن تشكيل شد.[27] اداره­ی معادن بانك شاهنشاهي ايران زير نظر«شيندار» رابط بانك شاهنشاهي در تهران آغاز به‌كار كرد و كارشناسان به مناطقي از كشور از جمله، دالكي، قشم، بايك تهران، شاهين‌دژ آذربايجان، شاهرود و بسطام و اطراف تهران اعزام شدند و به كاووش و تجسس پرداختند.[28] ولي سرانجام به‌واسطه­ی موانع طبيعي و نبودن راه‌هاي ارتباطي و نداشتن امنيت و ممانعت مردم و مامورين محلي موفقيتي به‌دست نياوردند و شركت معادن پس از چند سال تعطيل شد.[29]
بانك شاهنشاهي ايران يك امتياز راه‌سازي هم در ايران به‌دست آورد. اين امتياز براي احداث راه شوسه تهران – خرمشهر بود كه از قم، اراک، بروجرد، خرم‌آباد، ذرفول، شوشتر و اهواز به طول 547مايل مي‌گذشت.[30] ولي پس از لغو قرارداد انحصار دخانيات از شعبان1310 كار اين راه‌سازي متوقف شد.[31]
بانك شاهنشاهي ايران در توزيع پول نقره نيز دست داشت چنان‌كه در محرم1314ه‍.ق(جولاي1896م) بر پايه­ی يك قرارداد تعهد نمود پنج‌ميليون مثقال نقره از لندن وارد كند و به دولت ايران تحويل دهد و پس از ضرب سكه‌ی نقره در ضرابخانه ايران روزي ده‌هزار تومان قران نقره(هر قران«ريال» نقره داراي يك مثقال وزن و نه دهم عيار نقره خالص داشته است) به بانك تحويل داده شود و به بانك حق داده شد در ضرابخانه يك نماينده داشته باشد و نيز بانك خريد پول سياه و تبديل آن‌را به پول سفيد از سوي دولت ايران بر عهده گرفت.[32]
 
سرانجام امتياز بانك شاهنشاهي
رابينو 18سال رياست بانك شاهنشاهي را بر عهده داشت و پس از وي، "وود" و سپس "مك مري" سال‌ها رئيس بانك بودند و بانك همچنان به عمليات گسترده­ی بانكي اشتغال داشت. بانك شاهنشاهي بعد از پايان مدت امتياز در سال1331ه‍.ش به‌كار خود پايان بخشيد. پس از پايان كار بانك شاهنشاهي ساختمان بانك فروخته شد و بانك بازرگاني در آنجا تأسيس گرديد كه در حال حاضر محل بانك تجارت مي‌باشد.[33]


[1] . آوري، پيتر؛ تاريخ معاصر ايران، ترجمه محمد رفيعي مهر آبادي، تهران، عطايي، 1373، ج 1، ص 171.
[2] . صفايي، ابراهيم؛ استاد نو يافته، بي‌جا، بي‌نا، 1349، ص 53.
[3] . لساني، ابوالفضل؛ طلاي سيا يا بلاي ايران، تهران، اميركبير، 1329، ص 57.
[4] . شميم، علي‌اصغر؛ ايران در دوره سلطنت قاجار، تهران، نشر افكار، 1374، ص 249.
[5] . صفايي، ابراهيم؛ پيشين، ص 53.
[6] . اميني، علي­رضا؛ مسائل سياسي اقتصادي نفت ايران، تهران، نشر خط سوم، 1385، ص 16.
[7] . اميني، علي­رضا؛ و موسوي، ميرطيب؛ نفت سياست اقتصاد، تهران، نشر خط سوم، 1379، ص 37.
[8] . فاتح، مصطفي؛ پنجاه سال نفت ايران، تهران، انتشارات پيام، 1358، ص 248.
[9] . اميني، علي­رضا؛ روابط خارجي ايران از قاجاريه تا سقوط رضا شاه، تهران، خط سوم، 1382، ص 127.
[10] . ذوقي، ايرج؛ مسائل سياسي اقتصادي نفت ايران، تهران، پاژنگ، 1375، ص 58.
[11] . اميني، علي­رضا؛ و ابوالحسن شيرازي، حبيب الله؛ تحولات سياسي اجتماعي ايران از قاجاريه تا رضا شاه، تهران، قومس، 1382، ص 132.
[12] . ولايتي، علي‌اكبر؛ تاريخ روابط خارجي ايران در دوران ناصرالدين شاه و مظفرالدين شاه، تهران، وزارت امور خارجه، 1372، ص 257.
[13] . صفايي، ابراهيم؛ زندگي سياسي اتابك اعظم، تهران، بي‌نا، 1347، ص 133.
[14] . ولايتي، علي‌اكبر؛ پيشين، ص 259.
[15] . بياني، خان‌بابا؛ پنجاه سال تاريخ ناصري، تهران، نشر علم، 1375، ج 2، ص 512.
[16] . ولايتي، علي‌اكبر؛ پيشين، صص 268-259.
[17] . همان، ص 268.
[18] . كرزن، جورج؛ ايران و قضيه ايران، ترجمه وحيد مازندراني، تهران، انتشارات علمي فرهنگي، 1362، ج 1، ص 615.
[19] . رايت، دنيس؛ ايرانيان در ميان انگليس‌ها، ترجمه كريم اماني، تهران، نشر و پژوهش روزفرزان، 1385، صص 161، 162.
[20] . كرزن، جورج؛ پيشين، ص 618.
[21] . ولايتي، علي‌اكبر؛ پيشين، صص 290-291.
[22] . شميم، علي‌اصغر؛ پيشين، ص 249.
[23] . هاشمي رفسنجاني، علي‌اكبر؛ اميركبير يا قهرمان مبارزه با استعمار، تهران، موسسه انتشارات فراهاني، 1346، ص 534.
[24] . ولايتي، علي‌اكبر؛ پيشين، ص 291.
[25] . كرزن، جورج؛ پيشين، ص 618.
[26] . ايوانف، ام.س؛ انقلاب مشروطيت ايران، ترجمه كاظم انصاري، تهران، شركت سهامي كتاب‌هاي جيبي، تهران، 1354، ص 10.
[27] . كرزن، جورج؛ پيشين، ج 2، ص 611.
[28] . صفايي، ابراهيم؛ اسناد نو يافته، پيشين، صص 172-176.
[29] . رايت، دنيس؛ پيشين، ص 159.
[30] . ولايتي، علي‌اكبر؛ پيشين، ص 293.
[31] . صفايي، ابراهيم؛ اسناد سياسي قاجاريه، تهران، بي‌نا، 1346، صص 192-194.
[32] . ولايتي، علي‌اكبر؛ پيشين، ص 293.
[33] . همان، صص 294-296.

 

 


 
 
 
1393/05/04
 
 كنگره بين المللي علوم انساني اسلامي
 دانشگاه علامه طباطبايي
 پايگاه اطلاع رساني پژوهشكده
 دانشگاه شيخ بهايي
 دانشگاه اصفهان
 دانشگاه تربيت مدرس
 دانشكده علوم حديث
 دانشگاه تبريز
 دانشگاه باقرالعلوم(ع)
 دانشگاه گلستان
 دانشگاه تربيت معلم سبزوار
 سايت واعظون
 پايگاه فرهيختگان تمدن شيعي
 
کتابخانه هادی
 
 فرهنگ نامه تاريخ زندگاني پيامبر اعظم (صلي الله عليه و آله و سلم)
بسم الله الرحمن الرحيم فرهنگ‎نامه‎ي تاريخ زندگاني پيامبر اعظم(ص) منشر شد در راستاي ...
 
 
 
 
Email:pajoohe_b@yahoo.com صفحه اصلی |  اخبار |  مصاحبه |  پند و اندرز |  نامه های اخلاقی |  مقالات پژوهشکده |  مقالات نشریات |  پژوهشها |  دوره های آموزشی |  فرهنگ علوم اسلامی و انسانی |  پرسش و پاسخ |  چند رسانه ای |  Powered By vwideas